एकेकाळी 'सी', 'सी++' किंवा 'जावा' सारख्या भाषांमध्ये एखादा छोटासा प्रोग्राम लिहिण्यासाठी तासनतास डोके चालवावे लागायचे. स्क्रीनवर एका विशिष्ट रंगाच्या फॉन्टमध्ये ओळींमागून ओळी टाईप करणे, एखाद्या छोट्याशा 'सेमीकोलन' मुळे येणाऱ्या एरर्स शोधण्यासाठी रात्र-रात्र जागणे, हे प्रत्येक सॉफ्टवेअर इंजिनिअरच्या आयुष्यातील अविभाज्य आणि अभिमानास्पद भाग होते. परंतु, आता काळ वेगाने बदलला आहे आणि या बदलाचे मुख्य कारण म्हणजे 'कृत्रिम बुद्धिमत्ता' किंवा आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स. सध्या संपूर्ण जगभरात आणि विशेषतः सॉफ्टवेअर उद्योगात एक अत्यंत मोठी आणि मूलभूत स्वरूपाची क्रांती घडत आहे. 'कम्प्युटर वीकली' या प्रतिष्ठित तंत्रज्ञान विषयक मासिकाने नुकत्याच प्रकाशित केलेल्या एका अत्यंत महत्त्वाच्या अहवालानुसार, सॉफ्टवेअर डेव्हलपर्सची मूळ भूमिका आता वेगाने बदलत असून ते आता 'कोड रायटर्स' न राहता अधिकाधिक 'एआय कोड रिव्ह्यूअर्स' बनत आहेत. हा बदल केवळ एका कामापुरता मर्यादित नसून तो संपूर्ण आयटी क्षेत्राची पायाभूत रचनाच बदलून टाकणारा आहे.
आजच्या घडीला कोणत्याही मोठ्या आयटी कंपनीत प्रवेश केला, तर तिथे पूर्वीसारखे चित्र दिसत नाही. चॅटजीपीटी, गिटहब कोपायलट, गुगलचे जेमिनी आणि इतर अनेक प्रगत लार्ज लँग्वेज मॉडेल्स आता थेट सॉफ्टवेअर डेव्हलपमेंटच्या प्रक्रियेत सामील झाले आहेत. पूर्वी एखादे नवीन सॉफ्टवेअर किंवा ॲप्लिकेशन बनवायचे असल्यास त्याचे मूलभूत कोडिंग करण्यासाठी अनेक दिवस किंवा आठवडे लागायचे. आता मात्र, एखाद्या प्रगत एआय टूलला आपण काय बनवायचे आहे याची केवळ एक योग्य 'प्रॉम्प्ट' किंवा सूचना दिल्यास, काही सेकंदांतच हजारो ओळींचा कोड लिहून तयार होतो. यामुळे साहजिकच सॉफ्टवेअर डेव्हलपमेंटचा वेग अनेक पटींनी वाढला आहे.
परंतु, या वेगासोबतच डेव्हलपरच्या कामाचे स्वरूप पूर्णपणे बदलले आहे. आता डेव्हलपरचे मुख्य काम स्वतः शून्यापासून कोड लिहिणे हे राहिलेले नाही. त्याऐवजी, एआयने जो कोड काही सेकंदात लिहून दिला आहे, तो वाचणे, समजून घेणे, त्यात काही तांत्रिक त्रुटी आहेत का हे शोधणे आणि तो कोड कंपनीच्या सुरक्षिततेच्या निकषांवर खरा उतरतो की नाही, याची खात्री करणे हे बनले आहे. एका साध्या आणि दैनंदिन व्यवहारातील उदाहरणाने सांगायचे तर, आता सॉफ्टवेअर डेव्हलपर हा एक लेखक राहिला नसून तो एका 'संपादकाची' भूमिका पार पाडत आहे. लेखकाने (म्हणजेच एआयने) लिहिलेला मसुदा तपासायचा आणि त्यात आवश्यक ते बदल करून तो अंतिम छपाईसाठी पाठवायचा, अशी ही संपूर्ण प्रक्रिया बनली आहे. आपण जेव्हा 'एजंटिक एआय'चा वापर करून मोठे प्रकल्प राबवतो, तेव्हा हे एआय एजंट्स स्वतःहून निर्णय घेतात आणि कोड लिहितात. तिथे मानवी इंजिनिअरची भूमिका केवळ त्या प्रक्रियेवर नियंत्रण ठेवण्याची आणि दिशा दाखवण्याची असते.
सामान्य माणसाला कदाचित असे वाटेल की, जर कोड लिहिण्याचे अवघड काम यंत्रच करत असेल, तर आता डेव्हलपरचे काम खूप सोपे झाले आहे. पण वास्तव याच्या अगदी उलट आणि अत्यंत गुंतागुंतीचे आहे. सॉफ्टवेअर विश्वातील एक अत्यंत जुना आणि महत्त्वाचा नियम आहे: "तुमचा स्वतःचा कोड वाचण्यापेक्षा दुसऱ्याने लिहिलेला कोड वाचणे आणि समजून घेणे हे नेहमीच सर्वात कठीण काम असते." आता विचार करा, जर तो दुसरा 'लेखक' एक मशीन असेल, तर ते काम किती क्लिष्ट होऊ शकते! एआय मॉडेल्स जे कोडिंग करतात, ते अनेकदा अत्यंत अचूक आणि हुशार वाटते, पण ते मशीन 'संदर्भ' किंवा व्यवसायाचे मूळ लॉजिक पूर्णपणे समजून घेऊ शकत नाही.
अनेकदा एआयने दिलेला कोड पहिल्या झटक्यात बरोबर वाटतो आणि तो 'रन' देखील होतो. पण जेव्हा तो कोड मोठ्या सिस्टीमचा भाग बनतो किंवा हजारो युजर्स तो एकाच वेळी वापरू लागतात, तेव्हा त्यातील त्रुटी आणि सुरक्षा विषयक धोके समोर येतात. एआय कधीकधी जुन्या पद्धतीचे किंवा 'डेप्रिकेटेड' लायब्ररी वापरू शकते. अशा वेळी जर डेव्हलपरने केवळ डोळे झाकून तो कोड स्वीकारला आणि सिस्टीममध्ये 'मर्ज' केला, तर भविष्यात कंपनीचे मोठे आर्थिक आणि तांत्रिक नुकसान होऊ शकते. त्यामुळे, आजच्या 'एआय कोड रिव्ह्यूअर'ला पूर्वीच्या कोडरपेक्षा अनेक पटींनी जास्त हुशार, सतर्क आणि अनुभवी असणे गरजेचे आहे. त्याला केवळ 'सिंटॅक्स' माहीत असून चालत नाही, तर त्याला संपूर्ण 'सिस्टीम आर्किटेक्चर' आणि सायबर सुरक्षेचे सखोल ज्ञान असणे अनिवार्य झाले आहे.
या नवीन पद्धतीमुळे आयटी कंपन्यांना आता एका नव्या आणि अत्यंत भयंकर समस्येला तोंड द्यावे लागत आहे, ज्याला तांत्रिक भाषेत 'टेक्निकल डेट' किंवा तांत्रिक कर्ज असे म्हटले जाते. जेव्हा तुम्ही एखादे काम घाईघाईने आणि शॉर्टकट वापरून पूर्ण करता, तेव्हा भविष्यात तेच काम सुधारण्यासाठी तुम्हाला जास्त वेळ आणि पैसा खर्च करावा लागतो. एआयच्या मदतीने कंपन्या अत्यंत वेगाने सॉफ्टवेअर बनवत आहेत, पण जर त्यामागे सक्षम 'ह्युमन-इन-द-लूप' (Human-in-the-loop) म्हणजेच मानवी पर्यवेक्षण नसेल, तर कोडचा दर्जा अत्यंत वेगाने घसरतो. एआय अनेकदा 'स्पॅगेटी कोड' म्हणजेच अत्यंत विस्कळीत आणि समजायला कठीण असा कोड तयार करू शकते.
याशिवाय, 'हॅल्युसिनेशन्स' म्हणजेच एआयने अत्यंत आत्मविश्वासाने चुकीची माहिती किंवा चुकीचा कोड देण्याची प्रवृत्ती, हा एक अत्यंत चिंतेचा विषय आहे. जर एखाद्या डेव्हलपरने केवळ आळसामुळे किंवा अज्ञानामुळे एआयने दिलेला असा चुकीचा कोड सिस्टीममध्ये जाऊ दिला, तर त्यामुळे ग्राहकांचा डेटा लीक होऊ शकतो किंवा संपूर्ण सर्व्हर क्रॅश होऊ शकतो. म्हणूनच, आजकाल आयटी कंपन्यांमध्ये कर्मचाऱ्यांच्या कामगिरीचे मूल्यमापन करताना 'तुम्ही किती ओळींचा कोड लिहिला?' यापेक्षा 'तुम्ही किती कोडचे यशस्वीपणे आणि अचूकपणे पुनरावलोकन केले?' याला अधिक महत्त्व दिले जात आहे.
या सर्व घडामोडींचा सर्वात मोठा परिणाम आपल्या शैक्षणिक व्यवस्थेवर आणि विशेषतः इंजिनिअरिंगच्या विद्यार्थ्यांवर होणार आहे. केवळ ठराविक प्रोग्रामिंग भाषा शिकवणे आणि साधे लॉजिक तयार करायला लावणे, हे आता भविष्यात नोकरी मिळवण्यासाठी किंवा टिकवण्यासाठी पुरेसे ठरणार नाही. विद्यार्थ्यांना आता 'क्रिटिकल थिंकिंग' म्हणजेच टीकात्मक विचार करायला शिकवणे गरजेचे आहे. एखादा तयार कोड दिला, तर त्यात नक्की काय त्रुटी आहेत, तो अधिक चांगल्या पद्धतीने कसा लिहिता येईल आणि तो सुरक्षित कसा करता येईल, याचे थेट प्रशिक्षण विद्यार्थ्यांना मिळायला हवे.
नवीन तंत्रज्ञानाशी जुळवून घेणे हे भारतीय आयटी क्षेत्रासाठी नेहमीच एक आव्हान आणि संधी राहिले आहे. पुण्यासारख्या आणि देशातील इतर आयटी हबमधील शैक्षणिक संस्था आणि प्रशिक्षण केंद्रांनी आता आपला अभ्यासक्रम वेगाने अद्ययावत करणे गरजेचे आहे. भविष्यातील सॉफ्टवेअर इंजिनिअर हा केवळ एक 'मजूर' नसेल जो केवळ कोडचे विटांवर विटा रचत बसेल, तर तो एक 'आर्किटेक्ट' असेल जो एआयने आणलेल्या विटा तपासून एका अत्यंत सुंदर आणि मजबूत इमारतीची निर्मिती करेल. 'कॉम्प्युटर वीकली'चा हा अहवाल आपल्या सर्वांसाठी एक अत्यंत महत्त्वाचा आणि वेळेवर दिलेला धोक्याचा इशारा आहे. कृत्रिम बुद्धिमत्ता आपला रोजगार हिरावून घेईल या निराधार भीतीपोटी वेळ वाया घालवण्यापेक्षा, आपण सर्वांनी स्वतःला या एआयच्या नव्या आणि वेगाने धावणाऱ्या रेल्वेचे 'चालक' बनवण्यासाठी सज्ज करणे, हाच या तंत्रज्ञान क्रांतीतील यशस्वी होण्याचा आणि प्रगतीचा एकमेव मार्ग आहे.
--- तुषार भ. कुटे
#ArtificialIntelligence #Marathi
परंतु, या वेगासोबतच डेव्हलपरच्या कामाचे स्वरूप पूर्णपणे बदलले आहे. आता डेव्हलपरचे मुख्य काम स्वतः शून्यापासून कोड लिहिणे हे राहिलेले नाही. त्याऐवजी, एआयने जो कोड काही सेकंदात लिहून दिला आहे, तो वाचणे, समजून घेणे, त्यात काही तांत्रिक त्रुटी आहेत का हे शोधणे आणि तो कोड कंपनीच्या सुरक्षिततेच्या निकषांवर खरा उतरतो की नाही, याची खात्री करणे हे बनले आहे. एका साध्या आणि दैनंदिन व्यवहारातील उदाहरणाने सांगायचे तर, आता सॉफ्टवेअर डेव्हलपर हा एक लेखक राहिला नसून तो एका 'संपादकाची' भूमिका पार पाडत आहे. लेखकाने (म्हणजेच एआयने) लिहिलेला मसुदा तपासायचा आणि त्यात आवश्यक ते बदल करून तो अंतिम छपाईसाठी पाठवायचा, अशी ही संपूर्ण प्रक्रिया बनली आहे. आपण जेव्हा 'एजंटिक एआय'चा वापर करून मोठे प्रकल्प राबवतो, तेव्हा हे एआय एजंट्स स्वतःहून निर्णय घेतात आणि कोड लिहितात. तिथे मानवी इंजिनिअरची भूमिका केवळ त्या प्रक्रियेवर नियंत्रण ठेवण्याची आणि दिशा दाखवण्याची असते.
सामान्य माणसाला कदाचित असे वाटेल की, जर कोड लिहिण्याचे अवघड काम यंत्रच करत असेल, तर आता डेव्हलपरचे काम खूप सोपे झाले आहे. पण वास्तव याच्या अगदी उलट आणि अत्यंत गुंतागुंतीचे आहे. सॉफ्टवेअर विश्वातील एक अत्यंत जुना आणि महत्त्वाचा नियम आहे: "तुमचा स्वतःचा कोड वाचण्यापेक्षा दुसऱ्याने लिहिलेला कोड वाचणे आणि समजून घेणे हे नेहमीच सर्वात कठीण काम असते." आता विचार करा, जर तो दुसरा 'लेखक' एक मशीन असेल, तर ते काम किती क्लिष्ट होऊ शकते! एआय मॉडेल्स जे कोडिंग करतात, ते अनेकदा अत्यंत अचूक आणि हुशार वाटते, पण ते मशीन 'संदर्भ' किंवा व्यवसायाचे मूळ लॉजिक पूर्णपणे समजून घेऊ शकत नाही.
अनेकदा एआयने दिलेला कोड पहिल्या झटक्यात बरोबर वाटतो आणि तो 'रन' देखील होतो. पण जेव्हा तो कोड मोठ्या सिस्टीमचा भाग बनतो किंवा हजारो युजर्स तो एकाच वेळी वापरू लागतात, तेव्हा त्यातील त्रुटी आणि सुरक्षा विषयक धोके समोर येतात. एआय कधीकधी जुन्या पद्धतीचे किंवा 'डेप्रिकेटेड' लायब्ररी वापरू शकते. अशा वेळी जर डेव्हलपरने केवळ डोळे झाकून तो कोड स्वीकारला आणि सिस्टीममध्ये 'मर्ज' केला, तर भविष्यात कंपनीचे मोठे आर्थिक आणि तांत्रिक नुकसान होऊ शकते. त्यामुळे, आजच्या 'एआय कोड रिव्ह्यूअर'ला पूर्वीच्या कोडरपेक्षा अनेक पटींनी जास्त हुशार, सतर्क आणि अनुभवी असणे गरजेचे आहे. त्याला केवळ 'सिंटॅक्स' माहीत असून चालत नाही, तर त्याला संपूर्ण 'सिस्टीम आर्किटेक्चर' आणि सायबर सुरक्षेचे सखोल ज्ञान असणे अनिवार्य झाले आहे.
या नवीन पद्धतीमुळे आयटी कंपन्यांना आता एका नव्या आणि अत्यंत भयंकर समस्येला तोंड द्यावे लागत आहे, ज्याला तांत्रिक भाषेत 'टेक्निकल डेट' किंवा तांत्रिक कर्ज असे म्हटले जाते. जेव्हा तुम्ही एखादे काम घाईघाईने आणि शॉर्टकट वापरून पूर्ण करता, तेव्हा भविष्यात तेच काम सुधारण्यासाठी तुम्हाला जास्त वेळ आणि पैसा खर्च करावा लागतो. एआयच्या मदतीने कंपन्या अत्यंत वेगाने सॉफ्टवेअर बनवत आहेत, पण जर त्यामागे सक्षम 'ह्युमन-इन-द-लूप' (Human-in-the-loop) म्हणजेच मानवी पर्यवेक्षण नसेल, तर कोडचा दर्जा अत्यंत वेगाने घसरतो. एआय अनेकदा 'स्पॅगेटी कोड' म्हणजेच अत्यंत विस्कळीत आणि समजायला कठीण असा कोड तयार करू शकते.
याशिवाय, 'हॅल्युसिनेशन्स' म्हणजेच एआयने अत्यंत आत्मविश्वासाने चुकीची माहिती किंवा चुकीचा कोड देण्याची प्रवृत्ती, हा एक अत्यंत चिंतेचा विषय आहे. जर एखाद्या डेव्हलपरने केवळ आळसामुळे किंवा अज्ञानामुळे एआयने दिलेला असा चुकीचा कोड सिस्टीममध्ये जाऊ दिला, तर त्यामुळे ग्राहकांचा डेटा लीक होऊ शकतो किंवा संपूर्ण सर्व्हर क्रॅश होऊ शकतो. म्हणूनच, आजकाल आयटी कंपन्यांमध्ये कर्मचाऱ्यांच्या कामगिरीचे मूल्यमापन करताना 'तुम्ही किती ओळींचा कोड लिहिला?' यापेक्षा 'तुम्ही किती कोडचे यशस्वीपणे आणि अचूकपणे पुनरावलोकन केले?' याला अधिक महत्त्व दिले जात आहे.
या सर्व घडामोडींचा सर्वात मोठा परिणाम आपल्या शैक्षणिक व्यवस्थेवर आणि विशेषतः इंजिनिअरिंगच्या विद्यार्थ्यांवर होणार आहे. केवळ ठराविक प्रोग्रामिंग भाषा शिकवणे आणि साधे लॉजिक तयार करायला लावणे, हे आता भविष्यात नोकरी मिळवण्यासाठी किंवा टिकवण्यासाठी पुरेसे ठरणार नाही. विद्यार्थ्यांना आता 'क्रिटिकल थिंकिंग' म्हणजेच टीकात्मक विचार करायला शिकवणे गरजेचे आहे. एखादा तयार कोड दिला, तर त्यात नक्की काय त्रुटी आहेत, तो अधिक चांगल्या पद्धतीने कसा लिहिता येईल आणि तो सुरक्षित कसा करता येईल, याचे थेट प्रशिक्षण विद्यार्थ्यांना मिळायला हवे.
नवीन तंत्रज्ञानाशी जुळवून घेणे हे भारतीय आयटी क्षेत्रासाठी नेहमीच एक आव्हान आणि संधी राहिले आहे. पुण्यासारख्या आणि देशातील इतर आयटी हबमधील शैक्षणिक संस्था आणि प्रशिक्षण केंद्रांनी आता आपला अभ्यासक्रम वेगाने अद्ययावत करणे गरजेचे आहे. भविष्यातील सॉफ्टवेअर इंजिनिअर हा केवळ एक 'मजूर' नसेल जो केवळ कोडचे विटांवर विटा रचत बसेल, तर तो एक 'आर्किटेक्ट' असेल जो एआयने आणलेल्या विटा तपासून एका अत्यंत सुंदर आणि मजबूत इमारतीची निर्मिती करेल. 'कॉम्प्युटर वीकली'चा हा अहवाल आपल्या सर्वांसाठी एक अत्यंत महत्त्वाचा आणि वेळेवर दिलेला धोक्याचा इशारा आहे. कृत्रिम बुद्धिमत्ता आपला रोजगार हिरावून घेईल या निराधार भीतीपोटी वेळ वाया घालवण्यापेक्षा, आपण सर्वांनी स्वतःला या एआयच्या नव्या आणि वेगाने धावणाऱ्या रेल्वेचे 'चालक' बनवण्यासाठी सज्ज करणे, हाच या तंत्रज्ञान क्रांतीतील यशस्वी होण्याचा आणि प्रगतीचा एकमेव मार्ग आहे.
--- तुषार भ. कुटे
#ArtificialIntelligence #Marathi
