'शिरसवाडी': माणुसकीचा गहिवर आणि रहस्याची किनार असलेली एक अस्सल ग्रामीण कादंबरी

मराठी साहित्यामध्ये ग्रामीण पार्श्वभूमीवर आधारित अनेक दर्जेदार कादंबऱ्या लिहिल्या गेल्या आहेत, ज्यांनी वाचकांच्या मनावर एक वेगळाच ठसा उमटवला आहे. याच समृद्ध परंपरेतील एक महत्त्वाची आणि नव्याने आलेली कादंबरी म्हणजे लेखक गणेश बर्गे यांची 'शिरसवाडी'. सातारा जिल्ह्यातील खटाव तालुक्यात वसलेल्या 'शिरसवाडी' नावाच्या एका छोट्याशा आणि निसर्गरम्य गावाची ही गोष्ट आहे. एखाद्या रहस्यमय आणि उत्कंठावर्धक चित्रपटाच्या बाबतीत जसे म्हटले जाते की, "याची सुरुवात अजिबात चुकू नका आणि याचा शेवट कोणालाही सांगू नका," अगदी तशाच स्वरूपाची आणि वाचकाला शेवटपर्यंत खुर्चीला खिळवून ठेवणारी ही एक हृदयस्पर्शी कादंबरी आहे. 

शिरसवाडी हे तसे कमी लोकवस्तीचे, पण एकमेकांमध्ये गुंफलेले एक साधे गाव. या गावामध्ये एका पिता-पुत्रीची जोडी गुण्यागोविंदाने राहत असते. गावाच्या संथ आणि शांत प्रवाहाबरोबरच त्यांचे आयुष्य देखील अतिशय आनंदात आणि समाधानात व्यतीत होत असते. परंतु, नियतीच्या मनात काहीतरी वेगळेच वाढून ठेवलेले असते. अचानक एके दिवशी त्यांच्या या सुखी आयुष्यावर एक अवघड आणि भयानक प्रसंग कोसळतो. एका क्षणात त्यांच्या आयुष्याची वाट एका पूर्णपणे वेगळ्या आणि अंधाऱ्या दिशेने वळते. त्यांच्यावर दुःखाचा एक मोठा डोंगर कोसळतो. पण अशा या अटीतटीच्या आणि निराशेच्या वेळी, माणुसकीचा जिवंत झरा दाखवत संपूर्ण गाव त्यांच्या पाठीशी एका खंबीर पर्वतासारखे उभे राहते. येथूनच खऱ्या अर्थाने या कादंबरीच्या मुख्य नायकाची जीवनगाथा सुरू होते. त्याच्यावर आलेल्या अघटित संकटानंतर संपूर्ण गाव मिळून त्याचा कसा सांभाळ करू लागते, ही घटना आजच्या काळातही ग्रामीण भागातील माणुसकीचे आणि एकोप्याचे जिवंत दर्शन घडवते.

कादंबरीच्या मध्यभागात नायकाचा आणि गावाचा हा एकंदरीत प्रवास विविध दैनंदिन घटनांमधून अत्यंत बारकाईने चितारलेला आहे. हा प्रवास वाचताना अनेकदा तो अगदी सर्वसामान्य लोकांच्या रोजच्या जगण्यासारखाच भासत राहतो. कादंबरीची सुरुवात जितकी वेगवान आणि धक्के देणारी असते, त्या तुलनेत मध्यभागी कथानक थोडे संथ गतीने पुढे सरकत असल्याचे जाणवते. वाचताना कधी कधी असेही वाटून जाते की, लेखकाने काही अनावश्यक प्रसंग या कादंबरीत ओढून-ताणून आणले आहेत की काय? कादंबरी शेवटपर्यंत अशीच संथ राहणार का, अशी शंकाही वाचकाच्या मनात डोकावते. परंतु, जसजशी पाने उलटत जातात, तसतसे लक्षात येते की ते सर्व प्रसंग या कथेची आणि पुढील रहस्याची एक अत्यंत महत्त्वाची गरज होती.

शेवटाकडे झुकताना ही कादंबरी अचानक एक पूर्णपणे वेगळे आणि अनपेक्षित वळण घेते. आपण आतापर्यंत जे काही वाचले आहे आणि भूतकाळात ज्या घटना घडून गेल्या आहेत, त्या सर्वांचा वाचक म्हणून आपण नव्याने विचार करायला लागतो. त्या संथ वाटणाऱ्या घटनांमधून अचानक नवे संदर्भ आणि धागेदोरे खुले होऊ लागतात. आणि सरतेशेवटी एका अत्यंत अविश्वसनीय अशा रहस्यभेदाने या कादंबरीची सांगता होते, जी वाचकाला अक्षरशः सुन्न करून सोडते. हा अनपेक्षित धक्काच या कादंबरीचा खरा आत्मा आहे.

गणेश बर्गे यांचा कादंबरी लेखनाचा हा जरी पहिलाच प्रयत्न असला, तरी तो खऱ्या अर्थाने स्पृहणीय आणि दाद देण्यासारखा आहे. या कादंबरीचे सर्वात मोठे आणि उठून दिसणारे वैशिष्ट्य म्हणजे, यात वापरली गेलेली अस्सल सातारची बोलीभाषा. संपूर्ण कादंबरीमध्ये संवादाच्या रूपाने ही गावरान आणि रांगडी बोलीभाषा वाचायला मिळते, ज्यामुळे कथेतील पात्रांमध्ये आणि प्रसंगांमध्ये एक वेगळाच जिवंतपणा येतो. माणुसकी, नाती, नियतीचा खेळ आणि शेवटी येणारा अनपेक्षित धक्का यांचा सुरेख मेळ असणारी ही कथा प्रत्येक साहित्यप्रेमीने आवर्जून अनुभवावी अशीच आहे. ग्रामीण जीवनाचे इतके सुंदर आणि वास्तववादी चित्रण वाचकाला नक्कीच अंतर्मुख व्हायला भाग पाडते.

--- तुषार भ. कुटे 

#मराठी #पुस्तक #परीक्षण #शिरसवाडी

कृत्रिम बुद्धिमत्तेची अवाढव्य तहान: एआयमुळे भविष्यात पिण्याच्या पाण्याचे गंभीर संकट ओढवण्याचा संयुक्त राष्ट्रांचा इशारा

जून २०२६ मध्ये 'युनायटेड नेशन्स युनिव्हर्सिटी इन्स्टिट्यूट फॉर वॉटर, एन्व्हायर्नमेंट अँड हेल्थ' (UNU-INWEH) या संयुक्त राष्ट्रांच्या अत्यंत प्रतिष्ठित संस्थेने कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या पर्यावरणावरील दुष्परिणामांवर एक सविस्तर अहवाल प्रसिद्ध केला आहे. या अहवालानुसार, जर कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा आणि डेटा सेंटर्सचा सध्याचा वाढता वेग असाच राहिला, तर या दशकाच्या अखेरीस म्हणजेच २०३० सालापर्यंत एआय सिस्टीम्स सुमारे ९.३ ट्रिलियन (९.३ लाख कोटी) लिटर पाण्याची खपत करतील. पाण्याचा हा आकडा इतका प्रचंड आहे की, तेवढ्या पाण्यात आफ्रिका खंडातील सब-सहारन भागातील तब्बल १.३ अब्ज (१३० कोटी) लोकांची वर्षभराची पिण्याची आणि घरगुती पाण्याची गरज सहज भागवली जाऊ शकते. सध्या पृथ्वीवर अनेक देशांमध्ये पाण्याची तीव्र टंचाई असताना, केवळ काही मोजक्या कॉर्पोरेट कंपन्यांचे सॉफ्टवेअर्स आणि एआय मॉडेल्स चालवण्यासाठी एवढे प्रचंड पाणी खर्च होणे ही खऱ्या अर्थाने जागतिक चिंतेची बाब आहे.

 

सर्वसामान्यांना असा प्रश्न पडणे अत्यंत स्वाभाविक आहे की, एका सॉफ्टवेअरला किंवा कॉम्प्युटर प्रोग्रामला पाण्याची गरज का भासते? याचे मुख्य कारण म्हणजे या एआय मॉडेल्सना चालवणारे महाकाय 'डेटा सेंटर्स'. चॅटजीपीटी किंवा जेमिनी यांसारख्या एआयला प्रशिक्षण देण्यासाठी आणि जगभरातील कोट्यवधी लोकांच्या प्रश्नांची उत्तरे काही सेकंदात देण्यासाठी हजारो अतिप्रगत सर्व्हर्स रात्रंदिवस एकाच वेळी काम करत असतात. जेव्हा हे महाकाय सर्व्हर्स अखंडपणे चालतात, तेव्हा त्यातून प्रचंड प्रमाणावर उष्णता निर्माण होते. ही अवाढव्य उष्णता शोषून घेण्यासाठी आणि सर्व्हर्सना थंड ठेवण्यासाठी डेटा सेंटर्समध्ये अत्यंत मोठ्या प्रमाणावर पाण्याचा आणि वातानुकूलित यंत्रणांचा वापर केला जातो. केवळ एका 'चॅटजीपीटी-५' सारख्या मोठ्या एआय मॉडेलला प्रशिक्षित करण्यासाठी सुमारे एक अब्ज लिटर पाणी वापरले जाते. जेव्हा आपण एखाद्या एआयला साधी माहिती विचारतो, तेव्हा त्याला कमी ऊर्जा लागते; परंतु जेव्हा आपण एआयला एखादा फोटो किंवा व्हिडिओ तयार करायला सांगतो, तेव्हा त्या प्रक्रियेत कित्येक पटींनी जास्त ऊर्जा आणि पाणी खर्च होते.

केवळ पाण्याचाच नाही, तर कृत्रिम बुद्धिमत्तेमुळे होणारा विजेचा वापरही थक्क करणारा आहे. संयुक्त राष्ट्रांच्या अंदाजानुसार, २०३० पर्यंत जगभरातील एआय डेटा सेंटर्स तब्बल ९४५ टेरावॅट-तास (TWh) एवढी प्रचंड वीज वापरतील. ही वीज पाकिस्तान, बांगलादेश आणि नायजेरिया या तीन देशांच्या (ज्यांची एकूण लोकसंख्या ६५ कोटींच्या घरात आहे) एकत्रित वीज वापराच्या तब्बल तीन पट जास्त आहे. एवढी अवाढव्य वीज निर्माण करण्यासाठी आणि डेटा सेंटर्स उभारण्यासाठी सुमारे १४,५०० चौरस किलोमीटर जमिनीची आवश्यकता भासेल, जी इंडोनेशियाच्या जकार्ता शहराच्या दुप्पट किंवा उत्तर आयर्लंडच्या एकूण क्षेत्रफळाएवढी असेल.

या अहवालाने आणखी एका अत्यंत गंभीर मुद्द्याकडे लक्ष वेधले आहे, तो म्हणजे 'जेव्हन्स पॅराडॉक्स' (Jevons paradox) किंवा 'रिबाउंड इफेक्ट'. तंत्रज्ञान कंपन्या असा दावा करतात की त्यांची नवीन मॉडेल्स अधिक कार्यक्षम आहेत आणि ती कमी ऊर्जा वापरतात. पण वास्तवात, जेव्हा एखादे तंत्रज्ञान स्वस्त आणि जलद होते, तेव्हा त्याचा वापर आणि मागणी प्रचंड वाढते. परिणामी, तंत्रज्ञानाच्या कार्यक्षमतेमुळे जेवढी ऊर्जा वाचते, त्यापेक्षा कित्येक पटींनी जास्त ऊर्जा वाढत्या वापरामुळे खर्च होते. याशिवाय, या सर्व्हर्सचे आणि कॉम्प्युटरच्या सुट्या भागांचे आयुष्य मर्यादित असते. त्यामुळे २०३० पर्यंत दरवर्षी सुमारे २५ लाख टन 'ई-कचरा' निर्माण होईल, ज्याची विल्हेवाट लावणे हे गरीब आणि विकसनशील देशांसाठी एक मोठी डोकेदुखी ठरणार आहे.

या तंत्रज्ञानाच्या विकासात एक अत्यंत मोठा आणि गंभीर विरोधाभास पाहायला मिळतो, ज्याला संयुक्त राष्ट्रांनी 'पर्यावरणीय न्यायाचा' प्रश्न म्हटले आहे. कृत्रिम बुद्धिमत्तेचे जास्तीत जास्त आर्थिक आणि तांत्रिक फायदे अमेरिका, युरोप किंवा चीनसारख्या प्रगत आणि श्रीमंत देशांना मिळत आहेत. मात्र, या तंत्रज्ञानासाठी लागणारी दुर्मिळ खनिजे काढण्याचे काम आणि त्यातून निर्माण होणारा घातक ई-कचरा अनेक गरीब आफ्रिकन किंवा आशियाई देशांच्या माथी मारला जात आहे. स्थानिक पातळीवर उभारण्यात येणाऱ्या डेटा सेंटर्समुळे तिथल्या सामान्य नागरिकांच्या वाट्याचे पिण्याचे पाणी आणि वीज या कंपन्यांच्या घशात जात आहे. अमेरिकेतील काही राज्यांमध्ये आणि युरोपमधील आयर्लंडसारख्या ठिकाणी तर डेटा सेंटर्सच्या वीज वापरामुळे स्थानिक सरकारांना नवीन सेंटर्स उभारण्यावर तात्पुरती बंदीही घालावी लागली आहे. त्यामुळे पर्यावरणाचे हे मोठे नुकसान केवळ काही देशांच्या फायद्यासाठी दुसऱ्या गरीब देशांवर लादले जाणे चुकीचे आणि धोकादायक आहे.

कृत्रिम बुद्धिमत्ता पूर्णपणे बंद करावी किंवा तिचे फायदे नाकारावेत, असा या अहवालाचा अजिबात उद्देश नाही. परंतु या तंत्रज्ञानाचा विकास करताना केवळ कार्बन उत्सर्जनाचा विचार न करता पाणी आणि जमिनीवर होणाऱ्या भयंकर परिणामांचाही विचार करणे  गरजेचे आहे, असे संयुक्त राष्ट्रांनी स्पष्ट केले आहे. तंत्रज्ञान कंपन्यांनी आपला पाण्याचा आणि विजेचा वापर अत्यंत पारदर्शकपणे जनतेसमोर मांडला पाहिजे. जगभरातील सरकारांनी आपल्या राष्ट्रीय ऊर्जा आणि पाणी नियोजन धोरणांमध्ये या महाकाय डेटा सेंटर्सचा समावेश तातडीने केला पाहिजे. सामान्य युजर्स म्हणून आपणही केवळ गरजेपुरता किंवा साध्या माहितीसाठी एआयचा वापर करताना व्हिडिओ किंवा इमेजेसऐवजी मजकूर आधारित मॉडेल्सचा वापर करण्याला प्राधान्य दिले पाहिजे, जेणेकरून उर्जेची बचत होईल. तंत्रज्ञान मानवाच्या सुखासाठी आहे, परंतु जर त्या तंत्रज्ञानाने माणसाच्या तोंडचे पिण्याचे पाणीच हिरावून घेतले, तर ती प्रगती खऱ्या अर्थाने विनाशाकडे जाणारीच ठरेल.

हा व्हिडिओ पहा: https://www.youtube.com/watch?v=lblfy-VPFTQ

 

--- तुषार भ. कुटे 

#AI 

तंत्रज्ञानाच्या साथीने बहरलेला माझा मराठी लेखनप्रवास: कोऱ्या कागदापासून ते 'व्हॉईस टायपिंग'पर्यंत

सन १९९९ चा तो काळ होता. 'सकाळ' वृत्तपत्र समूहाकडून तरुणांसाठी 'दै. युवा सकाळ' नावाचे विशेष वर्तमानपत्र प्रकाशित केली जात असे. तरुणांना व्यक्त होण्यासाठी आणि त्यांच्यातील लेखकाला चालना देण्यासाठी त्यात हक्काचे व्यासपीठ दिले जायचे. त्याकाळी माझी मराठी भाषेवर फारशी पकड नव्हती, परंतु केवळ एक उत्सुकता म्हणून मी 'युवा सकाळ'साठी पहिल्यांदाच एक छोटासा विनोद लिहून पाठवला. आश्चर्याची गोष्ट म्हणजे, तो विनोद त्या पुरवणीत छापून आला! स्वतःच्या नावाने छापून आलेले ते पहिले 'साहित्य' पाहून मला जे अप्रूप वाटले, ते शब्दांत सांगता येणार नाही. नकळतपणे मिळालेल्या याच प्रोत्साहनातून मी विविध विषयांवर विचारमंथन करू लागलो आणि माझ्या प्रत्यक्ष लेखनाचा खऱ्या अर्थाने 'श्रीगणेशा' झाला. सुरुवातीच्या काळात लेखनाचा फारसा आत्मविश्वास नसल्याने, मी रेषा असलेल्या कागदांवर आधी कच्चे लिखाण करत असे. ते पुन्हा पुन्हा वाचून, योग्य ती शब्दरचना करून मग दुसऱ्या कागदावर स्वच्छ हस्ताक्षरात पक्के लिखाण करत असे. या प्रक्रियेत वेळ भरपूर जायचा, पण यामुळेच माझी एक स्वतंत्र लेखनशैली आकार घेऊ लागली होती. अवांतर वाचन वाढल्यामुळे शब्दसंग्रहही प्रगल्भ होत गेला. जसजसा अनुभव वाढत गेला, तसतशी थेट आणि अचूक वाक्यरचना करण्याची सवय जडली आणि कच्च्या लिखाणाची गरजच उरली नाही. अवघ्या पाच-सहा वर्षांच्या या सातत्यपूर्ण सरावानंतर, पूर्णपणे कोऱ्या कागदावर एका सरळ रेषेत आपले विचार अतिशय सुस्पष्टपणे मांडण्याचे कौशल्य मी आत्मसात केले.

पुढे संगणक अभियांत्रिकीचे शिक्षण घेत असताना आणि पदवी पूर्ण केल्यानंतर, माझ्या या लेखनात खऱ्या अर्थाने तंत्रज्ञानाचा प्रवेश झाला. संगणकावर विविध देवनागरी फॉन्ट्सचा वापर करून मी मराठी टायपिंग शिकायला सुरुवात केली. सुरुवातीला इंग्रजी कीबोर्डवर मराठी शब्द जुळवणे थोडे जिकिरीचे वाटायचे. पण साधारण २००८ च्या सुमारास, भारतात 'युनिकोड'चा वापर वाढू लागला. युनिकोडमुळे कोणत्याही विशिष्ट फॉन्टवर अवलंबून न राहता, आपण थेट संगणकावर मराठीत लिहू लागलो. त्याच काळात इंटरनेटवर 'बाराह' (Baraha) नावाचे एक अतिशय उपयुक्त सॉफ्टवेअर उपलब्ध झाले. यातील एडिटरमध्ये आपण भारतातील बारा भाषांपैकी हवी ती भाषा निवडून सहज टायपिंग करू शकत होतो. यात इंग्रजी अक्षरांचा वापर करून उच्चारांच्या साधर्म्यावरून (Phonetic Similarity) थेट देवनागरी लिपी टाईप केली जायची. ही पद्धत सोपी आणि वेगवान होती. याच तंत्रज्ञानाच्या साथीने मी २००९ मध्ये स्वतःचा ब्लॉग आणि संकेतस्थळ इंटरनेटवर प्रकाशित केले. नियमित ब्लॉग लेखनासाठी मी पूर्णपणे संगणकावर आधारित याच 'फोनेटिक' मराठी टायपिंगचा आधार घेऊ लागलो.

काही वर्षांनंतर गुगलने 'क्लाऊड इनपुट टूल्स' (Google Cloud Input Tools) आणले आणि संगणकावरील मराठी टायपिंग अधिकच सुखकर झाले. कमीत कमी कीज (Keys) वापरून अचूक देवनागरी शब्दरचना करणे शक्य झाल्याने माझे काम अधिकच सोपे व गतिमान झाले. मात्र, खरी क्रांती गेली पाच-सहा वर्षे अनुभवत असलेल्या गुगलच्या 'स्पीच रिकग्निशन' तंत्रज्ञानामुळे झाली. काहीही हाताने टाईप न करता, केवळ बोलून संगणकामध्ये आपोआप टाईप होण्याची ही सुविधा सुरुवातीला फक्त इंग्रजीपुरती मर्यादित होती. पण लवकरच गुगल डॉक्युमेंट्समध्ये सर्व भारतीय भाषांसाठी ही सुविधा उपलब्ध झाली आणि माझ्या लेखनाचा वेग अफाट वाढला. याच 'व्हॉईस टायपिंग'चा प्रभावी वापर करून मी सन २०२० च्या कोविड लॉकडाऊनच्या काळात 'पायथॉन प्रोग्रामिंग'वरील माझे पहिले मराठी ई-बुक केवळ दोन दिवसांत लिहून पूर्ण केले. सुरुवातीला मराठी भाषेचा डिजिटल डेटा कमी असल्याने याची अचूकता शंभर टक्के नव्हती, पण आज ती जवळपास १०० टक्क्यांपर्यंत पोहोचली आहे. आता तर मी माझ्या अँड्रॉइड मोबाईलमधील 'गुगल कीप' (Google Keep) वापरून प्रवासात किंवा फावल्या वेळेत कुठेही लेख लिहू शकतो. मनात आलेले विचार फक्त मोबाईलमध्ये बोलायचे आणि ते आपोआप मराठीत टाईप होतात. नंतर लॅपटॉपवर केवळ पाच मिनिटांत थोडेफार बदल करून संपूर्ण मोठा लेख प्रकाशनासाठी तयार होतो, ज्यामुळे वेळेची मोठी बचत होते.

मागील पंचवीस वर्षांतील कागद-पेन ते थेट व्हॉईस टायपिंगपर्यंतचा हा संपूर्ण प्रवास म्हणजे तंत्रज्ञानामुळे वेगाने बदललेल्या मानवी जीवनपद्धतीचे एक उत्तम उदाहरण आहे. एकेकाळी एखादे तंत्रज्ञान दशकानुदशके बदलत नसे, पण आता अतिशय सहज, सुलभ आणि आधुनिक पद्धतीने आपण संगणकावर अनेक गोष्टी करू शकतो. याच आधुनिक लेखन पद्धतींचा वापर करून संगणक आणि इंटरनेटच्या जगात मराठी भाषेतील ज्ञान साठवण्यासाठी तसेच तिचा जास्तीत जास्त प्रसार करण्यासाठी माझे प्रयत्न सातत्याने सुरू आहेत. भविष्यात याहूनही अधिक प्रगत तंत्रज्ञान नक्कीच विकसित होईल आणि त्या माध्यमातून आपली मायबोली मराठी तंत्रज्ञानाच्या विश्वात अधिक वेगाने आणि दिमाखाने पसरेल, असा मला सार्थ विश्वास वाटतो.

--- तुषार भ. कुटे 

#मराठी #लेखन

पाषाणनगरीतील सिनेप्रवास: 'हम्पी' चित्रपटाच्या निमित्ताने जागवलेल्या आठवणी!

​हम्पीच्या अविस्मरणीय आणि ऐतिहासिक प्रवासाच्या सुखद आठवणी मनात ताज्या असतानाच, काही वर्षांपूर्वी प्रदर्शित झालेल्या 'हम्पी' या मराठी चित्रपटाची आम्हाला आठवण झाली. हा चित्रपट सध्या युट्यूबवर मोफत पाहण्यासाठी उपलब्ध असल्याने, या चित्रपटामध्ये या प्राचीन शहराचे नेमके काय आणि कसे दर्शन घडवले आहे, याची एक वेगळीच उत्सुकता आम्हा सर्वांना लागून राहिली होती. म्हणूनच आम्ही सर्वांनी मिळून हा चित्रपट पाहण्याचे ठरवले. सोनाली कुलकर्णी, ललित प्रभाकर आणि प्रियदर्शन जाधव यांच्यासारख्या कलाकारांच्या प्रमुख भूमिका या चित्रपटामध्ये पाहायला मिळतात.
​तसे बारकाईने पाहिले तर, या चित्रपटाला स्वतःची अशी कोणतीही भक्कम, वेगवान किंवा विशिष्ट कथा नाही. किंबहुना, संपूर्ण हम्पी परिसराचे केवळ नयनरम्य चित्रीकरण करण्यासाठीच हा चित्रपट बनवला आहे की काय, असा प्रश्न पाहताना नक्कीच पडतो. या चित्रपटातील नायिका रोजच्या धावपळीतून स्वतःला नव्याने शोधण्यासाठी दूरवरच्या या ऐतिहासिक हम्पी शहरामध्ये आलेली असते, आणि याच निवांत प्रवासात तिची भेट नायकाशी होते. चित्रपटाचा उर्वरित बहुतांश भाग हा हम्पीमधल्या विविध प्राचीन स्थळांवर त्यांच्या एकत्र फिरण्याभोवती, त्यांच्यातील संवादांवर आणि वैचारिक देवाणघेवाणीभोवती फिरत राहतो. अखेरीस एका अनपेक्षित क्षणी नायक तिला तिथेच सोडून निघून जातो आणि ती पुन्हा त्याच्या शोधार्थ निघते, असा हा साधा आणि संथ प्रवास आहे. कथेमध्ये फारसा दम नसला, तरी या चित्रपटाने आमचे एक  महत्त्वाचे काम केले; ते म्हणजे आमच्या हम्पीच्या प्रवासातील सर्व सुंदर आठवणी पुन्हा एकदा जिवंत केल्या.

​या चित्रपटाच्या निमित्ताने त्या भग्न आणि गूढ ऐतिहासिक शहरामध्ये, तिथल्या अवाढव्य काळ्या-लाल दगडांमध्ये पुन्हा एकदा मनसोक्त फिरता आल्याचा विलक्षण भास झाला. हा चित्रपट बनवून जरी आज जवळपास एक दशक उलटले असले, तरी प्रत्यक्ष हम्पीमध्ये आजही काहीच बदललेले नाही, हे पाहून वेगळेच समाधान वाटले. चित्रपटात दाखवल्याप्रमाणेच खऱ्या आयुष्यातही अतिशय निवांतपणे फिरण्यासाठी, स्वतःला वेळ देण्यासाठी आणि निसर्गाशी एकरूप होऊन अनुभव घेण्यासाठी हम्पी ही भारतातील खऱ्या अर्थाने एक सर्वोत्तम जागा आहे. किमान महिनाभर तरी या परिसरामध्ये शांतपणे राहून मनसोक्त भटकंती करता येईल. इथल्या अथांग इतिहासाचा आणि टणक पाषाणांमध्ये सुबकपणे कोरलेल्या त्या जिवंत कलाकृतींचा आधुनिक काळात राहूनही सखोल अनुभव घेता येईल, इतके हे ठिकाण जादुई आहे.
​शेवटी चित्रपटाच्या बाबतीत एवढेच सांगेन की, जर तुम्ही आजवर कधीही हम्पीला भेट दिली नसेल आणि तुम्हाला ते घरबसल्या केवळ डोळे भरून पाहायचे असेल, तर हा चित्रपट नक्की बघा. आणि ज्यांनी हम्पी यापूर्वी प्रत्यक्ष अनुभवले आहे, त्यांना त्यांच्या त्या जुन्या आणि सुवर्ण आठवणींचा सुखद पुन:अनुभव या चित्रपटाच्या माध्यमातून निश्चितपणे घेता येईल.

--- तुषार भ. कुटे

#मराठी #चित्रपट #परीक्षण #हंपी #बदामी #कर्नाटक #कर्नाटक_प्रवास_वृत्तांत

'महाश्वेता': एक नाव, एक व्यथा आणि दोन वेगवेगळ्या लेखिकांचा अनोखा साहित्यिक आविष्कार

एकच नाव आणि अगदी एकाच धाटणीची कथा असणाऱ्या दोन वेगवेगळ्या कादंबऱ्या तुम्ही कधी वाचल्या आहेत का? जर तुमचे उत्तर नकारात्मक असेल, तर मराठी साहित्यातील सुमती क्षेत्रमाडे लिखित 'महाश्वेता' आणि प्रसिद्ध कन्नड लेखिका सुधा मूर्ती लिखित 'महाश्वेता' या दोन कादंबऱ्यांविषयी तुम्ही नक्कीच जाणून घ्यायला हवे.

दोन्ही कादंबऱ्यांचे मुख्य कथानक एकाच अक्षाभोवती फिरते. या दोन्ही कादंबऱ्यांची नायिका ही अतिशय सुंदर, रूपवान आणि सर्व गुणसंपन्न अशी आहे. तिच्या याच सौंदर्यामुळे आणि गुणांमुळे एका अत्यंत गरीब घरातून आलेली असूनही, तिचा विवाह एका अत्यंत श्रीमंत आणि प्रस्थापित घरातील मुलाशी मोठ्या थाटामाटात संपन्न होतो. कोणालाही हेवा वाटेल आणि दृष्ट लागेल अशा एका परिपूर्ण संसाराची ती सुरुवात करते. सर्व काही सुरळीत सुरू असतानाच, अचानक एके दिवशी तिच्या अंगावर पांढऱ्या रंगाचे कोड उठायला सुरुवात होते आणि तिचे संपूर्ण आयुष्यच मुळासकट हादरून जाते.

नेमक्या याच नाजूक आणि कठीण प्रसंगी तिचा पती तिच्यासोबत नसतो. आपल्या अंगावर आलेले हे कोड पतीला कसे सांगावे, या द्विधा मनःस्थितीत ती अडकलेली असतानाच, ही गोष्ट तिच्या सासरी आणि विशेषतः तिच्या सासूला समजते. यानंतर सासरी जो काही भयानक कोलाहल आणि मानसिक छळ सुरू होतो, त्यातून अखेरीस या नायिकेला घराबाहेर काढले जाते आणि तिला पुन्हा आपल्या माहेरी परतावे लागते. या संपूर्ण वादळात तिचा पती कुठेही तिच्या पाठीशी उभा असलेला दिसत नाही. तो तिच्याशी कोणताही संपर्क ठेवत नाही. अशा या भीषण एकाकीपणातच ही 'महाश्वेता' स्वतःच्या अस्तित्वाचा संघर्ष करायला आणि भविष्याचा नवा मार्ग शोधायला सज्ज होते. कालांतराने तिच्या पतीला आपल्या चुकीची उपरती होते, परंतु तोपर्यंत पुलाखालून बरेच पाणी वाहून गेलेले असते आणि वेळ निघून गेलेली असते. या सर्व कटू अनुभवांतून आणि संघर्षातून प्रगल्भ झालेली ही नायिका आता स्वतःच्या आयुष्याकडे एका पूर्णपणे नवीन आणि स्वतंत्र दृष्टिकोनातून पाहत असते. सुमती क्षेत्रमाडे आणि सुधा मूर्ती या दोघींच्याही कादंबऱ्या याच समान कथासूत्रावर आधारलेल्या आहेत.

मराठी भाषेतील ज्येष्ठ परंतु प्रसिद्धीच्या झोतापासून नेहमी दूर राहिलेल्या लेखिका सुमती क्षेत्रमाडे यांनी १९६० च्या दशकात ही 'महाश्वेता' कादंबरी लिहिली. या कादंबरीतील मुख्य नायिकेचे नाव 'सुधा' असे आहे. ती घरातली सर्वात लहान सून असते. अंगावर कोड उठल्यामुळे जेव्हा तिला सासरहून हाकलले जाते, तेव्हा ती माहेरी येते. मात्र, तिथे तिची सावत्र आई तिला क्षणभरही टिकू देत नाही. सासर आणि माहेर अशा दोन्ही ठिकाणांहून निराधार झालेली सुधा अखेर बनारसला निघून जाते. या अनोळखी शहरात तिला अनेक बरे-वाईट अनुभव येतात, विविध प्रसंगांना ती सामोरी जाते आणि या सर्व प्रवासात ती खऱ्या अर्थाने 'स्वतःला' शोधू लागते.
या कादंबरीवर १९६० च्या दशकातील सामाजिक परिस्थितीचा आणि तत्कालीन मानसिकतेचा स्पष्ट प्रभाव जाणवतो. सुमतीबाईंनी ही कादंबरी अत्यंत ओघवत्या आणि प्रवाही शैलीत लिहिली आहे. त्यांची वाक्यरचना आणि शब्दांची निवड इतकी अचूक आणि चपखल आहे की, एकदा हे पुस्तक हातात घेतले की ते पूर्ण वाचल्याशिवाय खाली ठेवावेसे वाटत नाही. सुमती क्षेत्रमाडे यांची ही 'महाश्वेता' पूर्णतः एका वेगळ्या आणि प्रगल्भ विचारांची मांडणी करते.

अगदी याच कथासूत्रावर ज्येष्ठ कन्नड लेखिका सुधा मूर्ती यांची कादंबरी बेतलेली आहे. त्यांच्या कादंबरीतील नायिकेचे नाव 'अनुपमा' असे आहे. लग्नानंतर काहीच महिन्यांत तिचा पती कामानिमित्त दोन वर्षांसाठी परदेशी निघून जातो. याच काळात अनुपमाच्या अंगावर पांढरे डाग येऊ लागतात आणि आपले सौंदर्य हळूहळू नष्ट होत आहे, याची तिला जाणीव होते. ती आपल्या पतीला पत्रे लिहून ही गोष्ट सांगते, परंतु तिच्या पत्रांना तो कोणताही प्रतिसाद देत नाही. सासरहून निराधार झाल्यावर ती स्वतःचा नवा मार्ग शोधण्यासाठी थेट मुंबईसारख्या महानगराची वाट धरते. तिथे ती स्वतःच्या पायावर खंबीरपणे उभी राहते आणि आपल्या अस्तित्वाचा नव्याने शोध घेते. सुधा मूर्ती यांची ही कादंबरी सुमती क्षेत्रमाडे यांच्या कादंबरीच्या तुलनेत निम्म्याच पानांची, म्हणजेच आकाराने लहान आहे. मूळ कन्नड भाषेत असलेल्या या कादंबरीचा मराठीत अतिशय सुरेख असा भावानुवाद करण्यात आला आहे. त्यामुळे ती वाचताना कुठेही परकेपणा जाणवत नाही आणि ती वाचकांना शेवटपर्यंत खिळवून ठेवण्यात पूर्णपणे यशस्वी ठरते.

या दोन्ही कादंबऱ्या एकाच कथासूत्रावर आधारित असल्या तरी त्या आपापल्या जागी स्वतंत्र आणि वाचकांना भुरळ घालणाऱ्या आहेत. दोन्ही लेखिकांना आपल्या नायिकेच्या माध्यमातून जो स्त्री-सक्षमीकरणाचा आणि स्वयंपूर्णतेचा संदेश वाचकांपर्यंत पोहोचवायचा आहे, तो प्रभावीपणे पोहोचतो. विशेष म्हणजे, या दोन्ही कादंबऱ्यांच्या निर्मितीमध्ये जवळपास ४० वर्षांचे मोठे अंतर आहे. मराठीतील सुमती क्षेत्रमाडे यांची कादंबरी आधी, तर कन्नडमधील सुधा मूर्ती यांची कादंबरी त्यानंतर चार दशकांनी प्रसिद्ध झाली. काळ बदलला तरी स्त्रीच्या वाट्याला येणारा संघर्ष आणि त्यातून फिनिक्स पक्ष्यासारखी भरारी घेण्याची तिची जिद्द तीच आहे, हेच यातून अधोरेखित होते. आता या दोन्ही साहित्यकृती वाचून त्यामागचे साम्य आणि वेगळेपण समजून घेत, वाचकांनीच आपला स्वतंत्र अभिप्राय ठरवणे अधिक योग्य ठरेल.

या दोन्हीपैकी तुम्ही कोणती 'महाश्वेता' आधी वाचण्यास पसंती द्याल, की तुम्ही यातील एखादी कादंबरी आधीच वाचली आहे?

--- तुषार भ. कुटे 

#मराठी  #पुस्तक #परीक्षण #कादंबरी #महाश्वेता

न्यूयॉर्कच्या शाळांमध्ये कृत्रिम बुद्धिमत्तेवर बंदी

न्यूयॉर्कच्या शाळांमध्ये आठवीपर्यंतच्या विद्यार्थ्यांसाठी जनरेटिव्ह एआय टूल्सच्या वापरावर अधिकृत बंदी घालण्यात आली आहे. अमेरिकेतील सर्वात मोठी शालेय व्यवस्था असलेल्या न्यूयॉर्क शहरातील सार्वजनिक शाळांमध्ये २०२६-२७ या आगामी शैक्षणिक वर्षासाठी हा एक वर्षाचा महत्त्वपूर्ण निर्णय लागू करण्यात आला आहे. न्यूयॉर्कचे महापौर झोहरान ममदानी आणि शाळांचे कुलपती कमर सॅम्युएल्स यांनी या नव्या धोरणाची अधिकृत घोषणा केली.

या बंदीमागे विद्यार्थ्यांचा बौद्धिक विकास आणि त्यांची स्वतंत्र विचार करण्याची क्षमता टिकवून ठेवणे हा सर्वात मुख्य उद्देश आहे. महापौर ममदानी यांनी स्पष्ट शब्दांत सांगितले की, मुलांना शिकण्यासाठी आणि प्रगती करण्यासाठी शिक्षकांची आणि मानवी संवादाची नितांत गरज असते. तंत्रज्ञान प्रत्येक प्रश्नाचे उत्तर आयते देत असल्याने विद्यार्थ्यांची आव्हानांना सामोरे जाण्याची क्षमता कमी होते. विद्यार्थ्यांना स्वतःच्या विचारशक्तीवर जोर देणे, वर्गमित्रांसोबत काम करणे आणि एखादे उत्तर माहीत नसताना तो संघर्ष अनुभवणे अत्यंत आवश्यक आहे, असे मत प्रशासनाने नोंदवले. पालकांनी आणि शिक्षकांनी एआयच्या अतिवापरामुळे मुलांच्या मानसिक आरोग्यावर आणि आकलनक्षमतेवर होणाऱ्या दुष्परिणामांबद्दल सातत्याने चिंता व्यक्त केली होती, ज्यामुळे हे पाऊल उचलण्यात आले.

हा बंदीचा निर्णय '२-के' (२ वर्षांच्या मुलांसाठीचा पूर्व-प्राथमिक कार्यक्रम) ते आठवीपर्यंतच्या तब्बल सहा लाख विद्यार्थ्यांसाठी लागू असेल, जे न्यूयॉर्कच्या एकूण विद्यार्थी संख्येच्या सुमारे दोन तृतीयांश आहेत. या नियमानुसार विद्यार्थ्यांशी थेट संवाद साधणारे सर्व एआय चॅटबॉट्स आणि सॉफ्टवेअर्स पूर्णपणे प्रतिबंधित असतील. यासोबतच स्क्रीन टाईमवरही अत्यंत कडक निर्बंध लादण्यात आले आहेत. दुसऱ्या इयत्तेपर्यंतच्या मुलांसाठी वैयक्तिक स्क्रीन टाईमवर पूर्णपणे बंदी आहे. तसेच, तिसरी ते पाचवीच्या विद्यार्थ्यांसाठी दिवसाला फक्त ३० मिनिटे आणि सहावी ते आठवीच्या विद्यार्थ्यांसाठी ४५ मिनिटांचा स्क्रीन टाईम निश्चित करण्यात आला आहे. न्यू यॉर्कच्या गव्हर्नर कॅथी होचुल यांनीही या निर्णयाचे स्वागत केले असून, तंत्रज्ञानाने शिक्षणात अडथळा न आणता त्याला पूरक ठरले पाहिजे यावर त्यांनी भर दिला आहे.

ही बंदी केवळ लहान विद्यार्थ्यांसाठी असून, शिक्षकांना मात्र त्यांचे धडे तयार करण्यासाठी आणि प्रशासकीय कामांसाठी सुरक्षित एआयचा वापर करण्यास परवानगी देण्यात आली आहे. आठवीनंतरच्या म्हणजेच हायस्कूलमधील विद्यार्थ्यांसाठी या तंत्रज्ञानाची दारे पूर्णपणे बंद केलेली नाहीत. हायस्कूलच्या विद्यार्थ्यांना वर्षातून दोन वेळा एआय साक्षरतेचे धडे दिले जातील, जेणेकरून त्यांना या तंत्रज्ञानाचे फायदे, त्यातील धोके आणि नैतिक बाजू समजू शकतील. या व्यतिरिक्त, हायस्कूलमधील ५०,००० विद्यार्थ्यांसाठी अत्यंत काळजीपूर्वक तपासलेले पाच एआय पायलट प्रोग्राम्स प्रायोगिक तत्त्वावर राबवले जाणार आहेत.

लॉस एंजेलिससारख्या अमेरिकेतील दुसऱ्या सर्वात मोठ्या शालेय व्यवस्थेनेही याआधीच विद्यार्थ्यांच्या उपकरणांवर अशीच एआय बंदी लागू केली आहे. तंत्रज्ञानाच्या या युगात लहान मुलांचा नैसर्गिक विकास आणि त्यांची विचार करण्याची क्षमता अबाधित ठेवण्यासाठी न्यूयॉर्कचा हा निर्णय संपूर्ण जगासाठी एक मोठा आदर्श ठरेल.

--- तुषार भ. कुटे

#AI #ArtificialIntelligence

आय लव्ह पीडीएफ

'आय लव्ह पीडीएफ' (iLovePDF.com) ही जगभरातील लाखो युजर्सची पहिली पसंती असलेली आणि पीडीएफ फाईल्सचे व्यवस्थापन अत्यंत सोपे करणारी एक लोकप्रिय वेब-आधारित सेवा आहे. २०१० मध्ये सुरू झालेला या प्लॅटफॉर्मचा प्रवास एका साध्या गरजेतून सुरू होऊन आज एका महाकाय जागतिक डिजिटल टूलमध्ये रूपांतरित झाला आहे.

स्पेनमधील बार्सिलोना शहरात २०१० मध्ये या वेबसाईटची अधिकृत स्थापना झाली. याच्या निर्मितीमागे एक साधे पण रोजच्या कार्यालयीन कामातील महत्त्वाचे कारण होते. त्या काळात पीडीएफ फाईल्स एकत्र करणे किंवा त्यातील पाने वेगळी करणे यासाठी कोणतीही सोपी, मोफत आणि ऑनलाईन सुविधा इंटरनेटवर उपलब्ध नव्हती. युजर्सना यासाठी महागडे आणि जड सॉफ्टवेअर्स संगणकावर इन्स्टॉल करावे लागायचे. हीच अडचण ओळखून या सेवेच्या संस्थापकांनी स्वतःच्या आणि इतरांच्या सोयीसाठी एक अतिशय साधी, ब्राउझर-आधारित वेबसाईट तयार केली. सुरुवातीला या वेबसाईटवर केवळ दोनच प्राथमिक सुविधा उपलब्ध होत्या. पण तिची साधी आणि अत्यंत वेगवान कार्यपद्धती लोकांच्या पसंतीस उतरली. कोणतेही सॉफ्टवेअर डाउनलोड न करता केवळ फाईल अपलोड करून काम होत असल्याने ही वेबसाईट काही काळांतच जगभरात लोकप्रिय झाली.

वेबसाईटच्या वाढत्या लोकप्रियतेनंतर आणि जगभरातील युजर्सच्या वाढत्या प्रतिसादानंतर, डेव्हलपर्सनी यामध्ये अनेक अत्यंत गरजेची टूल्स समाविष्ट करण्यास सुरुवात केली. मोठ्या आकाराच्या पीडीएफ फाईल्सची साईझ गुणवत्ता न गमावता कमी करणे (Compress PDF), पीडीएफ मधून मायक्रोसॉफ्ट वर्ड, एक्सेल किंवा पॉवरपॉइंटमध्ये फाईल कन्व्हर्ट करणे, तसेच जेपीईजी (JPEG) इमेजेसचे पीडीएफमध्ये रूपांतर करणे यांसारख्या सुविधा यात जोडल्या गेल्या. जसजशी डिजिटल युगाची मागणी वाढली, तसतसे त्यांनी फाईल्सना पासवर्ड टाकून सुरक्षित करणे (Protect PDF), पासवर्ड काढणे (Unlock PDF), वॉटरमार्क लावणे आणि दस्तऐवजांवर डिजिटल स्वाक्षरी (eSign) करण्यासारखे अत्यंत प्रगत पर्यायही उपलब्ध करून दिले.

स्मार्टफोनचा वाढता वापर लक्षात घेऊन कंपनीने केवळ वेबसाईटपुरते मर्यादित न राहता 'आयओएस' आणि 'अँड्रॉइड' मोबाईल ॲप्लिकेशन्स लाँच केली. याशिवाय ऑफलाईन कामासाठी मॅकओएस आणि विंडोज डेस्कटॉप ॲप्सही विकसित केले. विकासक आणि कॉर्पोरेट कंपन्यांसाठी त्यांनी स्वतःचा 'एपीआय' (API) देखील उपलब्ध करून दिला आहे. ऑनलाईन टूल्स वापरताना सुरक्षेचा प्रश्न नेहमीच महत्त्वाचा असतो. यावर उपाय म्हणून त्यांनी आपल्या सिस्टीममध्ये 'एंड-टू-एंड एन्क्रिप्शन' लागू केले. युजर्सने अपलोड केलेले कोणतेही खाजगी दस्तऐवज सर्व्हरवर कायमस्वरूपी साठवले जात नाहीत, तर प्रक्रियेनंतर केवळ दोन तासांतच ते त्यांच्या सिस्टीममधून आपोआप आणि कायमचे डिलीट केले जातात.

सध्या ही वेबसाईट 'फ्रीमियम' मॉडेलवर काम करते. याचा अर्थ बहुतांश प्राथमिक सुविधा सामान्य युजर्ससाठी पूर्णपणे मोफत उपलब्ध आहेत, मात्र फाईलच्या साईझवर किंवा एकाच वेळी अनेक फाईल्स कन्व्हर्ट करण्यावर काही निर्बंध आहेत. व्यावसायिक युजर्ससाठी त्यांनी 'प्रीमियम' सबस्क्रिप्शन सुरू केले आहे, ज्यामध्ये कोणतीही जाहिरात न पाहता अमर्यादित फाईल प्रोसेसिंगची सुविधा दिली जाते. आज ही वेबसाईट २५ पेक्षा जास्त जागतिक भाषांमध्ये उपलब्ध असून, दरमहा कोट्यवधी विद्यार्थी, शिक्षक आणि व्यावसायिक त्यांच्या दैनंदिन दस्तऐवज व्यवस्थापनासाठी या सेवेचा अत्यंत विश्वासाने वापर करत आहेत.

--- तुषार भ. कुटे 

'माझी काटेमुंढरीची शाळा': एका ध्येयवेड्या शिक्षकाचा आदिवासी पाड्यातील संघर्षमय प्रवास

भारताच्या प्रदीर्घ इतिहासामध्ये असे अनेक ध्येयवेडे आणि समर्पित वृत्तीचे शिक्षक होऊन गेले, ज्यांनी निष्ठेने काम करत विद्यार्थ्यांच्या अनेक पिढ्या घडवल्या. आज आपल्या सभोवताली समाजाला दिशा देणारे जे अनेक यशस्वी आणि सुसंस्कृत विद्यार्थी आपण पाहतो, ते कदाचित अशाच निस्वार्थी शिक्षकांच्या अथक परिश्रमाचे फळ आहे. अशाच एका अफाट जिद्दीच्या आणि ध्येयवादी शिक्षकाची हृदयस्पर्शी कहाणी सांगणारे एक अप्रतिम पुस्तक म्हणजे "माझी काटेमुंढरीची शाळा."

या कादंबरीचे कथानक विदर्भातील गडचिरोली जिल्ह्याच्या दुर्गम आणि आदिवासी बहुल भागात वसलेल्या 'काटेमुंढरी' नावाच्या गावाभोवती फिरते. या कादंबरीचे नायक असणाऱ्या मास्तरांची जेव्हा या शाळेत बदली होते, तेव्हा त्यांचा प्रवास मुळीच सोपा नसतो. प्रवासाच्या सुरुवातीलाच एका टेम्पो ड्रायव्हरकडून त्यांना, "बाबूजी काहे को मरणे काटेमुंढरी जाते हो?" असा थेट आणि धडकी भरवणारा सल्ला मिळतो. तरीही न डगमगता ते त्या अतिदुर्गम गावात पोहोचतात आणि येथूनच त्यांच्या एका खडतर पण सुंदर प्रवासाला सुरुवात होते. ज्या गावातील शाळेत मुले चुकूनही फिरकत नाहीत, अशा ठिकाणी मुलांना गोळा करून शाळेत आणण्यापासून त्यांचा खरा संघर्ष सुरू होतो. विशेष म्हणजे, ज्या शिक्षकाच्या जागी त्यांची बदली झालेली असते, त्या शिक्षकाचा तिथे खून झालेला असतो. इतकी भयानक आणि अस्वस्थ करणारी पार्श्वभूमी असतानाही, हा ध्येयवेडा शिक्षक तिथे खंबीरपणे पाऊल ठेवतो आणि इथल्या आदिवासी मुलांचे भविष्य उज्वल करण्याचा ध्यास घेऊन आपल्या कामाला लागतो.

या प्रवासात मास्तरांच्या वाटेवर अनेक मोठे खाचखळगे येतात, पण ते प्रत्येक संकटातून नव्याने उभारी घेतात. या प्रक्रियेत ते स्वतः अनेक नव्या गोष्टी शिकतात आणि आदिवासींचे जगणे जवळून अनुभवतात. आदिवासींचे खळखळणाऱ्या पाण्यासारखे नितळ व निरागस जीवन, चार भिंतीत आणि पाठ्यपुस्तकांत न मावणारी तिथल्या मुलांची अफाट जिज्ञासा आणि शिक्षणाचे ज्वलंत प्रश्न हे सर्व या कादंबरीच्या पानापानांतून जिवंतपणे वाचकाला भेटत राहते. या कथानकात अनेक हृद्य पात्रे भेटतात; जसे की, स्वतःवर झालेल्या खोट्या आरोपामुळे व्यथित होऊन आत्महत्या करणारा एक आदर्श शिक्षक नागोसे गुरुजी, मुलांच्या शिक्षणाविषयी अपरिमित आस्था बाळगणारा मडगू पाटील आणि जंगलातील कंदमुळे खाऊन जगणारा, पण शाळेत जाण्यासाठी आपल्या वडिलांचा जबर मार निमूटपणे सहन करणारा शिदू. ही सर्व पात्रे वाचकांच्या मनाचा ठाव घेतात. याच आदिवासी गावात हा शिक्षक सलग २५ वर्षे अत्यंत ध्येयनिष्ठेने ज्ञानदानाचे पवित्र कार्य करतो आणि तिथल्या विद्यार्थ्यांच्या आयुष्यात शिक्षणाची एक नवी पहाट घेऊन येतो.

एकंदरच, ही कादंबरी वाचकांना अत्यंत अंतर्मुख करणारी आणि विचार करायला लावणारी आहे. काटेमुंढरीच्या या ध्येयवादी शिक्षकाविषयी आणि त्यांच्या त्यागाविषयी आपल्या मनात एक विशेष आदर आणि आस्था निर्माण होते. त्यांचे हे संपूर्ण जीवन आपल्याला शिक्षणाकडे आणि उपेक्षित समाजाकडे पाहण्याचा एक पूर्णपणे आगळावेगळा आणि प्रगल्भ दृष्टिकोन देऊन जाते. आजही आपल्या देशातील बहुतांश दुर्गम भागांमधील परिस्थिती फारशी सुधारलेली नाही, हे विदारक सत्य या पुस्तकाच्या निमित्ताने आपल्यासमोर येते.

हे पुस्तक वाचून भारावून गेल्यानंतर, मी जेव्हा लेखक गो. ना. मुनघाटे यांच्याविषयी इंटरनेटवर अधिक माहिती शोधली, तेव्हा मला समजले की 'काटेमुंढरी' हे प्रत्यक्ष नकाशावर नसून ते एका प्रातिनिधिक आणि काल्पनिक गावाचे नाव आहे. या कादंबरीची आणि त्यामागच्या खऱ्या संघर्षाची अतिशय सविस्तर माहिती लेखकाच्या मुलाने एका ब्लॉग पोस्टमध्ये सुंदररीत्या मांडली आहे. त्यामुळे, हे पुस्तक वाचून झाल्यावर रसिकांनी ती माहितीपूर्ण ब्लॉग पोस्ट देखील आवर्जून वाचायला हवी.

--- तुषार भ. कुटे 

#मराठी #पुस्तक #परीक्षण