जुन्नर शहराच्या कुशीत विसावलेल्या ऐतिहासिक शिवनेरी डोंगरावरील लेण्यांच्या साखळीत 'गट ६' (Group 6) हा अत्यंत महत्त्वाचा आणि पर्यटकांसाठी सर्वाधिक सुलभ असा समूह मानला जातो. शिवनेरी डोंगराच्या दक्षिण कड्यावर, उंचावर कोरलेला हा लेणी समूह किल्ल्याच्या दुसऱ्या तटबंदीच्या आत स्थित आहे. या गटाचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे याचे भौगोलिक स्थान. शिवनेरी किल्ल्यावर जाणाऱ्या मुख्य मार्गावरून चालताना हा लेणी समूह अत्यंत सहजपणे पाहता येतो, त्यामुळे इतर लेणी गटांप्रमाणे येथे पोहोचण्यासाठी कोणत्याही विशेष वाटाड्याची किंवा कठीण गिर्यारोहणाची आवश्यकता भासत नाही. हा गट साधारणपणे दक्षिणाभिमुख असून, किल्ल्याच्या मुख्य दरवाजातून (शिवाई दरवाजा) थोडे पुढे गेल्यावर लागणाऱ्या शिवाई देवीच्या मंदिरापासूनच या गटाची सुरुवात होते. ऐतिहासिकदृष्ट्या हा गट जेवढा समृद्ध आहे, तेवढाच तो काळाच्या ओघात आणि मध्ययुगीन युद्धांच्या धामधुमीत बदललेलाही आहे. किल्ल्याच्या तटबंदीच्या आणि संरक्षणाच्या अगदी जवळ असल्यामुळे, अनेक लेण्यांचे मूळ स्वरूप बदलले गेले असून काही ठिकाणी त्यांचे नुकसानही झालेले पाहायला मिळते.
या लेणी समूहातील सर्वात पहिली आणि महत्त्वाची वास्तू म्हणजे 'लेणी क्रमांक ५६' (बर्जेस ५९, इंद्रजी ४४), जी आज 'शिवाई देवी मंदिर' म्हणून जगप्रसिद्ध आहे. बाहेरून पाहताना हे एक सामान्य हिंदू मंदिर वाटते, परंतु प्रत्यक्षात हे सातवाहन काळातील एक भव्य 'सपाट छताचे चैत्यगृह' आहे. छत्रपती शिवाजी महाराजांची कुलदैवत असलेल्या शिवाई देवीची मूर्ती जिथे बसवण्यात आली आहे, तिथे एकेकाळी एक भव्य पाषाणी स्तूप होता. या चैत्यगृहाच्या छतावर आजही स्तूपावरील 'छत्राचा' भाग कोरीव स्वरूपात पाहायला मिळतो. मंदिराच्या दर्शनी भागाची मूळ भिंत काढून त्या जागी नंतरच्या काळात सुबक अशा घडीव दगडांचे बांधकाम करण्यात आले आहे.
शिवाई मंदिरापासून पूर्वेकडे थोडे खाली उतरल्यावर 'लेणी क्रमांक ५७' (बर्जेस ६०, इंद्रजी ४५) लागते. हे एक साधे आणि लहान भिक्खू निवासस्थान असून त्यामध्ये एक ओसरी आणि एक स्वतंत्र खोली आहे. या खोलीच्या दरवाजाचा खालचा भाग नंतरच्या काळात दगड-मातीने भरून काढलेला दिसतो, ज्यावरून असा तर्क लावला जातो की मराठा किंवा मुघल काळात या प्राचीन लेणीचा उपयोग धान्याचे कोठार किंवा साठवणुकीची खोली म्हणून केला गेला असावा. या बदलांनंतरही, या लेणीची मूळ वास्तुरचना ती अत्यंत प्राचीन काळातील असल्याचे स्पष्टपणे दर्शवते.
याच मार्गावर पुढे गेल्यावर 'लेणी क्रमांक ५९' (बर्जेस ६२, इंद्रजी ४६) ही एक वैशिष्ट्यपूर्ण वास्तू पाहायला मिळते. या लेणीमध्ये एक उघडी ओसरी असून मागच्या भिंतीत एक छोटी खोली कोरलेली आहे. या खोलीच्या समोरील भिंत पूर्णपणे तोडलेली आढळते, कदाचित प्रवेशद्वार मोठे करण्यासाठी हे काम केले असावे. या लेणीचे सर्वात अमूल्य वैशिष्ट्य म्हणजे तिच्या ओसरीच्या भिंतीवर कोरलेला दोन ओळींचा स्पष्ट शिलालेख. हा शिलालेख ब्राह्मी लिपीत असून तो इसवी सनाच्या दुसऱ्या शतकातील आहे. यामध्ये 'इसिपालित' नावाच्या एका उपासकाने, जो 'उगह' नावाच्या उपासकाचा पुत्र होता, त्याने आपल्या पुत्रांसह हे लेणे दान म्हणून दिल्याचा उल्लेख आहे. 'उपासक' म्हणजे बौद्ध धर्माचे असे अनुयायी जे भिक्खू नसून गृहस्थाश्रमी राहून धर्माचे पालन करतात. या शिलालेखाच्या लिपीवरून या लेणीचा काळ निश्चित करण्यात अभ्यासकांना मोठी मदत झाली आहे.
या गटातील वास्तुकलेचा आणखी एक भव्य नमुना म्हणजे 'लेणी क्रमांक ६४' (बर्जेस ६७, इंद्रजी ४८). हे ५.८ मीटर रुंद आणि ४.४ मीटर खोल असलेले एक मोठे खुले दालन आहे, ज्याच्या तीनही भिंतींना लागून दगडी बाक कोरलेला आहे. या दालनाच्या जमिनीवर आणि छतावर असलेल्या खोबणींवरून असे लक्षात येते की, पूर्वी या दालनाचा दर्शनी भाग लाकडी पडद्याने बंद केलेला असावा. या लेणीच्या डाव्या भिंतीवर चार ओळींचा एक अत्यंत स्वच्छ आणि सुस्पष्ट शिलालेख आहे, जो इसवी सनाच्या तिसऱ्या शतकातील आहे. हा शिलालेख 'चैत्र' नावाच्या एका 'यवन' दात्याने दिलेल्या दानाबद्दल आहे. यामध्ये या दालनाचा उल्लेख 'भोजन-मंडप' असा करण्यात आला आहे, ज्याचा अर्थ असा की हे दालन भिक्खूंना एकत्र बसून भोजन करण्यासाठी बांधले होते. शिलालेखाच्या सुरुवातीला 'त्रिरत्न' आणि उलट दिशेचा 'स्वास्तिक' अशी दोन पवित्र बौद्ध चिन्हे कोरलेली आहेत. हा शिलालेख अनेक वर्षे एका आधुनिक भिंतीच्या आड झाकलेला असल्यामुळे त्याची अक्षरे आजही अगदी नव्यासारखी आणि कोरीव दिसतात.
सहाव्या गटाच्या शेवटी 'लेणी क्रमांक ६६' (बर्जेस ६९, इंद्रजी ५०) हे एक छोटेखानी पण वास्तुकलेच्या दृष्टीने परिपूर्ण असे चैत्यगृह आहे. यामध्ये एक ओसरी आणि एक मुख्य दालन असून दालनाच्या मध्यभागी समोरच एक देखणा स्तूप कोरलेला आहे. या लेणीच्या मोजमापांचा अभ्यास केल्यास प्राचीन काळातील 'गणितीय अचूकता' पाहून थक्क व्हायला होते. दालनाची खोली आणि रुंदी यांचे गुणोत्तर २:१ आहे, तर उंची आणि रुंदीचे गुणोत्तर ४:५ इतके अचूक राखण्यात आले आहे. स्तूपाचा व्यास हा दालनाच्या रुंदीच्या बरोबर दोन-तृतीयांश असून स्तूपाच्या दोन्ही बाजूंना आणि मागच्या बाजूला फिरण्यासाठी समान जागा सोडण्यात आली आहे.
शिवनेरीच्या या दक्षिण गटातील लेण्यांची एकूण रचना पाहता, असे लक्षात येते की हे ठिकाण भिक्खूंच्या कायमस्वरूपी वास्तव्यापेक्षा बाहेरील 'फ्लोटिंग' लोकसंख्येसाठी अधिक उपयुक्त असावे. येथे मोठ्या चैत्यगृहांची आणि भोजन दालनांची संख्या जास्त आहे, परंतु निवासी खोल्यांची संख्या तुलनेने कमी आहे. नाणेघाटावरून जुन्नरकडे येणाऱ्या प्रवाशांना सर्वात आधी शिवनेरीचा हा दक्षिण भाग लागत असे, त्यामुळे प्रवाशांच्या धार्मिक आणि भोजनाच्या गरजा पूर्ण करण्यासाठी या लेण्यांची निर्मिती केली असावी, असा तर्क केविन स्टँडेज यांनी आपल्या ब्लॉगमधून मांडला आहे. थोडक्यात सांगायचे तर, शिवनेरीचा हा सहावा गट म्हणजे प्राचीन जागतिक व्यापार, बौद्ध तत्त्वज्ञान आणि मानवी दातृत्वाचा एक देदीप्यमान वारसा आहे जो आजही शिवनेरीच्या कड्यावर अभिमानाने उभा आहे.
संदर्भ आणि सर्व चित्रे साभार: https://kevinstandagephotography.wordpress.com
- सातवाहनकालीन महाराष्ट्र संघ
