'शेफालिका' या ग्रंथाच्या पहिल्या भागात आपण राजा हाल याची 'गाथासप्तशती' आणि त्या प्राचीन प्राकृत ग्रंथाचा कविवर्य राजा बढे यांनी केलेला आधुनिक आणि रसाळ मराठी पद्यानुवाद याविषयीची ऐतिहासिक पार्श्वभूमी समजून घेतली. आता या दुसऱ्या भागात आपण या ग्रंथाच्या खऱ्या अंतरंगात डोकावणार आहोत. कोणतीही श्रेष्ठ साहित्यकृती ही तत्कालीन समाजाचा आणि त्यांच्या मानसिकतेचा आरसा असते असे म्हटले जाते. 'शेफालिका' हा ग्रंथ या उक्तीला पूर्णपणे सार्थ ठरतो. या ग्रंथातील गाथांमधून आपल्याला तब्बल दोन हजार वर्षांपूर्वीच्या महाराष्ट्राचे, विशेषतः तिथल्या ग्रामीण भागाचे आणि सामान्य कष्टकरी जनतेचे अत्यंत जिवंत, पारदर्शी आणि बोलके चित्र पाहायला मिळते. या काव्यात भव्य राजवाड्यांचे वर्णन नाही, शूरवीरांच्या युद्धांच्या गाथा नाहीत किंवा देवांच्या स्तुतीचा बडेजाव नाही. या गाथा म्हणजे मातीत राबणाऱ्या सामान्य माणसांच्या, त्यांच्या साध्याभोळ्या प्रेमाच्या आणि त्यांच्या दैनंदिन जीवनातील छोट्या-छोट्या भावभावनांच्या अत्यंत मनोहारी आणि सुंदर कविता आहेत.
या ग्रंथातील बहुसंख्य गाथा या खेड्यापाड्यात घडणाऱ्या दैनंदिन प्रसंगांवर आधारित आहेत. या काव्यातील नायक आणि नायिका हे सामान्य खेडूत आहेत. शेतात राबणारा शेतकरी, गावाचा कारभार पाहणारा रुबावदार पाटील किंवा पाटलाचा मुलगा, लांबचा प्रवास करणारा वाटसरू म्हणजेच पथिक, जंगलात शिकार करणारा व्याध आणि त्याच्या घरी आतुरतेने वाट पाहणारी त्याची पत्नी, तसेच घरातील सासू, सून आणि दीर-भावजय अशा अगदी ओळखीच्या आणि घरगुती पात्रांभोवती या गाथा अत्यंत सुंदरपणे गुंफलेल्या आहेत. राजा बढे यांनी या सर्व पात्रांना आपल्या सोप्या, प्रवाही आणि मधाळ मराठीत इतक्या सहजपणे उभे केले आहे की, वाचताना आपण स्वतः त्या प्राचीन गावातच वावरत आहोत असा भास होतो. शेतावर काम करताना होणारी तारांबळ, नदीकाठी पाणी भरताना होणाऱ्या चोरट्या भेटी, आणि निसर्गाच्या सान्निध्यात फुलणारे प्रेम असे अगदी साधे प्रसंग या काव्यात मोठ्या कौशल्याने आणि कलात्मकतेने टिपले आहेत. ग्रामीण जीवनातील अकृत्रिमता आणि थोडासा दांडगटपणा राजा बढे यांच्या लेखणीतून अतिशय जिवंत झाला आहे.
'शेफालिका' या ग्रंथाचा मुख्य गाभा 'शृंगार' हा आहे. परंतु हा शृंगार कुठेही अश्लील, बीभत्स किंवा उथळ वाटत नाही. तो अत्यंत नैसर्गिक, उत्कट आणि अनेकदा खूपच सूचक आहे. तरुण स्त्री-पुरुषांमधील आकर्षण, भेटीची ओढ, विरहाची हुरहूर आणि एकमेकांशी बोलण्यासाठी किंवा भावना व्यक्त करण्यासाठी त्यांनी शोधलेल्या विविध युक्त्या यांचे वर्णन वाचताना मानवी मनाच्या भावना कालौघात कशा बदलत नाहीत, याची प्रचिती येते. यातील एका अत्यंत प्रसिद्ध आणि सुंदर गाथेचे उदाहरण द्यायचे झाल्यास, 'पाणपोई' वरील प्रसंगाचे देता येईल. उन्हाळ्याच्या दिवसांत लांबचा प्रवास करून आलेला एक तहानलेला तरुण वाटसरू पाणपोईवर पाणी पिण्यासाठी येतो. तिथे पाणी देणारी एक सुंदर तरुणी असते. वाटसरू आपल्या ओंजळीने पाणी पीत असताना त्याची नजर त्या तरुणीवर खिळते आणि तो पाणी पिणे विसरून तिच्याकडेच पाहत राहतो. त्याच्या या रोखलेल्या नजरेने ती तरुणीही बावरते आणि मनोमन सुखावते. त्याला अधिक वेळ पाहता यावे म्हणून ती आपल्या मडक्यातून पडणारी पाण्याची धार अगदी बारीक करते, तर तो वाटसरूही आपली ओंजळीची बोटे थोडी विरळ करतो जेणेकरून पाणी खाली सांडेल आणि त्याला अधिक वेळ तिच्यासमोर उभे राहता येईल. शब्दांवाचून घडणाऱ्या प्रेमाच्या या अत्यंत नाजूक आणि लोभस संवादाचे राजा बढे यांनी केलेले पद्यमय रूपांतर वाचकांच्या थेट हृदयाला भिडते आणि ओठांवर हसू आणते.
विरहाच्या भावनेचे वर्णन करतानाही कवीने मानवी मनाचा अत्यंत अचूक वेध घेतला आहे. एका गाथेत अशी एक पत्नी दाखवली आहे जिचा नवरा उद्या सकाळी दूरच्या प्रवासाला निघणार आहे. या कल्पनेनेच ती अत्यंत व्याकूळ झाली आहे. ती रात्रिला उद्देशून म्हणते की, हे रजनी, तू आज इतकी मोठी हो, इतकी वाढ की उद्याची सकाळ कधी उजाडूच नये, जेणेकरून माझ्या पतीला प्रवासाला जावे लागणार नाही. या एका लहानशा प्रार्थनेतून तिच्या मनातील प्रचंड घालमेल आणि पतीवरील तिचे अथांग प्रेम स्पष्ट होते. मानवी भावनांच्या या प्रकटीकरणात निसर्गाचा अत्यंत सुंदर आणि कल्पक वापर या गाथांमध्ये केलेला दिसतो. विंध्य पर्वताच्या रांगा, गोदावरी आणि तापी नद्यांचे काठ, जंगलात लागणारा वणवा, पावसाळ्याच्या सुरुवातीला आकाशात दाटून येणारे काळे ढग, आणि ऋतूंनुसार बदलणारा निसर्ग या सर्वांचे प्रतिबिंब या काव्यात पडले आहे. कवीने मानवी स्वभाव आणि निसर्ग यांची एक अतूट सांगड घातली आहे. कदंब, अशोक, जाई-जुई आणि माधवीच्या वेली, मोहाची फुले या सर्वांचा उल्लेख केवळ वर्णनासाठी नाही, तर नायिकेच्या किंवा नायकाच्या मनातील भाववस्था दर्शवण्यासाठी केला आहे.
केवळ शृंगारच नाही, तर कौटुंबिक जीवनातील विविध पदर आणि उदात्त मूल्येही 'शेफालिका'मध्ये अत्यंत तरलतेने उलगडली आहेत. कुलीन आणि सुसंस्कृत गृहिणीचे वर्णन करताना कवी म्हणतो की जिच्या मुखावर नेहमी मांगल्य असते, जिचे वागणे अत्यंत निर्मळ असते, जिच्या मनात कोणताही संदेह नसतो आणि जी सुख-दुःखात पतीची खऱ्या अर्थाने सावली बनते, तीच खरी सुगृहिणी होय. गरिबी असली तरीही आपल्या पतीचा मान राखणारी आणि चेहऱ्यावर हसू ठेवणारी पत्नी या गाथांमधून भेटते. त्याचबरोबर, एका व्याधाची म्हणजे भिल्ल शिकाऱ्याची एक अत्यंत सुंदर आणि हृदयस्पर्शी कथा यात आली आहे. तो शिकारी जंगलात जातो आणि हरणाची शिकार करण्यासाठी आपल्या धनुष्याला बाण लावतो. नेमक्या त्याच वेळी त्याला समोर हरणांचे एक जोडपे दिसते. शिकाऱ्याचा बाण पाहताच, तो प्रहार आपल्यावर व्हावा आणि आपल्या जोडीदाराचे प्राण वाचावेत म्हणून ती दोन्ही हरणे एकमेकांच्या पुढे येण्याची धडपड करत असतात. त्या मुक्या प्राण्यांचे ते उत्कट आणि निस्वार्थ प्रेम पाहून त्या कठोर शिकाऱ्याचे मनही गहिवरून येते, त्याच्या डोळ्यांत पाणी तरळते आणि तो हातातील धनुष्य खाली टाकून देतो. प्रेमाची आणि करुणेची ही अफाट ताकद दोन हजार वर्षांपूर्वीच्या कवीने ज्या ताकदीने प्राकृतमध्ये मांडली होती, त्याला राजा बढे यांनी आपल्या सोप्या मराठी अनुवादातून तितकाच प्रभावी न्याय दिला आहे.
एकूणच, 'शेफालिका' हा ग्रंथ म्हणजे तत्कालीन ग्रामीण समाजाच्या जगण्याची, त्यांच्या वृत्तीची आणि त्यांच्या निखळ आनंदाची एक अत्यंत सुंदर काव्यमय नोंद आहे. राजा बढे यांनी मूळ प्राकृत भाषेचा गोडवा, त्यातील ग्रामीण रांगडेपणा आणि भावनेचा ओलावा आधुनिक मराठीत अत्यंत सहजतेने आणला आहे. त्यांनी वापरलेले शब्द, त्यांच्या कवितांमधील नाद आणि लय यामुळे ही मूळची दुसऱ्या भाषेतील कविता आहे, असे वाचताना अजिबात वाटत नाही. हे केवळ एक कोरडे भाषांतर नाही, तर तो एका समविचारी आणि रसिक कवीने मूळ काव्याशी पूर्णपणे एकरूप होऊन केलेला एक जिवंत भावानुवाद आहे. या ग्रंथातील पात्रांचे राग-लोभ, त्यांचे हेवेदावे, त्यांचे रुसवे-फुगवे आणि त्यांचे अकृत्रिम प्रेम वाचताना आपण नकळतपणे त्या दोन सहस्रकांपूर्वीच्या काळात हरवून जातो. या लेखमालेच्या पुढील आणि अंतिम भागात आपण या ग्रंथातील सामाजिक जीवन, तत्कालीन रूढी-परंपरा आणि या ग्रंथाचे एकूणच भारतीय लोकसाहित्यातील अढळ स्थान याविषयी अधिक सविस्तर चर्चा करणार आहोत.
