आजच्या युगात 'आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स' अर्थात एआय बद्दल चर्चा करताना एक गोष्ट हमखास बोलली जाते, ती म्हणजे एआयमुळे माणसांचे काम हलके होईल. संगणक आणि आधुनिक तंत्रज्ञानामुळे आपली अनेक कष्टाची आणि वेळखाऊ कामे सोपी झाली आहेत, हे नाकारता येणार नाही. त्यामुळेच साहजिकच असा एक समज निर्माण झाला आहे की, एआय आल्यामुळे कर्मचाऱ्यांच्या डोक्यावरचा कामाचा बोजा कमी होईल आणि त्यांना थोडा निवांतपणा मिळेल किंवा ते अधिक महत्त्वाच्या कामांकडे लक्ष देऊ शकतील. मात्र, हार्वर्ड बिझनेस रिव्ह्यूने नुकत्याच प्रसिद्ध केलेल्या एका सखोल अभ्यासाने या समजाला मोठा धक्का दिला आहे. या अहवालानुसार, एआयमुळे काम कमी होण्याऐवजी कामाचा ताण आणि वेग उलट वाढला आहे. यालाच त्यांनी 'वर्क इंटेन्सिफिकेशन' (Work Intensification) म्हणजेच कामाची तीव्रता वाढणे, असे नाव दिले आहे. हा अहवाल नक्की काय सांगतो, एआयमुळे कामाचे स्वरूप कसे बदलत आहे आणि त्याचे कर्मचाऱ्यांवर काय परिणाम होत आहेत, हे आपण सविस्तर समजून घेऊया.
एआय आणि कामाचा विरोधाभास
सहसा तंत्रज्ञान हे माणसाचे कष्ट कमी करण्यासाठी बनवले जाते. वाफेच्या इंजिनापासून ते इंटरनेटपर्यंतच्या सर्व शोधांनी मानवी जीवन सुकर केले आहे. एआयबद्दलही अशीच अपेक्षा होती की, कंटाळवाणी आणि पुनरावृत्तीची कामे एआय करेल आणि माणूस फक्त देखरेखीचे किंवा कल्पकतेचे काम करेल. परंतु, अमेरिकेतील एका तंत्रज्ञान कंपनीत आठ महिने चाललेल्या या संशोधनातून वेगळेच सत्य समोर आले. संशोधक अरुणा रंगनाथन आणि झिंगकी मॅगी ये यांनी सुमारे २०० कर्मचाऱ्यांचा अभ्यास केला. त्यांना असे आढळून आले की, एआय टूल्स वापरणाऱ्या कर्मचाऱ्यांचा कामाचा वेग वाढला, त्यांनी स्वतःहून नवीन जबाबदाऱ्या स्वीकारल्या आणि कामाचे तास नसतानाही ते काम करत राहिले. वरकरणी हे 'उत्पादकता वाढली' असे वाटू शकते, पण प्रत्यक्षात हे कर्मचाऱ्यांसाठी थकवणारे आणि दीर्घकाळासाठी नुकसानकारक ठरू शकते.
कामाचा विस्तार आणि जबाबदाऱ्यांचे ओझे
या संशोधनातील सर्वात महत्त्वाचा निष्कर्ष म्हणजे 'टास्क एक्स्पान्शन' (Task Expansion) किंवा कामाचा विस्तार. एआयमुळे अनेक गोष्टी करणे सोपे झाले आहे, जे पूर्वी फक्त त्या क्षेत्रातील तज्ञच करू शकत होते. उदाहरणार्थ, पूर्वी कोडिंग करण्याचे काम फक्त सॉफ्टवेअर इंजिनिअर्स करत असत. पण आता एआयच्या मदतीने प्रॉडक्ट मॅनेजर्स किंवा डिझाइनर्ससुद्धा थोडेफार कोडिंग करू लागले आहेत. हे ऐकायला खूप चांगले वाटते की कर्मचाऱ्यांची कौशल्ये वाढत आहेत. पण याचा दुसरा अर्थ असा की, लोक आता त्यांच्या मूळ कामाव्यतिरिक्त इतर कामेही करू लागले आहेत.
एखाद्या कर्मचाऱ्याला वाटू शकते की एआयच्या मदतीने मी हे काम पटकन करेन, त्यामुळे मला दुसऱ्यावर अवलंबून राहावे लागणार नाही. पण यामुळे त्यांच्यावरचा कामाचा बोजा वाढतो. शिवाय, ज्यांना त्या विषयाचे सखोल ज्ञान नाही, त्यांनी एआयच्या मदतीने केलेले काम कितपत अचूक आहे, हे तपासण्याची जबाबदारी पुन्हा त्या क्षेत्रातील तज्ञांवरच येते. म्हणजे, तज्ञांचे काम कमी होण्याऐवजी, इतरांनी केलेल्या कामातील चुका सुधारणे किंवा त्यांचे पुनर्विलोकन करणे, हे नवीन काम त्यांच्यामागे लागते. अशा प्रकारे, एआयमुळे काम कमी होत नाही, तर ते पसरत जाते आणि प्रत्येकाच्या जबाबदारीच्या कक्षा रुंदावतात.
कामाच्या वेळेचे अस्पष्ट होणारे भान
दुसरा महत्त्वाचा मुद्दा म्हणजे कामाच्या आणि वैयक्तिक आयुष्याच्या सीमा पुसट होणे. पूर्वी एखादे मोठे काम सुरू करण्यासाठी मानसिक तयारी करावी लागत असे किंवा त्यासाठी विशिष्ट वेळ राखून ठेवावा लागत असे. आता एआयला एक छोटीशी सूचना (Prompt) दिली की ते काम सुरू करते. हे इतके सोपे झाले आहे की, कर्मचारी जेवताना, प्रवासात किंवा घरी असतानाही "फक्त एक प्रॉम्प्ट देऊन बघतो काय होते" या विचाराने काम करत राहतात.
हे एखाद्या चॅटिंगसारखे वाटते, त्यामुळे काम केल्यासारखे वाटत नाही. पण यामुळे मेंदूला विश्रांती मिळत नाही. सतत 'ऑन' राहण्याची सवय लागते. ऑफिसची वेळ संपली तरी एआय टूल्स हाताशी असल्याने काम सुरूच राहते. संशोधकांना असे दिसून आले की, यामुळे कर्मचाऱ्यांचे छोटे ब्रेक, जेवणाच्या सुट्ट्या आणि कामावरून घरी जाण्याची वेळ यात काम घुसले आहे. पूर्वी जे काम 'नंतर करू' म्हणून पुढे ढकलले जायचे, ते आता 'एआय आहे ना, पटकन होईल' म्हणून लगेच हातात घेतले जाते. यामुळे विश्रांतीचा वेळ संपतो आणि कर्मचारी नकळतपणे सतत कामाच्या चक्रात अडकून पडतात.
मल्टिटास्किंगचा अतिरेक आणि मानसिक थकवा
एआयमुळे एकाच वेळी अनेक कामे करणे शक्य झाले आहे. कर्मचारी एका बाजूला स्वतः काहीतरी काम करत असतात आणि दुसऱ्या बाजूला एआयला दुसरे काम दिलेले असते. एकाच वेळी अनेक 'विंडोज' उघडून काम करणे आता सामान्य झाले आहे. याला 'मल्टिटास्किंग' म्हटले जात असले, तरी मानवी मेंदू एकाच वेळी अनेक गोष्टींवर पूर्ण लक्ष केंद्रित करू शकत नाही.
जेव्हा तुम्ही एका कामावरून दुसऱ्या कामाकडे लक्ष वळवता, तेव्हा मेंदूला खूप ऊर्जा खर्च करावी लागते. एआयमुळे हे लक्ष विचलित होण्याचे प्रमाण वाढले आहे. एआयने दिलेले उत्तर तपासणे, त्यात सुधारणा करणे, पुन्हा नवीन सूचना देणे आणि मध्येच आपले मूळ काम करणे, या सततच्या धावपळीमुळे कर्मचाऱ्यांवर प्रचंड मानसिक ताण येतो. याला 'कॉग्निटिव्ह लोड' (Cognitive Load) असे म्हणतात. वरकरणी माणूस शांत बसलेला दिसला तरी त्याच्या डोक्यात विचारांचे वादळ सुरू असते. याचा परिणाम असा होतो की, दिवसाच्या शेवटी कर्मचारी पूर्णपणे थकून जातात. त्यांची निर्णय घेण्याची क्षमता कमी होते आणि कामाच्या गुणवत्तेवरही परिणाम होऊ शकतो.
खोट्या उत्पादकतेचा सापळा
कंपन्या आणि व्यवस्थापनाला सुरुवातीला हे चित्र खूप आश्वासक वाटते. कर्मचारी जास्त काम करत आहेत, प्रकल्प वेळेआधी पूर्ण होत आहेत आणि नवीन गोष्टींचा प्रयोग केला जात आहे, हे पाहून त्यांना आनंद होतो. पण हा आनंद अल्पजीवी ठरू शकतो. कारण ही वाढलेली उत्पादकता शाश्वत नाही. माणसाच्या काम करण्याच्या क्षमतेला एक मर्यादा असते. एआय जरी थकत नसले, तरी एआय वापरणारा माणूस नक्कीच थकू शकतो.
संशोधकांनी इशारा दिला आहे की, ही वाढलेली गती आणि तीव्रता 'बर्नआउट' (Burnout) म्हणजेच कामाच्या अतिताणामुळे होणाऱ्या मानसिक आणि शारीरिक थकव्याकडे घेऊन जाऊ शकते. जेव्हा कर्मचारी सतत धावत असतात, तेव्हा त्यांना विचार करायला, नवीन कल्पना सुचायला किंवा सहकारी मित्रांशी गप्पा मारायला वेळ मिळत नाही. नवनिर्मितीसाठी लागणारी ही मोकळीक एआयमुळे हिरावून घेतली जात आहे. शेवटी, थकलेले कर्मचारी चुका करू लागतात, त्यांची चिडचिड वाढते आणि याचा फटका संपूर्ण संस्थेला बसू शकतो.
पुढे काय? समतोल साधण्याची गरज
मग याचा अर्थ असा की आपण एआय वापरू नये का? नक्कीच नाही. एआय हे एक अत्यंत शक्तिशाली साधन आहे आणि त्याचा योग्य वापर केल्यास ते खूप फायदेशीर ठरू शकते. पण समस्या एआयमध्ये नाही, तर त्याच्या वापराच्या पद्धतीत आहे. हार्वर्डच्या संशोधकांनी यासाठी काही उपाय सुचवले आहेत, ज्याला त्यांनी 'एआय प्रॅक्टिस' असे म्हटले आहे.
कंपन्यांनी आणि कर्मचाऱ्यांनी जाणीवपूर्वक काही नियम पाळणे गरजेचे आहे. पहिली गोष्ट म्हणजे 'इंटेंशनल पॉज' (Intentional Pause) अर्थात जाणीवपूर्वक घेतलेला विराम. एआय कितीही वेगाने काम करत असले, तरी माणसाने मध्ये थांबून, विचार करून आणि विश्रांती घेऊनच पुढे गेले पाहिजे. सतत कामाचा सपाटा लावण्यापेक्षा, थांबून विचार करणे जास्त महत्त्वाचे आहे.
दुसरा उपाय म्हणजे 'सिक्वेन्सिंग' (Sequencing) किंवा कामाचा क्रम ठरवणे. एकाच वेळी दहा गोष्टी एआयला करायला देण्यापेक्षा, एक काम पूर्ण झाल्यावरच दुसरे काम हाती घेणे जास्त योग्य आहे. यामुळे मनावरचा ताण कमी होतो आणि कामाचा दर्जा सुधारतो.
तिसरा आणि सर्वात महत्त्वाचा उपाय म्हणजे 'ह्युमन ग्राउंडिंग' (Human Grounding). कामाच्या ठिकाणी मानवी संवाद आणि सहकार्य टिकवून ठेवणे अत्यंत गरजेचे आहे. एआयसोबत एकटे काम करत बसण्यापेक्षा, सहकाऱ्यांशी चर्चा करणे, त्यांच्यासोबत कॉफी घेणे किंवा प्रकल्पावर एकत्र विचारविनिमय करणे, यामुळे मनाला उभारी मिळते. एआय हे साधन आहे आणि माणूस हा त्याचा मालक आहे, हे विसरून चालणार नाही.
हार्वर्ड बिझनेस रिव्ह्यूचा हा अहवाल आपल्या डोळ्यात अंजन घालणारा आहे. तंत्रज्ञान आपल्या मदतीसाठी आहे, आपल्याला गुलाम बनवण्यासाठी नाही. एआयमुळे काम नक्कीच बदलेल, पण ते कमी होईल या भ्रमात राहू नका. उलट, ते अधिक तीव्र, वेगवान आणि गुंतागुंतीचे होणार आहे. अशा वेळी, आपण या वेगाशी स्पर्धा करायची की त्याला आपल्या सोयीनुसार नियंत्रित करायचे, हे आपल्या हातात आहे. भविष्यातील कामाचे स्वरूप केवळ तंत्रज्ञानावर ठरणार नाही, तर आपण त्या तंत्रज्ञानाचा वापर किती शहाणपणाने करतो, यावर ठरणार आहे. त्यामुळे एआयच्या लाटेत वाहून न जाता, स्वतःचे मानसिक आरोग्य आणि कामाचा आनंद टिकवून ठेवणे हेच खरे कौशल्य ठरणार आहे.
(संदर्भ: हार्वर्ड बिझनेस रिव्ह्यू)
--- तुषार भ. कुटे
#ArtificialIntelligence
