भारताचा भाषिक आणि सांस्कृतिक इतिहास अत्यंत प्राचीन, बहुआयामी आणि वैविध्यपूर्ण आहे. प्राचीन भारतात संस्कृत ही जरी विद्वानांची, राजदरबाराची आणि धर्मकार्याची प्रमुख भाषा असली, तरी संपूर्ण देशभरातील सर्वसामान्यांच्या दैनंदिन संवादाचे मुख्य माध्यम 'प्राकृत' भाषाच राहिलेल्या आहेत. प्राकृत भाषांच्या मुख्य प्रकारांमध्ये महाराष्ट्री, मागधी, पैशाची आणि 'शौरसेनी' या भाषांचा अत्यंत प्रामुख्याने आणि आदराने समावेश होतो. यापैकी शौरसेनी प्राकृत ही एक अत्यंत महत्त्वाची, ऐतिहासिक आणि मध्यवर्ती इंडो-आर्यन भाषा मानली जाते. प्राचीन भारतातील 'शूरसेन' या नावाने ओळखल्या जाणाऱ्या जनपदात किंवा भौगोलिक प्रदेशात ही भाषा अत्यंत मोठ्या प्रमाणावर बोलली जात असे. आजच्या भौगोलिक रचनेचा विचार केल्यास, उत्तर प्रदेशातील मथुरा, वृंदावन आणि त्याच्या आजूबाजूचा जो 'मध्यदेश' म्हणून ओळखला जाणारा विस्तीर्ण प्रदेश आहे, तो शौरसेनी भाषेचा मूळ उगम आणि विस्ताराचा मुख्य भूभाग मानला जातो. भौगोलिकदृष्ट्या भारताच्या अगदी मध्यभागी असल्यामुळे आणि मथुरा हे प्राचीन काळातील एक अत्यंत मोठे व्यापारी व सांस्कृतिक केंद्र असल्यामुळे, या भाषेने तत्कालीन भाषिक आणि राजकीय जडणघडणीत अत्यंत महत्त्वाची आणि मध्यवर्ती भूमिका बजावली आहे.
शौरसेनी भाषेचे भारतीय साहित्यातील आणि विशेषतः प्राचीन संस्कृत नाटकांमधील योगदान अत्यंत अनन्यसाधारण आणि थक्क करणारे आहे. प्राचीन भारतीय साहित्य परंपरेत भरतमुनींच्या 'नाट्यशास्त्र' या महान ग्रंथाला खूप मोठे महत्त्व आहे. या ग्रंथात नाटकातील पात्रांनी त्यांच्या सामाजिक स्तरानुसार कोणत्या भाषांचा वापर करावा, याचे अत्यंत काटेकोर आणि समाजशास्त्रीय नियम घालून दिलेले आहेत. या नियमांनुसार, प्राचीन संस्कृत नाटकांमध्ये केवळ उच्चवर्णीय पुरुष, राजे, सेनापती आणि विद्वान ब्राह्मण हेच संस्कृत भाषेचा वापर करत असत. तर नाटकातील राण्या, इतर स्त्रिया, लहान मुले, विदूषक आणि समाजातील सर्वसामान्य वर्गाचे प्रतिनिधित्व करणारी पात्रे केवळ शौरसेनी प्राकृत भाषेतच संवाद साधत असत. महाकवी कालिदास, भास, शूद्रक आणि भवभूती यांच्यासारख्या महान संस्कृत नाटककारांच्या अजरामर साहित्यकृतींमध्ये शौरसेनी भाषेचा अत्यंत प्रभावी, जिवंत आणि व्यापक वापर झालेला आपल्याला सहज दिसून येतो. महाकवी कालिदासाच्या 'अभिज्ञानशाकुंतलम्' या जगप्रसिद्ध नाटकात शकुंतला आणि तिच्या मैत्रिणी ज्या अत्यंत रसाळ आणि गोड भाषेत बोलतात, ती शौरसेनी प्राकृतच आहे. नाटकातील हा भाषिक भेद तत्कालीन समाजातील भाषिक वास्तव, पुरुषसत्ताक संस्कृती आणि सामाजिक स्तर अत्यंत स्पष्टपणे दर्शवतो. यामुळेच तत्कालीन साहित्यिकांमध्ये शौरसेनीला आदराने 'नाटकांची प्राकृत' म्हणूनही एक विशेष ओळख प्राप्त झाली होती.
शौरसेनी भाषेचे दुसरे आणि अत्यंत महत्त्वाचे रूप म्हणजे 'जैन शौरसेनी' होय. जैन धर्माच्या अथांग साहित्यात, आणि विशेषतः 'दिगंबर' पंथाच्या अत्यंत पवित्र आणि प्राचीन ग्रंथांमध्ये या भाषेचा विपुल प्रमाणात आणि अत्यंत निष्ठेने वापर झालेला आहे. प्राचीन काळी जेव्हा जैन धर्माचा प्रसार मध्य भारतात आणि दक्षिण भारताकडे होऊ लागला, तेव्हा सर्वसामान्यांना त्यांचे तत्त्वज्ञान त्यांच्याच मातृभाषेत समजावून सांगण्यासाठी जैन आचार्यांनी शौरसेनी भाषेचा अत्यंत कल्पकतेने स्वीकार केला. दिगंबर जैन परंपरेतील 'षट्खंडागम' आणि 'कसायपाहुड' यांसारखे अत्यंत महत्त्वाचे, गुंतागुंतीचे आणि प्राचीन सिद्धान्त ग्रंथ याच जैन शौरसेनी भाषेत अत्यंत कुशलतेने रचले गेले आहेत. याशिवाय आचार्य कुंदकुंद यांच्यासारख्या महान जैन तत्त्ववेत्त्यांनी आपले 'समयसार', 'प्रवचनसार' आणि 'पंचास्तिकायसार' हे आध्यात्मिकदृष्ट्या श्रेष्ठ असलेले ग्रंथ याच भाषेत लिहिले आहेत. व्याकरण आणि रचनेच्या दृष्टीने जैन शौरसेनी ही नाटकांमध्ये वापरल्या जाणाऱ्या मूळ शौरसेनीपेक्षा थोडी वेगळी भासते, कारण प्रवासाच्या आणि विस्ताराच्या ओघात त्यात काही प्रमाणात महाराष्ट्री आणि अर्धमागधी प्राकृत भाषेचाही स्वाभाविक प्रभाव दिसून येतो. परंतु, धर्माचा आणि तत्त्वज्ञानाचा अत्यंत क्लिष्ट विचार तळागाळातील लोकांपर्यंत पोहोचवण्यासाठी लोकभाषेचा वापर करण्याची जी महान जैन परंपरा होती, तिचे सर्वात उत्कृष्ट आणि यशस्वी उदाहरण म्हणून जैन शौरसेनीकडे पाहिले जाते. यामुळेच एका सामान्य बोलीभाषेला एक अत्यंत मोठे आणि चिरंतन असे धार्मिक तसेच तात्त्विक अधिष्ठान प्राप्त झाले.
व्याकरण आणि भाषिक वैशिष्ट्यांचा अत्यंत बारकाईने विचार केल्यास, शौरसेनी ही संस्कृत भाषेच्या सर्वाधिक जवळची आणि तिच्याशी थेट नाते सांगणारी प्राकृत मानली जाते. प्राचीन भारतातील सुप्रसिद्ध प्राकृत व्याकरणकार वररुची याने आपल्या 'प्राकृतप्रकाश' या प्रामाणिक ग्रंथात शौरसेनीच्या व्याकरणाचे नियम अत्यंत सविस्तरपणे आणि सूत्रात्मक पद्धतीने स्पष्ट केले आहेत. त्याच्या मते, शौरसेनीचे मूळ हे संस्कृतमध्येच दडलेले आहे. ध्वनी परिवर्तनाच्या आणि भाषिक सुलभीकरणाच्या नैसर्गिक नियमांनुसार, संस्कृतमधील काही कठीण आणि जोड व्यंजनांचा शौरसेनीमध्ये अत्यंत मृदू उच्चार होतो. उदाहरणार्थ, संस्कृतमधील 'त' या कठोर व्यंजनाचा शौरसेनीमध्ये नेहमी 'द' असा उच्चार होतो, जसे की 'गत' या संस्कृत शब्दाचा शौरसेनीमध्ये 'गद' असा उच्चार होतो. तसेच, संस्कृतमधील 'थ' या व्यंजनाचे रूपांतर शौरसेनीमध्ये 'ध' मध्ये होते (जसे 'कथा' ऐवजी 'कधा'). यासोबतच संस्कृतमधील तिन्ही 'श', 'ष', 'स' या उष्म व्यंजनांपैकी शौरसेनीमध्ये प्रामुख्याने केवळ 'स' या एकाच दंत्य व्यंजनाचा वापर सर्वाधिक होतो. या नैसर्गिक भाषिक साधेपणामुळे, उच्चारणातील कमालीच्या सुलभतेमुळे आणि कानाला गोड वाटणाऱ्या नादामुळे ही भाषा तत्कालीन सर्वसामान्यांमध्ये अत्यंत लोकप्रिय आणि संवादाचे प्रमुख साधन बनली. संस्कृत व्याकरणाची आणि उच्चारांची काठीण्य पातळी कमी करून शब्दांना एक अत्यंत प्रवाही आणि नैसर्गिक रूप देण्याचे ऐतिहासिक काम शौरसेनीने केले.
भाषेच्या उत्क्रांतीच्या अखंड आणि प्रदीर्घ प्रवासात शौरसेनी प्राकृत ही कधीही एकाच जागी किंवा एकाच स्वरूपात थांबली नाही. इसवी सनाच्या पहिल्या सहस्रकाच्या उत्तरार्धात, जेव्हा भारतातील सर्वच प्राकृत भाषांमध्ये वेगाने बदल होऊ लागले आणि त्या अधिक प्रवाही होऊ लागल्या, तेव्हा मूळ शौरसेनी प्राकृतमधून 'शौरसेनी अपभ्रंश' या अत्यंत महत्त्वाच्या आणि नव्या भाषेचा जन्म झाला. अपभ्रंश म्हणजे मूळ भाषेचे थोडे अधिक सोपे, लवचिक आणि लोकव्यवहारातील थेट रूप होय. याच शौरसेनी अपभ्रंश भाषेने आधुनिक उत्तर भारतीय आणि मध्य भारतीय भाषांचा अत्यंत भक्कम पाया रचला. आज आपण आधुनिक भारतात ज्या प्रमुख आणि मोठ्या प्रमाणावर बोलल्या जाणाऱ्या भाषा पाहतो, जसे की हिंदी, ब्रजभाषा, बुंदेली, हरियाणवी, मारवाडी आणि काही प्रमाणात पंजाबी, या सर्व भाषांची खरी जननी ही शौरसेनी अपभ्रंश आणि पर्यायाने प्राचीन शौरसेनी प्राकृत हीच आहे. मध्ययुगीन काळात जेव्हा भक्ती चळवळीचा उदय झाला, तेव्हा संत सूरदास आणि मीराबाई यांच्यासारख्या महान संतांनी आपले अभंग आणि पदे ज्या 'ब्रज' भाषेत रचली, ती ब्रजभाषा शौरसेनीचीच थेट वारसदार आहे. शूरसेन जनपदाच्या या एका भाषेने संपूर्ण उत्तर आणि मध्य भारताच्या भाषिक नकाशाला हजारो वर्षे एक समान, जोडणारे आणि अत्यंत सुसंस्कृत असे रूप दिले आहे. त्यामुळे आजच्या आधुनिक हिंदी भाषेचा किंवा उत्तर भारतीय साहित्याचा उगम शोधताना भाषाशास्त्रज्ञांना आणि इतिहासकारांना अपरिहार्यपणे शौरसेनी प्राकृतच्याच ऐतिहासिक आणि समृद्ध अभ्यासाकडे वळावे लागते.
शौरसेनी प्राकृत भाषा ही केवळ इतिहासाच्या पानांवर नोंदलेली एक प्राचीन बोलीभाषा नव्हती, तर ती भारतीय संस्कृतीच्या, अथांग साहित्याच्या आणि प्रगल्भ तत्त्वज्ञानाच्या जडणघडणीतील एक अत्यंत महत्त्वाचा आणि जिवंत दुवा होती. राजदरबारातील आणि धर्मकार्यातील संस्कृत भाषेच्या एकाधिकारशाहीला अत्यंत नम्रपणे, पण ठामपणे छेद देत, तिने नाटकांच्या माध्यमातून स्त्रियांच्या, वंचितांच्या आणि सर्वसामान्यांच्या भावभावनांना साहित्यात अत्यंत मानाचे स्थान आणि वाचा फोडली. दिगंबर जैन आचार्यांच्या पवित्र लेखणीतून तिने अत्यंत सखोल आणि प्रगल्भ असे अहिंसेचे तत्त्वज्ञान सामान्य लोकांच्या घराघरात पोहोचवले. आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे, काळाच्या ओघात स्वतःमध्ये नैसर्गिक बदल घडवून आणत तिने आजच्या आधुनिक हिंदी आणि इतर उत्तर भारतीय भाषांना जन्म देऊन भारताचा भाषिक वारसा अखंड ठेवला. भारताच्या भाषिक विविधतेचा, सांस्कृतिक प्रगल्भतेचा आणि सामाजिक इतिहासाचा सर्वांगीण अभ्यास करायचा असेल, तर शौरसेनी प्राकृत भाषेचे हे बहुआयामी आणि ऐतिहासिक योगदान समजून घेणे अत्यंत आवश्यक आणि मार्गदर्शक ठरते.
संदर्भ ग्रंथांची सूची:
या विषयाच्या अधिक सविस्तर आणि शास्त्रशुद्ध अभ्यासासाठी काही अत्यंत महत्त्वाच्या संदर्भ ग्रंथांचा आधार घेता येतो. यामध्ये डॉ. प्र. न. जोशी यांनी लिहिलेला 'प्राकृत भाषेचा इतिहास' हा ग्रंथ प्राकृत भाषांच्या उगमासाठी अत्यंत उपयुक्त आहे. तसेच डॉ. वि. वा. करंबेळकर यांचा 'संस्कृत साहित्याचा सोपपत्तिक इतिहास' हा ग्रंथ संस्कृत नाटकांमधील शौरसेनीच्या वापराचे उत्तम विवेचन करतो. भाषाशास्त्रीय दृष्टिकोनासाठी डॉ. स. ग. मालशे यांचा 'भाषाविज्ञान परिचय' आणि हिंदीतील डॉ. जगदीशचंद्र जैन यांचा 'प्राकृत साहित्य का इतिहास' हे ग्रंथ मोलाचे आहेत. व्याकरण समजून घेण्यासाठी प्राचीन 'प्राकृतप्रकाश' (वररुची कृत) आणि जॉर्ज ग्रियर्सन यांचा जगप्रसिद्ध 'द लिंग्विस्टिक सर्व्हे ऑफ इंडिया' (The Linguistic Survey of India) हा ऐतिहासिक अहवाल अत्यंत महत्त्वाचा संदर्भ मानला जातो.
