एखाद्या पुस्तकाचे मुखपृष्ठच आपल्याला त्याच्या अंतरंगाची भुरळ घालते. 'मरुभूमीतील मृदगंध' या पुस्तकाच्या बाबतीत माझ्यासोबत नेमके तसेच घडले. या पुस्तकाच्या मुखपृष्ठावर एका अत्यंत आकर्षक अशा कृष्णवर्णीय मुलीचा चेहरा होता. त्याखाली लिहिलेली ओळ अधिक लक्षवेधी होती: "अत्यंत खडतर परिस्थितीशी संघर्ष करत टॉप मॉडेल बनलेल्या आणि समाजसेवेसाठी अविरत झटलेल्या वारिसची कहाणी." या कृष्णवर्णीय मुलीचा चेहरा मी यापूर्वी कधीही पाहिला नव्हता, त्यामुळे साहजिकच माझ्या मनात या पुस्तकाविषयी उत्सुकता निर्माण झाली. पुस्तकाच्या मलपृष्ठावर नमूद केले होते की, तिची निवड 'पिरेल्ली कॅलेंडर'च्या मुखपृष्ठावर छापल्या जाणाऱ्या छायाचित्रासाठी झाली होती; जो फॅशनच्या झगमगत्या जगातला सर्वोच्च सन्मान मानला जातो. हे 'पिरेल्ली कॅलेंडर' नेमके काय असते, याची मला तेव्हा अजिबात कल्पना नव्हती. तरीही केवळ त्या मुलीच्या चेहऱ्यावरील तेज आणि संघर्षाची ओढ यामुळे मी श्रीकांत मुंदरगी लिखित हे पुस्तक वाचायला सुरुवात केली.
ही अंगावर काटा आणणारी सत्यकथा आहे आफ्रिकेतील सोमालियासारख्या मागास आणि गरिबीने ग्रासलेल्या देशातील वारिस डिअरी या मुलीची. सोमालियाच्या एका अतिदुर्गम भागातील रखरखीत वाळवंटात आणि एका गरीब कुटुंबात वारिसचा जन्म झाला. गरिबीच्या चटक्यांमुळे तिला शिक्षणाची दारे तर कधी उघडलीच नाहीत, उलट लहानपणापासूनच कुटुंबासाठी कष्टाची कामे करावी लागली. तिच्या आयुष्यातील खरा संघर्ष तेव्हा सुरू झाला, जेव्हा वयाच्या अवघ्या तेराव्या वर्षी तिच्या वडिलांनी तिचे लग्न एका साठ वर्षांच्या वृद्ध व्यक्तीशी लावून देण्याचा घाट घातला. वारिसला हा अन्याय अजिबात मान्य नव्हता. आपल्या आईच्या मूक पाठिंब्याने आणि सहकार्याने तिने जीवाच्या आकांताने तिथून पळ काढला. सोमालियाच्या त्या भयानक, तप्त आणि निर्जन वाळवंटातून कित्येक दिवस अनवाणी पळत ती मोगादिशू शहरापर्यंत पोहोचली. या प्रवासात एका क्षणी तिचा सामना चक्क एका सिंहाशीही झाला होता, पण सुदैवाने ती त्यातून सुखरूप वाचली. मोगादिशूमध्ये आश्रयासाठी गेलेल्या वारिसला स्वतःच्या बहिणीकडूनच कटू अनुभव आला. अखेर, मावशीच्या आधारावर ती इंग्लंडमध्ये पोहोचली. तिथे लंडनमधील सोमालियन राजदूताच्या घरात तिने पडेल ती मोलमजुरीची कामे केली. तोपर्यंत तिचे खडतर आयुष्य काहीसे सुकर झाले होते.
काही काळानंतर अचानक राजदूताची बदली झाली आणि त्यांना मायदेशी परतावे लागले. वारिससाठी हा एक मोठा धक्का होता, पण तिने सोमालियाला न परतता लंडनमध्येच राहण्याचा निर्णय घेतला. एके दिवशी एका प्रख्यात छायाचित्रकाराची नजर तिच्यावर पडली आणि तिचे नशीबच पालटले. त्याने टिपलेली तिची छायाचित्रे थेट जगप्रसिद्ध 'पिरेल्ली कॅलेंडर'च्या मुखपृष्ठावर झळकली. वारिसच्या आयुष्याला कलाटणी देणारा आणि तिचे संपूर्ण जीवन बदलून टाकणारा हा तो क्षण होता. त्याकाळी फॅशनच्या जगात कृष्णवर्णीय मॉडेल्सची मोठी वानवा होती, वारिसने आपल्या सौंदर्याने आणि आत्मविश्वासाने ती उणीव भरून काढली. तिला नवनवीन ऑफर्स येऊ लागल्या, जगभरातील नामांकित नियतकालिकांमध्ये तिच्या मुलाखती प्रसिद्ध होऊ लागल्या आणि तिचे नाव फॅशन विश्वात आदराने घेतले जाऊ लागले. या संपूर्ण खडतर प्रवासात तिला 'अॅना' नावाच्या मैत्रिणीची अतिशय खंबीर साथ लाभली.
सोमालियाच्या वाळवंटातील एका मोलकरणीपासून ते फॅशन जगतातील सर्वोच्च मॉडेलपर्यंतचा तिचा हा प्रवास अत्यंत स्वप्नवत आणि थक्क करणारा होता. परंतु, या यशाच्या शिखरावर असतानाच, एका मुलाखतीमध्ये तिने आपल्या आयुष्यातील एक असे भयानक सत्य जगासमोर मांडले, ज्याने संपूर्ण जग हादरून गेले. ती केवळ तिचीच वैयक्तिक व्यथा नव्हती, तर सोमालियामध्ये जन्माला येणाऱ्या लाखो निष्पाप मुलींची ती एक अमानुष आणि दर्दनाक कहाणी होती. वारिसच्या या धैर्यामुळे सोमालियात वर्षानुवर्षे चालत आलेल्या एका अत्यंत अनिष्ट आणि काळीज पिळवटून टाकणाऱ्या क्रूर प्रथेची माहिती पहिल्यांदाच जगासमोर आली. तिच्या या निर्भय खुलाशामुळे या प्रथेच्या उच्चाटनासाठी जागतिक पातळीवर एक मोठी चळवळ उभी राहिली. तिच्या या अतुलनीय कार्याची दखल घेत 'युनेस्को'ने तिला आपले विशेष सदिच्छा दूत बनवले. एका योद्ध्याप्रमाणे ती या अन्यायाविरुद्ध प्राणपणाने लढत राहिली आणि यशस्वीही झाली. आज ती केवळ फॅशन विश्वातील एक निवृत्त मॉडेल नाही, तर स्वतःचे आयुष्य समाजसेवेसाठी आणि स्त्रियांच्या हक्कांसाठी अर्पण केलेली एक जागतिक प्रेरणास्थान बनली आहे.
ही संपूर्ण कहाणी 'मरुभूमीतील मृदगंध' या पुस्तकात सविस्तरपणे वाचायला मिळते. वरील वृत्तांत हा केवळ या कथेचा सारांश आहे, परंतु प्रत्यक्ष पुस्तक वाचताना वारिसने सुरुवातीच्या काळात सोसलेले भयंकर अनुभव अक्षरशः अंगावर काटा आणतात. आज आपण जरी एका सुरक्षित वातावरणात जगत असलो, तरी जगाच्या पाठीवर आजही अनेक अमानुष प्रथा अस्तित्वात आहेत, ज्यांची आपल्याला साधी कल्पनाही नसते. जगभरातील स्त्रियांना सर्वत्र समानतेची आणि सन्मानाची वागणूक मिळत नाही आणि विविध भागांतील स्त्रियांची दुःखे काळीज पिळवटून टाकणारी आहेत, हे विदारक सत्य हे पुस्तक आपल्यासमोर उभे करते. या दुःखाविरुद्ध कोणीतरी ठामपणे उभे राहायला हवे आणि अन्यायाविरुद्ध आवाज उठवायला हवा, हीच अत्यंत मोलाची शिकवण यातून मिळते.
हे पुस्तक वाचून भारावलेल्या मनःस्थितीत मी इंटरनेटवर वारिस डिअरी यांच्याबद्दल अधिक माहिती शोधली. तेव्हा मला समजले की तिने स्वतः 'डेझर्ट फ्लॉवर' या नावाने आपले मूळ आत्मचरित्र इंग्रजीत लिहिले आहे. विशेष म्हणजे, याच नावाचा एक चित्रपटही युट्युबवर मोफत उपलब्ध आहे, ज्यामध्ये तिचे हे प्रेरणादायी संपूर्ण जीवनचरित्र जिवंत झालेले पाहायला मिळते. एका अत्यंत कणखर, जिद्दी आणि कोणत्याही परिस्थितीत हार न मानणाऱ्या स्त्रीच्या संघर्षपूर्ण प्रवासाचे हे पुस्तक म्हणजे एक प्रेरणादायी उदाहरण आहे, असेच म्हणावे लागेल.
--- तुषार भ. कुटे
#मराठी #पुस्तक #परीक्षण #चरित्र #आफ्रिका
