फॉक प्रबोधन

वर्षानुवर्षे चालत आलेल्या अनेक लोककला महाराष्ट्रातील विविध भागांमध्ये प्रचलित आणि लोकप्रिय आहेत. परंतु कालानुरूप प्रगतीच्या मार्गाने मार्गक्रमण करत असताना या लोककला हळूहळू लोक पावत गेल्या. पण त्या अजूनही पूर्णपणे लुप्त झालेल्या नाहीत. पाश्चात्य आणि आधुनिक भारतीय संगीताने तसेच आधुनिक मनोरंजन पद्धतींचा स्वीकार केला गेल्याने लोककलांकडे समाजाचेच दुर्लक्ष व्हायला लागले. एकेकाळी जेव्हा इलेक्ट्रॉनिक माध्यमे उपलब्ध नव्हती तेव्हा लोककला टिकून होत्या. महाराष्ट्रातील समाजमन या लोककलांकडे आपली संस्कृती म्हणून पाहत होते. परंतु एकविसाव्या शतकाची सुरुवात झाल्यानंतर लोककलांचा ऱ्हास व्हायला सुरुवात झाली. पुढच्या काही वर्षांमध्ये या कला नाहीशा होतील की काय, अशी देखील परिस्थिती निर्माण झालेली आहे. परंतु ही भीती योग्य आहे का? असाही प्रश्न अनेकदा पडतो. 

मागच्या काही वर्षांपासून महाराष्ट्रातील नवतरुणांनी या लोककलांना आपल्या कलाविष्काराच्या माध्यमातून पुन्हा संजीवनी देण्याचे काम सुरू केल्याचे दिसून आले. विशेष म्हणजे त्यांचे हे प्रयत्न कमालीचे यशस्वी आणि लोकप्रिय झाल्याचे दिसतात. हे सांगायचे कारण असे की काही दिवसांपूर्वीच अशाच महाराष्ट्रीय लोककलांचा बँड अर्थात 'फॉक प्रबोधन'ला पाहण्याची आणि ऐकण्याची संधी मिळाली. मागील तीन-चार वर्षांमध्ये तयार झालेले महाराष्ट्रीयन लोककलांचे विविध बँड ऐकून होतो. परंतु प्रबोधनबद्दल पहिल्यांदाच माहिती मिळाली. आणि केवळ उत्सुकतेपोटीच या कार्यक्रमाला उपस्थिती लावली. पिंगळा, वासुदेव, गण, गवळण, कीर्तन, भारुड, छक्कड, जागरण, गोंधळ, पोवाडा, लावणी अशा विविध लोककलांचे अति उत्तम सादरीकरण या कार्यक्रमातून पहायला मिळाले. काही वर्षांपूर्वी गावांमध्ये तमाशा पाहिला होता. या तमाशा लोकप्रकाराचा आधुनिक कलावंतांनी खरोखर तमाशाच केला आहे, हे जाणवले. त्यामुळे लोककलेच्या या प्रबोधनातून असंच काहीतरी बघायला मिळेल, असं वाटलं होतं. परंतु ते पूर्णतः फोल ठरलं. ४० ते ५० उत्साही तरुणांच्या समूहाने जे महाराष्ट्रीय लोककलांचे सादरीकरण केलं ते अत्युच्च दर्जाच होतं. कधी कधी असंही वाटून गेलं की खरेखुरे कलाकार देखील आज या पातळीवरचा सादरीकरण करू शकणार नाहीत! कलाकारांचं गाणं, बोलणं, नाचणं आणि एकंदरीतच सादरीकरण सर्वोत्तम गुणवत्तेचं होतं. त्यादिवशी कितीतरी वर्षांनी आपल्या लोप पावत असलेल्या लोककलांचा अविष्कार याची देही याची डोळा पाहण्याची संधी मला मिळाली. आजची तरुणाई आधुनिक संगीताकडे वळत असताना महाराष्ट्राच्या मातीत जन्मलेल्या मराठी तरुणांनी आणलेला हा नवीन चमत्कार खरोखरच आयुष्यात कितीतरी वेळा पाहण्याजोगा आहे. आपल्या पारंपारिक संगीताची ताकत काय आहे, हेच अशा कार्यक्रमामधून प्रकर्षाने समजते. लोककलांमध्ये जीव ओतून काम करणारी तरुणाई पाहिली की खऱ्या अर्थाने आपल्या मराठी लोककला भविष्यामध्ये लोप पावणार नाहीत, याची खात्री देखील होते.

--- तुषार भ. कुटे.

"सच्चं भण गोदावरी..." - सातवाहन साम्राज्याच्या अफाट अभिमानाचा आणि प्राचीन दख्खनच्या वैभवाचा प्राकृत हुंकार

प्राचीन महाराष्ट्राचा आणि दख्खनच्या पठाराचा इतिहास समजून घेताना केवळ लढाया, किल्ले आणि राजांच्या वंशावळी अभ्यासून चालत नाही, तर त्या काळातील साहित्याच्या आणि भाषेच्या अंतरंगातही डोकावून पाहावे लागते. कोणत्याही महान साम्राज्याची खरी ओळख आणि त्यांची सामाजिक-सांस्कृतिक जाणीव त्यांच्या साहित्यातून आणि लोकभाषेतूनच सर्वाधिक स्पष्टपणे प्रतिबिंबित होते. "सच्चं भण गोदावरी, पुव्वसमुद्देण सहिआ?" ही केवळ एक सामान्य प्राकृत काव्यपंक्ती नाही, तर ती इसवी सनाच्या सुरुवातीच्या शतकांमध्ये संपूर्ण भारतावर आपला दबदबा निर्माण करणाऱ्या सातवाहन (शालिवाहन) साम्राज्याच्या सर्वोच्च आणि अफाट अभिमानाची एक जिवंत आणि धगधगती साक्ष आहे. ही गाथा म्हणजे प्राचीन महाराष्ट्राची लोकभाषा असलेल्या 'महाराष्ट्री प्राकृत' भाषेतील एक अत्यंत तेजस्वी आणि ऐतिहासिकदृष्ट्या महत्त्वपूर्ण अशी रचना आहे, जिचा थेट संबंध सातवाहन राजांच्या प्रबळ महत्त्वाकांक्षेशी आणि त्यांच्या अढळ आत्मविश्वासाशी जोडलेला आहे.

या ओळीचा पूर्ण अर्थ आणि तिचे गांभीर्य समजून घेण्यासाठी आपल्याला ही संपूर्ण गाथा आणि तिचा ऐतिहासिक संदर्भ समजून घेणे अत्यंत आवश्यक आहे. जैन साहित्यातील 'प्रबंधकोश' आणि 'चतुर्विंशतिप्रबंध' यांसारख्या प्राचीन ग्रंथांमध्ये या गाथेचा अत्यंत रंजक आणि सविस्तर उल्लेख आढळतो. या ग्रंथांनुसार मूळ प्राकृत गाथा खालीलप्रमाणे आहे:

"सच्चं भण गोदावरि ! पुव्वसमुद्देण साहिआ संती ।
सालाहणकुलसरिसं जइ ते कूले कुलं अस्थि ? ॥"

या महाराष्ट्री प्राकृत गाथेचा आधुनिक मराठीतील अर्थ अतिशय थेट आणि अंगावर काटा आणणारा आहे. या गाथेत एक राजा अत्यंत गर्वाने आणि अधिकाराने गोदावरी नदीला उद्देशून म्हणतो, "हे गोदावरी ! तू ज्या पूर्व समुद्राला जाऊन मिळतेस, त्या पूर्व समुद्राची शपथ घेऊन मला आज अगदी खरे सांग, की तुझ्या या विस्तीर्ण तीरावर आमच्या सातवाहन (शालिवाहन) कुळासारखे महान, पराक्रमी आणि वैभवशाली दुसरे एखादे कुळ आजपर्यंत अस्तित्वात आले आहे का?" हा केवळ एका कवीचा कल्पनाविलास नाही, तर एका चक्रवर्ती सम्राटाने निसर्गाला दिलेले हे एक खुले आणि अत्यंत प्रबळ असे आव्हान आहे.

ही ऐतिहासिक गाथा कुण्या सामान्य कवीने लिहिलेली नसून, ती स्वतः एका सातवाहन राजाच्या (संभवतः राजा हाल किंवा त्याच्या वंशातील एखादा प्रबळ राजा) मुखातून बाहेर पडलेली आहे, अशी आख्यायिका प्राचीन ग्रंथांमध्ये सांगितली जाते. प्रबंधांमधील कथेनुसार, एकदा सातवाहन राजाच्या पदरात एकाच दिवशी अनेक अत्यंत मोठे आणि अभूतपूर्व असे विजय पडले. त्याच्या एका अत्यंत शूर सेनापतीने एकाच दिवसात दोन मोठ्या शहरांवर विजय मिळवला, राज्याच्या सीमेवर एक अत्यंत मोठा आणि कधीही न संपणारा खजिना सापडला, आणि त्याच वेळी राणीला एक अत्यंत सुंदर आणि गुणवान पुत्ररत्न प्राप्त झाल्याची आनंदवार्ता राजदरबारात येऊन धडकली. ऐश्वर्य, संपत्ती, विजय आणि कुलदीपक अशा सर्वच आघाड्यांवर मिळालेल्या या अतुलनीय यशामुळे सातवाहन राजाला आपल्या सत्तेचा आणि सामर्थ्याचा प्रचंड मोठा अभिमान वाटू लागला. या 'मदोन्मादा'च्या आणि सत्तेच्या सर्वोच्च शिखरावर असल्याच्या भावनेतूनच राजा आपल्या घोड्यावर स्वार होऊन प्रतिष्ठानच्या (आजचे पैठण) जवळून वाहणाऱ्या गोदावरी नदीच्या तीरावर आला आणि त्याने अत्यंत भरदार आणि तारस्वरात गोदावरी नदीला हा खडा सवाल विचारला.

या गाथेमध्ये गोदावरी नदीलाच साक्ष का मानले आहे, याचे कारण प्राचीन महाराष्ट्राच्या भूगोलात आणि अर्थव्यवस्थेत दडलेले आहे. गोदावरी नदी ही केवळ पाण्याचा प्रवाह नसून ती दख्खनच्या पठाराची आणि विशेषतः प्राचीन सातवाहन साम्राज्याची मुख्य जीवनदायिनी आहे. सातवाहनांची राजधानी असलेले प्रतिष्ठाननगर याच गोदावरीच्या तीरावर वसलेले होते. त्र्यंबकेश्वरच्या सह्याद्रीच्या रांगांपासून उगम पावून थेट बंगालच्या उपसागराला (पूर्व समुद्राला) मिळेपर्यंतचा गोदावरीचा संपूर्ण विस्तीर्ण प्रवास हा सातवाहन साम्राज्याच्या सोनेरी पट्ट्यातूनच होत होता. गोदावरीने या राज्याचा उगम, त्यांचा संघर्ष, त्यांचा व्यापार आणि त्यांचे जागतिक स्तरावरील वैभव अत्यंत जवळून पाहिले होते. त्यामुळेच, राजाने कोणत्याही देवाला किंवा मानवाला न विचारता थेट गोदावरीलाच साक्ष मानले आणि तिला 'पूर्व समुद्राची शपथ' देऊन विचारले की, या संपूर्ण भूभागात आमच्याइतके प्रबळ कुळ तू कधी पाहिले आहेस का? हा प्रश्न म्हणजे एका अर्थाने सातवाहनांनी आपल्या साम्राज्याच्या भौगोलिक आणि राजकीय सीमेवर मारलेली एक अत्यंत ठळक आणि अढळ अशी मोहोर आहे.

या गाथेसोबतच 'चतुर्विंशतिप्रबंध'मध्ये आणखी एक अत्यंत प्रसिद्ध आणि याच अभिमानाची पुष्टी करणारी दुसरी प्राकृत गाथा जोडलेली आहे, जी सातवाहन साम्राज्याचे तत्कालीन राजकीय वजन स्पष्ट करते:

"उत्तरओ हिमवन्तो दाहिणओ सालवाहणो राया ।
समभारभरक्कन्ता तेण न पल्हत्थए पुहवी ॥"

याचा अर्थ असा आहे की, "या पृथ्वीच्या उत्तरेला जसा प्रचंड मोठा आणि वजनदार हिमालय पर्वत उभा आहे, तसाच दक्षिणेला हा महान शालिवाहन (सातवाहन) राजा उभा आहे. या दोघांच्या समान वजनामुळेच ही पृथ्वी आज अत्यंत समतोल अवस्थेत स्थिर आहे, अन्यथा ती केव्हाच एका बाजूला कलंडून गेली असती." हिमालयाच्या भौगोलिक उंचीची आणि भव्यतेची तुलना थेट सातवाहन राजाच्या राजकीय आणि सामरिक ताकदीशी करणे, हे प्राचीन भारतीय साहित्यातील अत्यंत दुर्मिळ आणि राजकीय जाणिवांचे सर्वोच्च उदाहरण मानले जाते. यावरून इसवी सनाच्या सुरुवातीच्या शतकांमध्ये सातवाहन साम्राज्य हे केवळ एक प्रादेशिक राज्य राहिले नव्हते, तर ते संपूर्ण भारतीय उपखंडातील एक अत्यंत प्रबळ आणि मध्यवर्ती सत्ताकेंद्र बनले होते, याची स्पष्ट प्रचिती येते.

भाषिक आणि साहित्यिक दृष्टिकोनातून विचार केल्यास, "सच्चं भण गोदावरी" ही गाथा 'महाराष्ट्री प्राकृत' भाषेचे सामर्थ्य आणि तिची लवचिकता अत्यंत सुंदरपणे अधोरेखित करते. आज आपण जी मराठी भाषा बोलतो, ती याच महाराष्ट्री प्राकृत भाषेच्या गर्भातून हजारो वर्षांच्या स्थित्यंतरानंतर जन्माला आलेली आहे. संस्कृत ही त्या काळी विद्वतजनांची आणि देवपूजेची भाषा मानली जात असली, तरी सामान्य जनतेच्या मनात भिनलेली, मातीचा गंध असलेली आणि थेट हृदयाला भिडणारी भाषा ही प्राकृतच होती. सातवाहन राजांनी या प्राकृत भाषेला केवळ राजदरबारात आश्रय दिला नाही, तर राजा हाल याने 'गाथा सप्तशती' सारख्या महान ग्रंथाचे संपादन करून तिला साहित्याच्या सर्वोच्च सिंहासनावर बसवले. ही विशिष्ट गाथा शृंगारिक नसून ती वीररस आणि राजस अभिमानाने ओतप्रोत भरलेली आहे. यातील 'सच्चं भण' (सत्य सांग), 'पुव्वसमुद्देण' (पूर्व समुद्राची) यांसारखे शब्द आजही आधुनिक मराठीतील शब्दांशी अत्यंत जवळचे नाते सांगताना दिसतात, ज्यामुळे दोन हजार वर्षांपूर्वीचा हा इतिहास आपल्या अधिक जवळचा आणि ओळखीचा वाटू लागतो. प्राचीन पुराभिलेख आणि लिपींचा अभ्यास करताना अशा गाथा म्हणजे तत्कालीन समाजाची मानसिकता समजून घेण्याचे अत्यंत प्रभावी माध्यम ठरतात.

थोडक्यात सांगायचे तर, "सच्चं भण गोदावरी, पुव्वसमुद्देण सहिआ?" ही केवळ जुन्या काळातील एक कविता नाही. तो प्राचीन महाराष्ट्राच्या छातीत दडलेला एक अत्यंत तेजस्वी आणि ऐतिहासिक हुंकार आहे. सातवाहन राजांनी ज्या विश्वासाने आणि ताकदीने गोदावरीला हा प्रश्न विचारला होता, तो विश्वास पोकळ नव्हता. त्यांनी खरोखरच दख्खनच्या पठारावर एक असे अभूतपूर्व आणि स्थिर साम्राज्य निर्माण केले होते, ज्याने शेकडो वर्षे व्यापार, कला, साहित्य आणि स्थापत्य या सर्वच क्षेत्रांत जागतिक स्तरावर आपले नाणे खणखणीत वाजवले. राजाचा तो तात्कालिक अभिमान किंवा गर्व नंतरच्या काळात कदाचित शांत झाला असेल, काळ पुढे सरकला आणि सातवाहनांचे ते अवाढव्य साम्राज्यही लयास गेले. परंतु, गोदावरी नदी आजही त्याच शांतपणे आणि संथपणे वाहत आहे. आणि जेव्हा जेव्हा आपण इतिहासाच्या पानांवरून या प्राकृत गाथेचे वाचन करतो, तेव्हा तीच गोदावरी नदी अत्यंत मूकपणे परंतु ठामपणे आपल्याला सांगत असते की, सातवाहन राजाने विचारलेला तो प्रश्न अगदी बरोबर होता; खरोखरच, प्राचीन भारताच्या इतिहासात त्यांच्यासारखे महान, प्रगत आणि महाराष्ट्राच्या अस्मितेला आकार देणारे दुसरे कुळ क्वचितच पाहायला मिळते. ही गाथा म्हणजे प्राचीन महाराष्ट्राचा एक न पुसता येणारा आणि अत्यंत गौरवशाली असा भाषिक शिलालेख आहे.

संदर्भ ग्रंथ आणि ऐतिहासिक साहित्य:

१. प्रबंधकोश - मूळ रचनाकार: राजशेखर सुरी. या प्राचीन जैन ग्रंथामध्ये सातवाहन राजाला मिळालेले विजय आणि त्यानंतर अभिमानाने त्याने गोदावरी नदीला विचारलेला प्रश्न व ही मूळ प्राकृत गाथा सविस्तरपणे दिलेली आहे.
२. चतुर्विंशतिप्रबंध - मूळ रचनाकार: मेरुतुंगाचार्य. या ग्रंथात शालिवाहन (सातवाहन) राजांच्या पराक्रमाचे आणि त्यांच्या अफाट सामर्थ्याचे वर्णन करणाऱ्या अनेक प्राकृत गाथांचे ऐतिहासिक संदर्भ पाहायला मिळतात. हिमालयाशी सातवाहन राजांची तुलना करणारी गाथा याच ग्रंथात आढळते.
३. हाल सातवाहनाची गाथासप्तशती - लेखक/संपादक: स. आ. जोगळेकर. महाराष्ट्री प्राकृत भाषेचे सौंदर्य, तत्कालीन सामाजिक परिस्थिती आणि सातवाहन काळातील साहित्याचा सखोल अभ्यास करण्यासाठी हा मराठीतील अत्यंत प्रमाण आणि महत्त्वाचा ग्रंथ मानला जातो.
४. सातवाहन आणि पश्चिमी क्षत्रप यांचा इतिहास आणि कोरीव लेख - लेखक: डॉ. वा. वि. मिराशी. सातवाहन साम्राज्याचा राजकीय विस्तार, त्यांचा इतिहास आणि त्यांच्या काळातील कोरीव शिलालेखांमधील प्राकृत भाषेचा अभ्यास करण्यासाठी हे एक उत्तम आणि संदर्भमूल्य असलेले पुस्तक आहे.
५. मराठी भाषेचा उद्गम आणि विकास - लेखक: कृ. पां. कुलकर्णी. 'महाराष्ट्री प्राकृत' भाषेपासून ते 'आधुनिक मराठी' भाषेची निर्मिती कशी झाली, तसेच या गाथेतील 'सच्चं भण' सारख्या प्राकृत शब्दांच्या उत्क्रांतीचे शास्त्रीय विश्लेषण या ग्रंथात सविस्तरपणे वाचायला मिळते.
६. प्राचीन महाराष्ट्राचा इतिहास - लेखक: डॉ. श. गो. कोलारकर. सातवाहन काळातील दख्खनचे वैभव, गोदावरी नदीच्या खोऱ्याचे भौगोलिक व राजकीय महत्त्व आणि तत्कालीन सांस्कृतिक जडणघडण समजून घेण्यासाठी हे पुस्तक अत्यंत उपयुक्त ठरते.
७. महाराष्ट्र राज्याची अधिकृत दर्शनिका (गॅझेटिअर) - इतिहास: प्राचीन काळ खंड - महाराष्ट्र शासनाच्या या अधिकृत खंडामध्ये सातवाहन घराण्याची वंशावळ, त्यांची राज्यव्यवस्था, प्राकृत भाषेला मिळालेला राजाश्रय आणि दख्खनच्या पठारावरील त्यांच्या प्रदीर्घ सत्तेचे सविस्तर वर्णन दिलेले आहे.

 

उरूस

एका दुर्गम खेडेगावात राहणाऱ्या आणि काळ्या मातीत राबणाऱ्या एका शेतकऱ्याची ही गोष्ट. दिवसभर काबाडकष्ट करून स्वतःच्या कुटुंबाचे पोट भरायचे या उद्देशानेच त्याचे जीवन व्यतीत होत असतं. त्याला दोन मुली असतात. दोघींवरही त्यात त्याचा भारी जीव. आपल्याला मुलगा व्हावा असे त्याला वाटत असते. तरीदेखील मुलींवरील त्याचे प्रेम तसूवरही कमी होत नाही. बायको तिसऱ्या वेळेस गरोदर असते. यावेळेस मुलगा असो वा मुलगी, काहीही चालेल असे जरी तू म्हणत असला तरी देखील मनामध्ये मुलगाच व्हावा ही सुक्त इच्छा दळून राहिलेली असते. कारण मुलगी झाली की ती आपली नसते, परक्याचं धन असते. तिच्या लग्नात देखील खूप खर्च होत असतो. त्यानेच माणूस कर्जबाजारी होऊन जातो,. या मानसिकतेचा पगडा गावच्या वातावरणातून हळूहळू त्याच्या मनावर तयार होऊ लागतो.. आजूबाजूच्या परिस्थितीमध्ये त्याला देखील तसे अनुभव यायला लागतात. हळूहळू घरामध्ये पैसा देखील कमी पडू लागतो. मोठ्या मुलीच्या शिक्षणासाठी देखील त्याला पैसा खर्च करता येत नाही. आजूबाजूचे पुरुष मुलींकडे कोणत्या नजरेने पाहतात याची देखील त्याला प्रचिती यायला लागते. म्हणूनच आता मुलगी नको ही त्याची भावना अधिक प्रबळ व्हायला लागते. एक अर्थाने मुलींवरची माया देखील आटायला सुरुवात होते. त्याची आई त्याच्या बायकोकडे यावेळेस मुलगाच व्हावा असा दोषा लावत असते. हळूहळू त्याची मानसिकता देखील त्याच दृष्टीने तयार व्हायला लागते. मग एके दिवशी तो एक भयानक निर्णय घेतो. शेजारच्या गावातील पुरुषाला तो त्याचे कुटुंब आणि मित्राचेही कुटुंब जायला निघते. परंतु त्या उरूसाचा तो गैरफायदा घेतो. भविष्यामध्ये येणाऱ्या त्याच्या दृष्टीतील संकटापासून वाचण्याची तो पहिली पायरी टाकायला पाहतो. त्यात त्याला यश देखील येते. परंतु त्याचे मन मात्र त्याला क्षमा करत नाही. आणि चित्रपटाच्या शेवटी भावनिक निर्णय घेऊन समाधानी मनाने तो परततो.

मराठी चित्रपटांच्या भावनाप्रधान चौकटीमध्ये सुयोग्यरीत्या बसणारा हा चित्रपट आहे. कथेची लांबी फारशी नसली तरी परिणामकारक जाणवते. गावच्या वातावरणात राहिलेल्या राहिलेल्यांना ती अधिक प्रभावी जाणवू शकते. कदाचित असं कधी होऊ शकतं का? या प्रश्नाचे उत्तर त्यांना माहीत असतं. 2008 साली प्रदर्शित झालेला हा चित्रपट तत्कालीन समाज स्थितीचे उत्तम चित्रण करतो. कलाकारांच्या बाबतीत बोलायचे झाले तर उपेंद्र लिमये, दीपा परब, शशांक शेंडे या सर्वांचा अभिनय उत्तमच आहे. काहीतरी वेगळा संदेश देण्याचा प्रयत्न हा चित्रपट निश्चितच करतो.

--- तुषार भ. कुटे

हरिश्चंद्रगड आणि सातवाहन राजे: प्राचीन महाराष्ट्राच्या सुवर्णयुगातील एक अतूट ऐतिहासिक संबंध

सह्याद्रीच्या राकट आणि कणखर पर्वतरांगांमध्ये अनेक प्राचीन रहस्ये दडलेली आहेत, त्यापैकीच एक अत्यंत भव्य आणि विस्मयकारक रहस्य म्हणजे हरिश्चंद्रगड. अहिल्यानगर जिल्ह्यात स्थित असलेला आणि समुद्रसपाटीपासून १४२४ मीटर (सुमारे ४६७० फूट) उंचीवर असलेला हा किल्ला केवळ निसर्गाचा एक अद्भुत चमत्कार नाही, तर तो महाराष्ट्राच्या हजारो वर्षांच्या प्रदीर्घ आणि वैभवशाली इतिहासाचा एक जिवंत साक्षीदार आहे. जेव्हा आपण महाराष्ट्राच्या किल्ल्यांचा विचार करतो, तेव्हा साधारणपणे आपल्या डोळ्यांसमोर छत्रपती शिवाजी महाराज आणि मराठा साम्राज्याचा काळ उभा राहतो. परंतु, हरिश्चंद्रगडाचा इतिहास यापेक्षाही अनेक शतके जुना आहे. या गडाचा उगम आणि त्याचा प्राचीन काळ समजून घेण्यासाठी आपल्याला थेट महाराष्ट्राच्या पहिल्या आणि अत्यंत प्रबळ अशा 'सातवाहन' साम्राज्याकडे वळावे लागते. सातवाहन राजे आणि हरिश्चंद्रगड यांच्यातील परस्पर संबंध हा केवळ एका गडापुरता मर्यादित नसून, तो तत्कालीन राजकीय, आर्थिक आणि सांस्कृतिक जडणघडणीचा एक अत्यंत महत्त्वाचा भाग आहे.

सातवाहन साम्राज्य हे प्राचीन महाराष्ट्राच्या आणि दख्खनच्या इतिहासातील पहिले मोठे साम्राज्य मानले जाते. इसवी सन पूर्व तिसऱ्या शतकापासून ते इसवी सनाच्या तिसऱ्या शतकापर्यंत, म्हणजेच तब्बल चारशे वर्षे सातवाहनांनी या प्रदेशावर एकछत्री आणि अत्यंत प्रबळ अशी सत्ता गाजवली. त्यांच्या या प्रदीर्घ राजवटीत महाराष्ट्राने अभूतपूर्व अशी आर्थिक समृद्धी, राजकीय स्थैर्य आणि सांस्कृतिक प्रगती अनुभवली. सातवाहनांच्या या सुवर्णयुगाचा मुख्य कणा होता तो त्यांचा आंतरराष्ट्रीय आणि देशांतर्गत व्यापार. हा व्यापार सुरळीत चालण्यासाठी त्यांना सुरक्षित आणि सुसज्ज अशा व्यापारी मार्गांची आवश्यकता होती. कोकण किनारपट्टीवरील कल्याण आणि नालासोपारा (प्राचीन शूर्पारक) यांसारख्या गजबजलेल्या जागतिक दर्जाच्या बंदरांवरून येणारा मौल्यवान माल देशावर म्हणजेच मुख्य पठारी प्रदेशावर नेण्यासाठी सह्याद्रीचे कडे ओलांडणे अत्यंत भाग होते. याच गरजेतून नाणेघाट आणि माळशेज घाटासारखे प्राचीन व्यापारी मार्ग विकसित झाले. या अत्यंत महत्त्वाच्या व्यापारी मार्गांचे रक्षण करण्यासाठी आणि या मार्गांवरून जाणाऱ्या व्यापारी तांड्यांना सुरक्षितता प्रदान करण्यासाठी सातवाहन राजांनी सह्याद्रीच्या घाटमाथ्यावर अनेक मोक्याच्या ठिकाणी लष्करी चौक्या आणि किल्ले उभारण्यास सुरुवात केली. याच संरक्षण साखळीतील एक अत्यंत महत्त्वाचा आणि बलाढ्य दुवा म्हणजे हरिश्चंद्रगड होय.

हरिश्चंद्रगडाचे भौगोलिक स्थान पाहिल्यास आपल्याला सातवाहन राजांच्या दूरदृष्टीची आणि त्यांच्या सामरिक नीतीची स्पष्ट कल्पना येते. हरिश्चंद्रगडाचा अवाढव्य विस्तार आणि त्याची प्रचंड उंची यामुळे या गडावरून संपूर्ण आजूबाजूच्या परिसरावर, विशेषतः माळशेज घाटाच्या आणि कोकणात उतरणाऱ्या प्राचीन वाटांवर अत्यंत बारीक आणि अचूक नजर ठेवणे शक्य होते. सातवाहनांची तत्कालीन राजधानी प्रतिष्ठान (आजचे पैठण) आणि त्यांचे एक प्रमुख प्रशासकीय व व्यापारी केंद्र असलेले जुन्नर शहर या मार्गांवरून चालणाऱ्या व्यापारासाठी हरिश्चंद्रगडासारख्या नैसर्गिकरीत्या अभेद्य असलेल्या जागेवर लष्करी तळ असणे अत्यंत आवश्यक होते. जरी आज उपलब्ध असलेल्या ऐतिहासिक आणि पुराभिलेखीय पुराव्यांमध्ये हरिश्चंद्रगडाचा थेट आणि स्पष्ट उल्लेख सातवाहन शिलालेखांमध्ये सापडत नसला, तरी गडावरील प्राचीन अवशेष आणि त्याची भौगोलिक रचना यांचा सखोल अभ्यास केल्यास या गडाचा सातवाहन काळाशी असलेला अतूट संबंध स्पष्टपणे समोर येतो.

हरिश्चंद्रगडाची निर्मिती नेमकी कोणत्या वर्षी झाली हे अचूकपणे सांगणे कठीण असले तरी, या गडाच्या पोटात आणि परिसरात कोरलेल्या प्राचीन लेण्यांवरून आणि कातळात खोदलेल्या पाण्याच्या टाक्यांवरून हा किल्ला अतिप्राचीन असल्याचा भक्कम पुरावा मिळतो. प्राचीन महाराष्ट्रात कातळ खोदून लेणी आणि पाण्याची टाकी (ज्याला 'टाके' असे म्हणतात) निर्माण करण्याची अद्भुत स्थापत्यकला सातवाहन काळातच खऱ्या अर्थाने विकसित आणि रुढ झाली. सह्याद्रीच्या डोंगररांगांमध्ये आढळणारी बहुतांश जुनी लेणी आणि पाण्याची कुंडे ही याच काळातील आहेत. हरिश्चंद्रगडावरील केदारेश्वर गुहा आणि गडावर ठिकठिकाणी विखुरलेली पाण्याचे थंडगार साठे असलेली अनेक प्राचीन टाकी ही याच सातवाहनकालीन स्थापत्यकलेची साक्ष देतात. व्यापाराच्या निमित्ताने आणि धार्मिक प्रसारासाठी प्रवास करणारे अनेक बौद्ध भिक्खू, व्यापारी आणि प्रवासी पावसाळ्याच्या चार महिन्यांत (वर्षावास) आश्रय घेण्यासाठी या लेण्यांचा वापर करत असत. सातवाहन राजे हे कला आणि धर्माचे मोठे आश्रयदाते होते. त्यांनी एका बाजूला वैदिक धर्माला राजाश्रय दिला, तर दुसऱ्या बाजूला बौद्ध धर्माच्या प्रसारासाठी आणि भिक्खूंसाठी अशा अनेक लेण्यांच्या आणि विहारांच्या निर्मितीलाही सढळ हाताने मदत केली. त्यामुळे हरिश्चंद्रगडावरील सुरुवातीच्या मानवी वस्तीचा आणि तिथल्या कातळकोरीव कामाचा पाया सातवाहन काळातच घातला गेला असावा, हे अनेक इतिहासकारांचे आणि अभ्यासकांचे ठाम मत आहे.

या गडाला लाभलेली धार्मिक आणि पौराणिक पार्श्वभूमी देखील याच्या प्राचीनत्वाची साक्ष देते. मत्स्यपुराण आणि अग्निपुराण यांसारख्या अत्यंत प्राचीन हिंदू ग्रंथांमध्ये हरिश्चंद्रगडाचा उल्लेख आलेला आढळतो. यावरून हे सिद्ध होते की, इसवी सनाच्या सुरुवातीच्या शतकांमध्ये, म्हणजेच सातवाहनांच्या काळातच या स्थानाला एक अत्यंत मोठे धार्मिक आणि पवित्र महत्त्व प्राप्त झालेले होते. राजा हरिश्चंद्राच्या स्थानिक दंतकथा आणि गडावरील तारामती, रोहिदास यांसारख्या शिखरांची नावे आपल्याला थेट पुराणकाळाशी जोडतात. सातवाहन राजे स्वतःला वैदिक परंपरेचे रक्षक मानत असत, आणि अशा पवित्र व पौराणिक महत्त्व असलेल्या ठिकाणांचा विकास करणे त्यांच्या धोरणाचाच एक भाग होता. गडावरील लेण्यांमध्ये आणि निसर्गरम्य वातावरणात प्राचीन काळापासून अनेक ऋषीमुनी आणि योगी साधना करण्यासाठी येत असत. अगदी नंतरच्या काळात, म्हणजेच बाराव्या-तेराव्या शतकात योगी चांगदेव यांनीही येथेच तपश्चर्या केली आणि आपला 'तत्त्वसार' हा महान ग्रंथ याच गडावर पूर्ण केला. यावरून या ठिकाणाचे प्राचीन काळापासून असलेले आध्यात्मिक महत्त्व अधोरेखित होते.

कालांतराने सातवाहन साम्राज्याचा अस्त झाला आणि महाराष्ट्रावर वाकाटक, चालुक्य, राष्ट्रकूट आणि नंतर कलचुरी व यादव यांसारख्या विविध राजवटी आल्या. सहाव्या शतकातील कलचुरी राजवंशाने आणि त्यानंतर अकराव्या शतकातील यादवांनी हरिश्चंद्रगडाचा अधिक विकास केला आणि तेथे हरिश्चंद्रेश्वरासारखी हेमाडपंती वळणाची अप्रतिम मंदिरे उभारली. त्यानंतरच्या काळात हा किल्ला मुघलांच्या आणि नंतर छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या आणि मराठ्यांच्या ताब्यात आला, ज्यांनी या गडाचा उपयोग गनिमी काव्यासाठी आणि स्वराज्याच्या रक्षणासाठी अत्यंत प्रभावीपणे केला. परंतु, या सर्व नंतरच्या ऐतिहासिक घडामोडींचा जो भक्कम पाया होता, तो सातवाहन काळातच रचला गेला होता. एका अज्ञात आणि दुर्गम डोंगराला व्यापारी मार्गाचा रक्षक आणि एक पवित्र तीर्थस्थान म्हणून ओळख मिळवून देण्याचे ऐतिहासिक श्रेय अप्रत्यक्षरीत्या का होईना, परंतु सातवाहन राजांच्याच दूरदृष्टीला जाते.

थोडक्यात सांगायचे तर, हरिश्चंद्रगड हा केवळ दगड-मातीचा आणि नैसर्गिक कड्यांचा बनलेला डोंगर नाही. त्याच्या कणाकणात प्राचीन महाराष्ट्राचा श्वास दडलेला आहे. सातवाहन राजांनी ज्या दक्षिणपथ नावाच्या महामार्गाची आणि व्यापाराची स्वप्ने पाहिली, त्या स्वप्नांच्या संरक्षणासाठी उभारण्यात आलेल्या सह्याद्रीतील प्राचीन दुर्गांच्या साखळीचा हरिश्चंद्रगड हा एक अत्यंत मुकुटमणी होता. आज जेव्हा आपण हरिश्चंद्रगडावर उभे राहून अवाढव्य कोकणकड्यावरून खाली नजर टाकतो किंवा केदारेश्वराच्या गुहेतील थंडगार पाण्याचा स्पर्श अनुभवतो, तेव्हा आपण केवळ निसर्गाचा आनंद घेत नसतो, तर आपण तब्बल दोन हजार वर्षांपूर्वीच्या त्या सुवर्णकाळाशी आणि सातवाहन राजांच्या वैभवशाली परंपरेशी एकरूप होत असतो. हा किल्ला म्हणजे सातवाहन राजांच्या अफाट कर्तृत्वाचे आणि महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक तसेच सामरिक इतिहासाचे एक अत्यंत अमूल्य आणि अढळ असे स्मारक आहे.

चित्र: काल्पनिक
(सातवाहनकालीन महाराष्ट्र संघ)

रिबेल सुलतान - मनू पिल्लई

दख्खन अर्थात दक्षिण भारत म्हणजे भारत देशातील सर्वात समृद्धभूमी. आजही उत्तर आणि दक्षिण भारतामधला फरक ठळकपणे जाणवतो. बुऱ्हानपूरला दक्षिणेचे प्रवेशद्वार म्हणतात. म्हणजे एका अर्थाने इथून खालचा परिसर म्हणजे दख्खन म्हणता येईल. हजारो वर्षांपासून विविध राजवटींनी या भागावर राज्य केले. भारताच्या समृद्ध इतिहासामध्ये आपल्या कार्यपद्धतीने परिचित असणाऱ्या अनेक राजवटी दख्खनच्या परिसरातच उदयास आलेल्या होत्या. याच दख्खनचा मागच्या आठशे वर्षांपासूनचा इतिहास मनू पिल्लई यांच्या “रिबेल सुलतान” या पुस्तकामध्ये मांडण्यात आलेला आहे.

महाराष्ट्राच्या हृदयस्थानी असणाऱ्या देवगिरीवर शेकडो वर्षे यादवांचे राज्य होते. आपल्या राज्याला संपन्नता प्रदान करणाऱ्या राजवटींपैकी एक राजवट म्हणजे यादव राजे होय. परंतु तेराव्या शतकाच्या अखेरीस या राजवटीवर उत्तरेकडून आलेल्या परकीय आक्रमक अल्लाउद्दीन खिलजीची दृष्टी पडली. दख्खनवर झालेले हे पहिले परकीय इस्लामी आक्रमण होते. या अनपेक्षित आक्रमणामुळे यादव राजवट कोसळली. हा एक धडा होता… दख्खनवर राज्य करणाऱ्या मूळ भारतीय शासकांसाठी. परंतु पुढील कालखंडामध्ये देखील उत्तरेकडून आक्रमणे होतच राहिली. अशातच राजा हरिहर पहिला याने विजयनगरच्या साम्राज्याची स्थापना केली. ७०० वर्षांपूर्वी विजयनगर ही संपूर्ण भारतातील सर्वात समृद्ध राजवट होती. इतिहास सांगतो की पूर्ण जगामध्ये लोकसंख्येच्या दृष्टिकोनातून विजयनगर हे दुसऱ्या क्रमांकाचे शहर होते! त्या काळात भारतात येऊन गेलेल्या अनेक प्रवाशांनी विजयनगरच्या समृद्धीचे भरभराटीचे वर्णन केलेले आहे. चौदाव्या शतकाच्या मध्यामध्ये पहिला बहामनी सुलतान म्हणून हसन गंगू याचा देवगिरी अर्थात कालांतराने नामकरण केलेल्या दौलताबाद येथे राज्याभिषेक झाला. बहामनी आणि विजयनगरमध्ये लढाया होऊ लागल्या. कुरघोडी देखील होतच होत्या. या काळात मध्यपूर्वेतून अनेक इस्लामी आक्रमक भारताची कीर्ती ऐकून या भूमीच्या लालसेने येतच राहिले. अनेकांनी बहामनी राज्यासाठी सेवा बहाल केली. परंतु काळ काही थांबून राहत नाही. जवळपास सव्वाशे वर्षांच्या कालखंडानंतर बहामनी राज्य लयास गेले. आणि त्यातून पाच लहान-लहान राज्ये तयार झाली. निजामशाही, आदिलशाही, कुतुबशाही, इमादशाही आणि बरीदशाही यांनी आपले स्वतंत्र राज्य घोषित केले. मध्यंतरीच्या काळात गोमंतक प्रदेश परकीय आक्रमक असणाऱ्या पोर्तुगीजांच्या ताब्यात जात होता. राजा कृष्णदेवरायच्या कालखंडामध्ये विजयनगरच्या सुवर्णयुगास प्रारंभ देखील झाला होता. अजूनही विजयनगरचे राजे दख्खनवर आपली पकड मजबूत ठेवून होते. १६ व्या शतकाच्या पूर्वार्धात दिल्लीमध्ये मुघल साम्राज्याचा उदय झाला. दख्खनमध्ये आदिलशाही, निजामशाही आणि कुतुबशाही तसेच विजयनगरचे साम्राज्य अजूनही प्रबळ होते. सर्व इस्लामी राजवटींमध्ये रोटीबेटीचे व्यवहार होत होते. एका अर्थाने या कारणास्तव एकमेकांपासून संरक्षण देखील प्राप्त होत होते. १६ व्या शतकाच्या उत्तरार्धात राजा रामराया विजयनगरचा सर्वेसर्वा बनला. आणि त्याच्याच कालखंडामध्ये स्वतःच्या चुकीमुळे विजयनगरचे समृद्ध राज्य देखील लयास गेले. दख्खनवर राज्य करणाऱ्या तीनही इस्लामी राजवटींनी मिळून रामरायाचा पराभव केला होता. हळूहळू निजामशाहीचे देखील पतन झाले. सतराव्या शतकाच्या पूर्वार्धामध्ये छत्रपती शिवाजी महाराजांनी मराठ्यांचे स्वतंत्र राज्य स्थापन केले. हा प्रामुख्याने आदिलशाहीला मोठा दणका होता. मराठ्यांचे राज्य उत्तरोत्तर वाढतच गेले. हळूहळू आदिलशाही आणि कुतुबशाही देखील संपली. अठराव्या शतकाच्या सुरुवातीला मुघल बादशहा औरंगजेबाचा मृत्यू झाला आणि मुघल साम्राज्याच्या असताना सुरुवात झाली. १९ व्या शतकाच्या पूर्वार्धापर्यंत मराठा साम्राज्य भारताच्या बहुतांश भागावर राज्य करू लागले होते.
दख्खनच्या ८०० वर्षांच्या इतिहासाचा हा एकंदरीत सारांश या पुस्तकामध्ये वाचायला मिळतो. या कालखंडातील विविध राजवटीमध्ये अनेक राजे आणि सुलतान होऊन गेले. प्रत्येकाची राज्यपद्धती, कार्यपद्धती वेगवेगळी होती. अनेकजण स्वतःच्या चुकांमुळे संपुष्टात आले. त्यातून इतरांनी धडे घेतले नाही, हेही तितकेच बरोबर. शिवाजी महाराजांचा इतिहास मराठी जणांना माहीत आहेच. परंतु आपल्या भूमीवर राज्य करणाऱ्या इतिहासातील इतर राज्यकर्त्यांचा सारांशरुपी इतिहास या पुस्तकाच्या निमित्ताने समजून आला. प्रामुख्याने विजयनगरचा राजा कृष्णदेवराया, बहामनी सुलतान फिरोज शाह, हिंदू धर्माचा चाहता असणारा इब्राहिम आदिलशहा दुसरा, निजामशाहीमध्ये प्रभाव टाकणारी चांदबिबी, आफ्रिकेमधून गुलाम म्हणून भारतात आलेला आणि आपल्या कर्तृत्वाने निजामशाहीचा वजीर बनलेला मलिक अंबर यांच्याविषयी वेगळी आणि महत्त्वाची माहिती या पुस्तकातून मिळाली. एकंदरीत दख्खनच्या इतिहासाचा ‘बर्ड आय व्ह्यू’ देण्याचे काम हे पुस्तक करते, हे निश्चित.

— तुषार भ. कुटे.

इटलीतील पॉम्पेई शहरात सापडलेली हस्तिदंती मूर्ती आणि प्राचीन महाराष्ट्रातील भोकरदन येथील कलाकुसर यांच्यातील साम्य आणि संबंध

प्राचीन इतिहासाचा अभ्यास करताना कधी कधी असे संदर्भ सापडतात जे दोन वेगवेगळ्या खंडांना आणि संस्कृतींना जोडणारे दुवे बनतात. असाच एक रोमांचक दुवा म्हणजे इसवी सनाच्या ७९ व्या वर्षी ज्वालामुखीच्या उद्रेकात गाडले गेलेले रोमन शहर 'पॉम्पेई' (Pompeii) आणि प्राचीन महाराष्ट्रातील 'भोगवर्धन' म्हणजेच आजचे 'भोकरदन' या दोन शहरांमधील संबंध. हा संबंध जोडला गेला आहे तो पॉम्पेईच्या उत्खननात सापडलेल्या एका भारतीय हस्तिदंती मूर्तीमुळे. इटलीमधील एका रोमन घरात सापडलेली ही भारतीय कलाकृती केवळ व्यापाराचा पुरावा नाही, तर ती प्राचीन महाराष्ट्रातील कारागिरांच्या अद्भुत कौशल्याची आणि त्यांच्या जागतिक स्तरावरील लौकिकाची एक सोनेरी साक्ष आहे.

पॉम्पेई शहराच्या अवशेषांमध्ये १९३८ साली एका खाजगी घराच्या अवशेषांमध्ये ही हस्तिदंती मूर्ती सापडली. ही मूर्ती एका स्त्रीची असून, ती अत्यंत आकर्षक आणि त्रिभंग अवस्थेत उभी असलेली दाखवली आहे. कला-इतिहासकार तिला 'पॉम्पेईची लक्ष्मी' किंवा 'यक्षी' असे संबोधतात. ही मूर्ती मुळात एका लाकडी पेटीचा भाग किंवा शृंगार करण्यासाठी वापरल्या जाणाऱ्या आरशाचा दांडा असावा, असा तज्ज्ञांचा प्राथमिक अंदाज आहे. या मुख्य मूर्तीच्या उजव्या आणि डाव्या बाजूला तिच्यापेक्षा आकाराने लहान असलेल्या दोन दासी उभ्या आहेत, ज्यांच्या हाती शृंगार प्रसाधनांचे डबे आहेत. मुख्य मूर्तीच्या अंगावर अत्यंत जड आणि नक्षीदार दागिने अत्यंत बारकाईने कोरलेले आहेत. तिच्या गळ्यात अनेक पदरांचे जड हार, हातात आणि पायात जाडजूड बांगड्या व तोडे, आणि कंबरेवर 'मेखला' नावाचा दागिना आहे. तिची केशरचना अत्यंत गुंतागुंतीची असून, पाठीवर रुळणारी वेणी रेखीवपणे कोरलेली आहे. या मूर्तीची शैली आणि घडण पाहिल्यानंतर जगभरातील पुरातत्वशास्त्रज्ञांनी ती अस्सल भारतीय आणि विशेषतः प्राचीन दख्खनच्या शैलीतील असल्याचे एकमताने मान्य केले आहे.

ही मूर्ती इटलीत कशी पोहोचली, याचे उत्तर आपल्याला प्राचीन दख्खनच्या सातवाहन काळातील समृद्धीत मिळते. इसवी सनाच्या पहिल्या शतकात सातवाहन राजांच्या काळात भारताचा रोमन साम्राज्यासोबतचा व्यापार अत्यंत भरभराटीला आलेला होता. कल्याण, नालासोपारा आणि भडोच (बार्बेरिकम) यांसारख्या बंदरांवरून मोठ्या प्रमाणावर भारतीय लक्झरी वस्तू रोमन साम्राज्यात निर्यात केल्या जात असत. रोमन लोक भारतीय सुती कपडे, मसाले, मौल्यवान रत्ने आणि हस्तिदंताच्या कलाकुसरीसाठी मोठ्या प्रमाणावर सोन्याची नाणी देत असत. देशांतर्गत व्यापारासाठी 'दक्षिणपथ' हा मुख्य मार्ग होता आणि याच मार्गावर सातवाहनांची राजधानी प्रतिष्ठान (पैठण) आणि त्याच्या जवळच 'भोगवर्धन' हे अत्यंत महत्त्वाचे औद्योगिक केंद्र होते.

भोकरदन (प्राचीन भोगवर्धन) येथे १९७३-७४ च्या दरम्यान झालेल्या पुरातत्वीय उत्खननातून हे शहर सातवाहन काळात हस्तिदंत आणि मणी बनवण्याचे एक अत्यंत मोठे औद्योगिक केंद्र असल्याचे स्पष्ट झाले. येथे मोठ्या प्रमाणावर हस्तिदंताचे तुकडे, अर्धवट कोरलेल्या वस्तू आणि पूर्ण झालेल्या कलाकृती सापडल्या. यावरून भोकरदन येथील कारागीर हस्तिदंतावर अत्यंत नाजूक कोरीव काम करण्यात निष्णात होते हे सिद्ध होते.

पॉम्पेईची हस्तिदंती मूर्ती आणि भोकरदनचा संबंध या उत्खननात सापडलेल्या वस्तूंमुळे जोडला गेला. भोकरदन येथे सापडलेल्या हस्तिदंती वस्तू, विशेषतः स्त्रियांच्या प्रतिमा आणि आरशांचे दांडे, आणि पॉम्पेईमध्ये सापडलेली यक्षीची मूर्ती यांच्यात आश्चर्यकारक साम्य आढळून आले आहे. मूर्तींची घडण, अंगावरील दागिन्यांची ठेवण, अनेक पदरांचे जाडजूड हार, कंबरेवरचा दागिना आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे मूर्तींच्या चेहऱ्यांची आणि केशरचनेची ठेवण या सर्व गोष्टींमध्ये कमालीचे साधर्म्य आहे. कोणत्याही दोन वेगवेगळ्या ठिकाणच्या कलाकृतींमध्ये इतके सूक्ष्म साम्य असणे हा केवळ योगायोग असू शकत नाही. यावरून अनेक प्रमुख अभ्यासकांनी असा निष्कर्ष काढला आहे की, इटलीमध्ये सापडलेली ती जागतिक दर्जाची हस्तिदंती मूर्ती प्राचीन महाराष्ट्रातील 'भोगवर्धन' म्हणजेच भोकरदन येथील एखाद्या कुशल कारागिरानेच घडवली असावी.

दोन हजार वर्षांपूर्वी भोकरदनमधून तयार झालेली ही मूर्ती बैलगाड्यांच्या तांड्यातून दक्षिणपथावरून प्रवास करत पश्चिम किनाऱ्यावरील बंदरावर पोहोचली असेल. तिथून अरबी समुद्र, तांबडा समुद्र आणि भूमध्य समुद्र ओलांडून ती इटलीच्या किनाऱ्यावर आणि पॉम्पेईतील एखाद्या श्रीमंत घराण्यात दाखल झाली असावी. पॉम्पेई आणि भोकरदन या दोन शहरांना जोडणारा हा ऐतिहासिक दुवा महाराष्ट्राच्या इतिहासातील एक अत्यंत अभिमानास्पद आणि अविस्मरणीय अध्याय आहे, जो आपल्याला आपल्या पूर्वजांच्या प्रगत जागतिक दृष्टिकोनाची आठवण करून देतो.

संदर्भ ग्रंथांची यादी:
- Excavations at Bhokardan (Bhogavardhana) १९७३, लेखक - डॉ. शांताराम भालचंद्र देव आणि डॉ. रमेश शंकर गुप्ते.
- प्राचीन महाराष्ट्राचा इतिहास, लेखक - डॉ. श. गो. कोलारकर.
- सातवाहन आणि पश्चिमी क्षत्रप यांचा इतिहास आणि कोरीव लेख, लेखक - डॉ. वासुदेव विष्णू मिराशी.
- महाराष्ट्र राज्याची अधिकृत दर्शनिका (गॅझेटिअर) - जालना जिल्हा खंड.
- रोमन ट्रेड विथ इंडिया, लेखक - ई. एच. वार्मिंग्टन (मराठी अनुवादित आणि संदर्भासाठी वापरलेले).
- भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण विभाग (ASI) यांचे भोकरदन उत्खननासंदर्भातील अहवाल.

सातवाहनकालीन गाव 'भोगवर्धन': वैभवशाली प्राचीन महाराष्ट्राचे एक संपन्न केंद्र

प्राचीन भारताच्या आर्थिक आणि सांस्कृतिक जडणघडणीत महाराष्ट्राचा फार मोठा वाटा राहिला आहे. या प्रदीर्घ इतिहासातील एक अत्यंत सुवर्णपान म्हणजे सातवाहन साम्राज्याचा कालखंड. इसवी सन पूर्व दुसऱ्या शतकापासून ते इसवी सनाच्या तिसऱ्या शतकापर्यंत चाललेली ही राजवट महाराष्ट्राच्या सर्वांगीण विकासाचा एक सुवर्णकाळ मानली जाते. याच सातवाहन काळात दख्खनच्या पठारावर अशी अनेक गावे आणि शहरे उदयाला आली जी केवळ राजकीय केंद्रे नव्हती, तर ती आंतरराष्ट्रीय व्यापाराची आणि समृद्धीची मोठी ठिकाणे होती. अशाच एका अत्यंत महत्त्वाच्या आणि गजबजलेल्या व्यापारी गावाचे नाव होते 'भोगवर्धन'. आज आपण ज्या भागाला जालना जिल्ह्यातील 'भोकरदन' म्हणून ओळखतो, तेच हे प्राचीन 'भोगवर्धन' गाव. सातवाहन साम्राज्यातील या गावाचे नाव केवळ पुराभिलेखातच नाही, तर तत्कालीन कला आणि व्यापाराच्या जागतिक नकाशावरही सुवर्णाक्षरांनी कोरलेले आहे.

'भोगवर्धन' या नावामध्येच या गावाचे संपूर्ण ऐतिहासिक आणि आर्थिक महत्त्व दडलेले आहे. 'भोग' म्हणजे सुख, संपत्ती किंवा विलास आणि 'वर्धन' म्हणजे त्यात वाढ करणे. म्हणजेच जे गाव संपत्ती, व्यापार आणि सुखात सातत्याने भर घालत होते, ते गाव म्हणजे 'भोगवर्धन'. हे गाव सातवाहन काळात आणि त्यानंतरच्या वाकाटक काळातही एक अत्यंत महत्त्वाचे प्रशासकीय आणि व्यापारी केंद्र होते. या गावाचा सर्वात जुना आणि विश्वसनीय संदर्भ आपल्याला मध्य प्रदेशातील सांची स्तूपामधील एका ब्राह्मी शिलालेखात पाहायला मिळतो. या स्तूपाच्या उभारणीसाठी 'भोगवर्धन' येथील अनेक दानशूर लोकांनी मोठ्या देणग्या दिल्याची नोंद या शिलालेखात आहे. याशिवाय जुन्नर परिसरातील लेण्यांच्या शिलालेखांमध्ये आणि छत्रपती संभाजीनगरजवळील अजिंठा लेण्यांमध्येही या गावाचा संदर्भ 'भोगवर्धन आहार' म्हणजेच 'भोगवर्धन जिल्हा' असा आलेला आहे. यावरून हे स्पष्ट होते की, हे केवळ एक लहानसे गाव नव्हते, तर ते एका मोठ्या प्रशासकीय विभागाचे मुख्य केंद्र होते आणि इथले व्यापारी देशभरातील अनेक धार्मिक आणि सामाजिक कार्यांमध्ये सढळ हाताने मदत करत असत.

भोगवर्धन गावाच्या या अमाप समृद्धीचे मुख्य कारण होते त्याचे अत्यंत मोक्याचे आणि व्यापारी दृष्टिकोनातून महत्त्वाचे भौगोलिक स्थान. हे गाव उत्तर भारतातून (अवंती, उज्जैन) दख्खनकडे येणाऱ्या आणि पुढे सातवाहनांची राजधानी पैठण (प्रतिष्ठान), तेर तसेच दक्षिण भारताकडे जाणाऱ्या एका प्रमुख आणि मुख्य व्यापारी महामार्गावर वसलेले होते. या महामार्गाला प्राचीन काळी 'दक्षिणपथ' असे म्हटले जात असे. या मार्गावरून दररोज हजारो व्यापाऱ्यांचे तांडे, मौल्यवान माल आणि विदेशी वस्तू ये-जा करत असत. या मार्गावरून जाणाऱ्या मालाची खरेदी-विक्री आणि साठवणूक करण्यासाठी भोगवर्धन हे एक अत्यंत मोठे आणि सुरक्षित ठिकाण होते. तत्कालीन व्यापारी मार्गांची आणि बाजारपेठांची ही नाडी असल्यामुळेच या गावाला एवढे मोठे आर्थिक वैभव प्राप्त झाले होते.

१९७० च्या दशकात भोकरदन (प्राचीन भोगवर्धन) येथे पुरातत्व विभागाने केलेल्या अत्यंत महत्त्वाच्या आणि सविस्तर उत्खननातून या गावाच्या प्राचीन वैभवाचे अनेक जिवंत आणि धक्कादायक पुरावे समोर आले. या उत्खननात प्रामुख्याने सातवाहन काळातील घरांचे अवशेष, विटांचे बांधकाम, आणि सांडपाण्याची उत्तम व्यवस्था असल्याचे दिसून आले. परंतु या उत्खननातील सर्वात महत्त्वपूर्ण आणि जागतिक स्तरावर लक्ष वेधून घेणारा शोध म्हणजे इथे सापडलेली 'हस्तिदंताची कलाकुसर'. भोगवर्धनमध्ये हस्तिदंताच्या वस्तू बनवण्याचा एक अत्यंत मोठा आणि प्रगत असा कारखाना होता, याचे अनेक भक्कम पुरावे तिथे मिळाले आहेत. इथे हस्तिदंतापासून बनवलेल्या अनेक लहान-मोठ्या आणि अत्यंत नाजूक वस्तू, फासे, आणि विशेषतः स्त्री-पुरुषांच्या मूर्ती सापडल्या आहेत. या मूर्तींवर तत्कालीन शृंगाराचे आणि कपड्यांचे अतिशय बारीक आणि रेखीव नक्षीकाम केलेले आहे. या हस्तिदंती कलाकुसरीची मागणी आणि प्रसिद्धी एवढी होती की, इथून या वस्तू थेट रोमन साम्राज्य आणि युरोपमध्ये निर्यात केल्या जात असत.

इटलीमधील 'पॉम्पेई' या प्राचीन शहराच्या उत्खननात एक अत्यंत सुंदर भारतीय हस्तिदंती मूर्ती (Pompeii Lakshmi) सापडली होती. अनेक तज्ज्ञांचे आणि पुरातत्वशास्त्रज्ञांचे असे ठाम मत आहे की, इटलीत सापडलेली ही हस्तिदंती मूर्ती प्राचीन महाराष्ट्रातील याच 'भोगवर्धन' येथील कारखान्यातून किंवा याच परिसरातील कलाकारांनी बनवली असावी आणि व्यापाराच्या माध्यमातून ती रोमन साम्राज्यात पोहोचली असावी. या एका पुराव्यावरून आपण भोगवर्धनच्या कलाकारांची जागतिक स्तरावरील पोहोच आणि त्यांच्या कलेची उंची समजू शकतो. हस्तिदंतासोबतच या गावात शंख, शिंपले, मौल्यवान खडे (Beads) आणि काचेच्या वस्तू बनवण्याचेही अनेक कारखाने होते. विविध रंगांचे आणि आकारांचे हजारो मणी या उत्खननात सापडले आहेत, जे तत्कालीन स्त्रियांच्या दागिन्यांसाठी आणि व्यापारासाठी वापरले जात असत.

भोगवर्धनचे व्यापारी केवळ पैशाने श्रीमंत नव्हते, तर ते कलेचे आणि धर्माचे मोठे आश्रयदातेही होते. अजिंठा लेण्यांमधील अनेक सुंदर लेणी याच भोगवर्धन परिसरातील व्यापाऱ्यांनी आणि धनिकांनी दिलेल्या देणग्यांमधून कोरली गेली आहेत. अजिंठा लेण्यांच्या सुरुवातीच्या निर्मितीच्या काळात (हीनयान काळ) आणि नंतरच्या काळातही 'भोगवर्धन'च्या लोकांचा वाटा अत्यंत सिंहाचा राहिला आहे. या गावातील 'श्रेणी' म्हणजेच व्यावसायिकांचे संघ अत्यंत शक्तिशाली आणि संघटित होते. हे व्यावसायिक संघ बँकांसारखे काम करत असत आणि समाजातील धार्मिक, सांस्कृतिक कामांसाठी मोठ्या देणग्या देत असत. सांची स्तूप असो किंवा अजिंठा आणि जुन्नरची लेणी, या सर्वांच्या उभारणीत भोगवर्धनच्या व्यापाऱ्यांनी दिलेला आर्थिक हातभार या गावाच्या संपन्नतेची साक्ष देतो.

व्यापारासोबतच या गावात नाण्यांची मोठी उलाढाल होत असे. भोकरदन येथील उत्खननात सातवाहन राजांची अनेक तांब्याची, शिशाची आणि 'पोटिन' (मिश्र धातू) नाणी सापडली आहेत. या नाण्यांवर प्रामुख्याने हत्ती, जहाज, आणि उज्जयिनी चिन्ह पाहायला मिळते, जे सातवाहनांच्या सागरी आणि देशांतर्गत व्यापाराचे मुख्य प्रतीक आहे. याशिवाय तिथे क्षत्रप राजांची आणि अगदी रोमन साम्राज्यातील नाणीही सापडली आहेत, जी भोगवर्धनचा थेट आंतरराष्ट्रीय व्यापाराशी असलेला संबंध सिद्ध करतात. हे नाण्यांचे ढीग म्हणजे केवळ पैसा नसून ते या गावाच्या आर्थिक स्वास्थ्याचे आणि तेथील बाजाराच्या गजबजाटाचे जिवंत पुरावे आहेत.

काळाच्या ओघात, जेव्हा वाकाटक आणि त्यानंतर चालुक्य व राष्ट्रकूट राजवटी आल्या, तेव्हा दक्षिणपथाचा हा व्यापारी मार्ग हळूहळू बदलत गेला. या नवीन राजवटींनी आपली राजकीय आणि व्यापारी केंद्रे इतरत्र हलवली. पैठण आणि भोगवर्धनचे महत्त्व हळूहळू कमी होत गेले आणि व्यापाराच्या नव्या दिशा निश्चित झाल्या. एक काळ असा होता की जेव्हा 'भोगवर्धन'च्या हस्तिदंताच्या मूर्तींची चर्चा रोमन दरबारात होत होती, पण नंतर हे गाव केवळ इतिहासाच्या पानांवर आणि उत्खननातील अवशेषांमध्ये शिल्लक राहिले. आज जालना जिल्ह्यातील 'भोकरदन' हे एक साधारण गाव वाटत असले तरी, त्याच्या मातीत दोन हजार वर्षांपूर्वीच्या एका अत्यंत प्रगत, संपन्न आणि आंतरराष्ट्रीय व्यापारी शहराचा गौरवशाली इतिहास दडलेला आहे. भोगवर्धन हे गाव केवळ प्राचीन महाराष्ट्राच्याच नव्हे, तर संपूर्ण भारताच्या आर्थिक आणि कलात्मक इतिहासातील एक असे सोनेरी पान आहे, जे आपल्याला आपल्या पूर्वजांच्या प्रगतीची आणि त्यांच्या जागतिक स्तरावरील व्यापाराची अत्यंत अभिमानास्पद आणि रंजक ओळख करून देते.

संदर्भ ग्रंथ आणि साधने:

१. प्राचीन महाराष्ट्राचा इतिहास - लेखक: डॉ. श. गो. कोलारकर. या पुस्तकात सातवाहन काळातील दख्खनची व्यापारी केंद्रे, दक्षिणपथ मार्ग आणि भोगवर्धन (भोकरदन) या गावाचे ऐतिहासिक व प्रशासकीय महत्त्व अतिशय सविस्तरपणे स्पष्ट केले आहे.
२. Excavations at Bhokardan (Bhogavardhana) - संपादक: डॉ. एस. बी. देव आणि डॉ. आर. एस. गुप्ते. नागपूर विद्यापीठ आणि मराठवाडा विद्यापीठाने संयुक्तपणे केलेल्या भोकरदन येथील पुरातत्वीय उत्खननाचा हा मूळ आणि अत्यंत सविस्तर अधिकृत अहवाल आहे. यात सापडलेल्या वस्तू, घरांची रचना आणि हस्तिदंती मूर्तींचे तांत्रिक विश्लेषण दिले आहे.

३. सातवाहन आणि पश्चिमी क्षत्रप यांचा इतिहास आणि कोरीव लेख - लेखक: डॉ. वा. वि. मिराशी. या संदर्भ ग्रंथात सांची, जुन्नर आणि अजिंठा येथील शिलालेखांमध्ये आलेल्या 'भोगवर्धन' या गावाच्या उल्लेखांचे भाषांतर आणि अभ्यासपूर्ण विश्लेषण दिलेले आहे.
४. महाराष्ट्र राज्याची अधिकृत दर्शनिका (गॅझेटिअर) - जालना जिल्हा खंड. महाराष्ट्र शासनाच्या या अधिकृत खंडामध्ये भोकरदन तालुक्याचा प्राचीन इतिहास, तेथील उत्खनन आणि ऐतिहासिक वारशाची माहिती अत्यंत सोप्या आणि अचूक पद्धतीने दिलेली आहे.
५. भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण विभाग (ASI) अहवाल. या राष्ट्रीय संस्थेच्या अहवालांमध्ये इटलीतील पॉम्पेई शहरात सापडलेली हस्तिदंती मूर्ती आणि प्राचीन महाराष्ट्रातील भोकरदन येथील कलाकुसर यांच्यातील साम्य आणि संबंधांवर अनेक तज्ज्ञांचे संशोधन लेख उपलब्ध आहेत.

 

डोनाल्ड ट्रम्प प्रशासनाचा मोठा निर्णय: 'अँथ्रोपिक'च्या एआय तंत्रज्ञानावर अमेरिकन सरकारी संस्थांमध्ये बंदी; लष्करी वापरावरून मोठा वाद

सर्वसामान्य लोकांच्या दैनंदिन कामांपासून ते मोठ्या कॉर्पोरेट कंपन्यांपर्यंत आणि आता देशाच्या लष्करी आणि संरक्षण क्षेत्रातही एआयने आपला ठसा उमटवला आहे. मात्र, याच लष्करी वापरावरून आता अमेरिकेत एक अत्यंत मोठा आणि ऐतिहासिक वाद निर्माण झाला आहे. नुकत्याच हाती आलेल्या अत्यंत महत्त्वपूर्ण आणि खळबळजनक बातमीनुसार, डोनाल्ड ट्रम्प यांच्या नेतृत्वाखालील अमेरिकन प्रशासनाने 'अँथ्रोपिक' या आघाडीच्या कृत्रिम बुद्धिमत्ता कंपनीच्या तंत्रज्ञानावर सर्व फेडरल (केंद्रीय) सरकारी संस्थांमध्ये वापर करण्यास बंदी घालण्याचे आदेश दिले आहेत. या एका निर्णयामुळे संपूर्ण तंत्रज्ञान विश्व आणि सिलिकॉन व्हॅलीमध्ये मोठी खळबळ उडाली आहे. हा वाद केवळ एका कंपनीपुरता मर्यादित नसून, तो कृत्रिम बुद्धिमत्तेची नैतिकता, राष्ट्रीय सुरक्षा आणि खाजगी कंपन्यांचे अधिकार या अत्यंत कळीच्या मुद्द्यांवरून पेटला आहे. अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांनी स्वतः सोशल मीडियावरून या निर्णयाची घोषणा करताना अँथ्रोपिक कंपनीवर जोरदार टीका केली आहे आणि यापुढे त्यांच्याशी कोणताही व्यवहार करणार नसल्याचे ठणकावून सांगितले आहे.

या संपूर्ण वादाची ठिणगी पडली ती अमेरिकेचे संरक्षण मंत्रालय (ज्याला आता 'डिपार्टमेंट ऑफ वॉर' असेही संबोधले जात आहे) आणि अँथ्रोपिक कंपनी यांच्यातील एका करारावरून. अमेरिकन लष्कराला अँथ्रोपिकच्या 'क्लॉड' या अत्यंत प्रगत एआय मॉडेलचा वापर आपल्या लष्करी आणि गुप्तचर कारवायांसाठी करायचा आहे. पेंटागॉनने (अमेरिकन संरक्षण मुख्यालय) अँथ्रोपिक कंपनीला असा स्पष्ट अल्टिमेटम (अंतिम इशारा) दिला होता की, लष्कराला त्यांच्या एआय तंत्रज्ञानाचा कोणताही निर्बंध नसलेला  आणि पूर्णपणे मुक्त वापर करण्याची परवानगी मिळावी. याचा अर्थ असा की, लष्कर ठरवेल त्या कोणत्याही कायदेशीर उद्देशासाठी हे तंत्रज्ञान वापरता यावे.

मात्र, अँथ्रोपिक कंपनीने या मागणीला स्पष्ट नकार दिला. अँथ्रोपिकचे मुख्य कार्यकारी अधिकारी डारियो अमोदेई यांनी यासंदर्भात आपली भूमिका अत्यंत ठामपणे मांडली. अँथ्रोपिक कंपनीने लष्करासमोर दोन अत्यंत महत्त्वाच्या 'रेड लाईन्स' म्हणजेच लक्ष्मणरेषा ओढल्या होत्या. त्यांची पहिली अट अशी होती की, त्यांच्या एआय तंत्रज्ञानाचा वापर अमेरिकन नागरिकांवर मोठ्या प्रमाणावर पाळत ठेवण्यासाठी अजिबात केला जाऊ नये. त्यांची दुसरी आणि सर्वात महत्त्वाची अट होती की, मानवी हस्तक्षेपाशिवाय चालणाऱ्या पूर्णपणे स्वयंचलित प्राणघातक शस्त्रास्त्रांमध्ये या एआयचा वापर केला जाऊ नये. अँथ्रोपिकच्या मते, सध्याचे एआय तंत्रज्ञान हे पूर्णपणे अचूक आणि १०० टक्के विश्वासार्ह नाही. त्यामुळे युद्धभूमीवर जिथे लोकांच्या जिवाचा प्रश्न असतो, तिथे माणसाला पूर्णपणे बाजूला काढून केवळ यंत्राच्या हाती निर्णय सोपवणे हे अत्यंत धोकादायक आणि विनाशकारी ठरू शकते.

डारियो अमोदेई यांनी स्पष्ट केले की, कंपनी आपल्या सद्सद्विवेकबुद्धीला स्मरून पेंटागॉनच्या या अमर्याद वापराच्या अटी मान्य करू शकत नाही. जर आम्ही ही अट मान्य केली, तर ते लोकशाही मूल्यांच्या विरोधात जाणारे ठरेल. अँथ्रोपिकची ही स्पष्ट आणि ठाम भूमिका ट्रम्प प्रशासनाला अजिबात रुचली नाही. अमेरिकेचे संरक्षण सचिव पीट हेगसेथ यांनी अँथ्रोपिकला शुक्रवारपर्यंतची अंतिम मुदत दिली होती आणि त्यानंतर थेट कारवाईचा बडगा उगारण्यात आला.

राष्ट्राध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांनी अत्यंत आक्रमक भूमिका घेत सोशल मीडियावर पोस्ट केली की, अमेरिकेच्या महान लष्कराने युद्ध कसे लढावे आणि जिंकावे हे एखादी 'रॅडिकल लेफ्ट' (अति-डावी) कंपनी ठरवू शकत नाही. ट्रम्प यांनी असेही म्हटले की, "आम्हाला त्यांची गरज नाही, आम्हाला ते नको आहेत आणि आम्ही त्यांच्यासोबत यापुढे कोणताही व्यवसाय करणार नाही." ट्रम्प प्रशासनाने सर्व सरकारी संस्थांना अँथ्रोपिकचे एआय तंत्रज्ञान वापरणे तात्काळ थांबवण्याचे आदेश दिले आहेत. लष्करामध्ये जे तंत्रज्ञान आधीपासूनच वापरले जात आहे, ते टप्प्याटप्प्याने काढून टाकण्यासाठी (फेज-आऊट करण्यासाठी) पेंटागॉनला सहा महिन्यांची मुदत देण्यात आली आहे.

या कारवाईचा भाग म्हणून, ट्रम्प प्रशासनाने अँथ्रोपिक कंपनीला 'सप्लाय चेन रिस्क' (पुरवठा साखळीतील धोका) असे लेबल लावण्याची धमकी दिली होती. सहसा असे लेबल चीन किंवा रशियासारख्या परकीय शत्रू देशांच्या कंपन्यांना लावले जाते. एका अमेरिकन कंपनीला असे लेबल लावण्याची धमकी मिळणे, ही एक अत्यंत दुर्मिळ आणि धक्कादायक घटना मानली जात आहे. तसेच, गरज पडल्यास संरक्षण उत्पादन कायद्याचा वापर करून कंपनीला सुरक्षा बंधने हटवण्यास भाग पाडले जाऊ शकते, असा इशाराही देण्यात आला होता. पेंटागॉनच्या अधिकाऱ्यांचे म्हणणे आहे की, कोणतीही खाजगी तंत्रज्ञान कंपनी अमेरिकन लष्कराने कसे काम करावे, यावर अटी लादू शकत नाही आणि यामुळे देशाच्या सुरक्षेला धोका निर्माण होऊ शकतो.

ट्रम्प प्रशासनाच्या या कठोर आणि थेट कारवाईमुळे सिलिकॉन व्हॅलीमधील इतर तंत्रज्ञान कंपन्यांमध्ये प्रचंड खळबळ उडाली असली तरी, अँथ्रोपिक कंपनीला या कठीण काळात मोठा आणि अनपेक्षित पाठिंबा मिळाला आहे. विशेष म्हणजे, अँथ्रोपिकची सर्वात मोठी व्यावसायिक प्रतिस्पर्धी कंपनी असलेल्या 'ओपन एआय'चे मुख्य कार्यकारी अधिकारी सॅम ऑल्टमन यांनीही डारियो अमोदेई यांच्या भूमिकेला आपला भक्कम पाठिंबा दर्शवला आहे. सॅम ऑल्टमन यांनी म्हटले आहे की, त्यांचे अँथ्रोपिकसोबत व्यावसायिक मतभेद असले तरी, सुरक्षिततेच्या बाबतीत अँथ्रोपिकची भूमिका योग्य आहे आणि ओपन एआयच्याही याच 'रेड लाईन्स' आहेत. देशांतर्गत पाळत ठेवणे आणि मानवी नियंत्रणाशिवाय शस्त्रास्त्रे चालवणे या दोन गोष्टींवर ओपन एआयचाही विरोध आहे, असे त्यांनी स्पष्ट केले.

याशिवाय, गुगल आणि ओपन एआयसारख्या इतर मोठ्या कंपन्यांमधील शेकडो कर्मचाऱ्यांनी एका खुल्या पत्रावर सह्या करून अँथ्रोपिकच्या भूमिकेचे जोरदार स्वागत केले आहे आणि आपल्या स्वतःच्या कंपन्यांनीही लष्करासमोर असेच खंबीरपणे उभे राहावे, अशी मागणी केली आहे. सध्या पेंटागॉनने ओपन एआय, गुगल आणि एलन मस्क यांच्या 'एक्स-एआय' या कंपन्यांसोबत लष्करी वापरासाठी करार केले आहेत. एलन मस्क यांनी मात्र ट्रम्प प्रशासनाची बाजू घेतली असून, अँथ्रोपिक कंपनी पाश्चिमात्य सभ्यतेचा द्वेष करते, अशी टीका केली आहे. यामुळे सिलिकॉन व्हॅलीमध्ये आता दोन स्पष्ट गट पडलेले दिसत आहेत.

सिलिकॉन व्हॅली आणि अमेरिकन संरक्षण विभाग यांच्यातील असा संघर्ष काही नवीन नाही. काही वर्षांपूर्वी गुगलच्या 'प्रोजेक्ट मेव्हन' (Project Maven) वरूनही असाच मोठा वाद निर्माण झाला होता, जेव्हा गुगलच्या हजारो कर्मचाऱ्यांनी लष्करी ड्रोन व्हिडिओ विश्लेषणासाठी एआय वापरण्यास तीव्र विरोध दर्शवला होता. मात्र, अँथ्रोपिकचे हे प्रकरण त्याहूनही खूप वेगळे आणि गंभीर आहे. अँथ्रोपिक कंपनीची स्थापनाच मुळात 'सुरक्षित एआय' या मुख्य तत्त्वावर झाली आहे. डारियो अमोदेई आणि त्यांच्या सहकाऱ्यांनी २०२१ मध्ये ओपन एआयमधून बाहेर पडून या कंपनीची स्थापना केली होती, कारण त्यांना वाटत होते की एआयचा विकास सुरक्षिततेच्या मजबूत पायावरच व्हायला हवा.

जेव्हा पेंटागॉनचे मुख्य प्रवक्ते शॉन पार्नेल  यांनी सोशल मीडियावर बाजू मांडली, तेव्हा त्यांनी स्पष्ट केले की संरक्षण विभागाचा अमेरिकन नागरिकांवर पाळत ठेवण्याचा किंवा मानवी हस्तक्षेपाशिवाय चालणारी स्वयंचलित शस्त्रे बनवण्याचा कोणताही हेतू नाही. पार्नेल यांच्या मते, संरक्षण विभागाला अँथ्रोपिकच्या एआयचा वापर फक्त कायदेशीर लष्करी कामकाजासाठी करायचा आहे. मात्र, अँथ्रोपिकचे म्हणणे असे होते की, जर लष्कराचा असा कोणताही हेतू नसेल, तर त्यांनी करारात तसे स्पष्टपणे लिहून देण्यास का नकार दिला? कराराच्या मसुद्यात लष्कराने अशा काही कायदेशीर त्रुटी ठेवल्या होत्या, ज्यांचा वापर करून भविष्यात लष्कर कधीही आपल्या सोयीनुसार सुरक्षेचे नियम डावलू शकले असते. यामुळेच अँथ्रोपिकने या करारावर स्वाक्षरी करण्यास स्पष्ट नकार दिला.

हा वाद आता अमेरिकन संसदेतही पोहोचला आहे. सिनेटच्या इंटेलिजन्स कमिटीचे प्रमुख डेमोक्रॅट नेते मार्क वॉर्नर यांनी या प्रकरणी चिंता व्यक्त केली आहे. त्यांच्या मते, संरक्षण विभाग एका आघाडीच्या अमेरिकन कंपनीला धमकावत आहे आणि एआय गव्हर्नन्सकडे पूर्णपणे दुर्लक्ष करत आहे, ही अत्यंत धक्कादायक बाब आहे. त्यांनी अमेरिकन काँग्रेसला राष्ट्रीय सुरक्षेच्या संदर्भात एआय वापरासाठी अत्यंत कडक आणि बंधनकारक कायदे करण्याचे आवाहन केले आहे. याउलट, काही रिपब्लिकन नेत्यांचे म्हणणे आहे की अँथ्रोपिक कंपनी अतिशहाणपणा करत असून ते अमेरिकन लष्कराचे काम कठीण करत आहेत.

विशेष म्हणजे, या सर्व घडामोडींमध्ये कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या तांत्रिक मर्यादांकडेही जगाचे लक्ष वेधले गेले आहे. आज आपण पाहतो की जनरेटिव्ह एआय मॉडेल्स निबंध लिहू शकतात, क्लिष्ट कोडिंग करू शकतात आणि अत्यंत कठीण प्रश्नांची उत्तरेही देऊ शकतात. परंतु युद्धभूमीवरील परिस्थिती ही पूर्णपणे वेगळी असते. तिथे हवामान, धूळ, अचानक होणारे हल्ले आणि अनपेक्षित बदल यामुळे डेटा सतत बदलत असतो. अशा अत्यंत गुंतागुंतीच्या आणि अनिश्चित वातावरणात जर एखाद्या पूर्णपणे स्वयंचलित एआय शस्त्राने चुकीच्या व्यक्तीला किंवा सामान्य नागरिकांना टार्गेट केले, तर त्याची जबाबदारी कोणावर निश्चित करायची? हा एक मोठा नैतिक आणि कायदेशीर प्रश्न आहे. तसेच, देशांतर्गत पाळत ठेवण्याच्या मुद्द्यावरही मोठा धोका आहे. आजकाल लोकांचे मोबाईल लोकेशन, त्यांच्या इंटरनेटवरील सवयी आणि त्यांचे आर्थिक व्यवहार हा सर्व डेटा सहज उपलब्ध आहे. जर एआयचा वापर करून या सर्व विखुरलेल्या डेटाला एकत्र करून एखाद्या व्यक्तीच्या संपूर्ण आयुष्याचे चित्र उभे केले गेले, तर ते लोकशाही आणि व्यक्तिस्वातंत्र्यासाठी अत्यंत घातक ठरू शकते.

ट्रम्प प्रशासनाने या प्रकरणात 'सप्लाय चेन रिस्क' आणि 'डिफेन्स प्रॉडक्शन ॲक्ट' या शीतयुद्धाच्या काळातील कायद्यांचा जो संदर्भ दिला आहे, तो अत्यंत चिंताजनक आहे. हा कायदा राष्ट्रपतींना देशाच्या सुरक्षेसाठी खाजगी उद्योगांवर थेट नियंत्रण मिळवण्याचे प्रचंड अधिकार देतो. एका खाजगी कंपनीला स्वतःच्या व्यावसायिक आणि नैतिक अटींवर व्यवसाय करण्यापासून रोखणे आणि लष्कराच्या दबावाखाली काम करण्यास भाग पाडणे, हे अमेरिकन भांडवलशाहीच्या आणि मुक्त अर्थव्यवस्थेच्या मूळ तत्त्वांनाच हरताळ फासणारे आहे, असे मत अनेक अर्थतज्ञांनी व्यक्त केले आहे.

हा संपूर्ण वाद केवळ एका व्यावसायिक करारापुरता मर्यादित राहिलेला नाही, तर त्याने भविष्यातील युद्धांचे स्वरूप आणि तंत्रज्ञानाची नैतिक जबाबदारी यावर एक मोठी जागतिक चर्चा घडवून आणली आहे. एका बाजूला अमेरिकन सरकार आणि लष्कराचे म्हणणे आहे की, बदलत्या जागतिक परिस्थितीत आणि विशेषतः चीनसारख्या प्रतिस्पर्धी देशांच्या आव्हानांना तोंड देण्यासाठी अमेरिकन लष्कराकडे सर्वोत्तम आणि कोणत्याही बंधनाविना चालणारे एआय तंत्रज्ञान असणे ही काळाची आणि राष्ट्रीय सुरक्षेची अत्यंत महत्त्वाची गरज आहे. लष्कराच्या मते, आम्ही हे तंत्रज्ञान केवळ कायदेशीर मार्गानेच वापरू, पण खाजगी कंपन्यांनी त्यात स्वतःचे नियम लादू नयेत.

दुसरीकडे, एआय संशोधक आणि तंत्रज्ञान तज्ञांचे म्हणणे आहे की, आजचे प्रगत एआय तंत्रज्ञान जरी खूप हुशार वाटत असले तरी ते अनेकदा चुका करते. या तंत्रज्ञानाला 'हॅल्युसिनेशन' (चुकीची माहिती अत्यंत आत्मविश्वासाने खरी असल्याचे सांगणे) होण्याची सवय असते. अशा अपरिपक्व तंत्रज्ञानाला जर पूर्णपणे स्वयंचलित आणि विनाशकारी शस्त्रास्त्रांशी जोडले गेले, तर एखादी छोटी तांत्रिक चूक हजारो निष्पाप लोकांच्या मृत्यूला कारणीभूत ठरू शकते.

शेवटी, अँथ्रोपिक आणि अमेरिकन सरकार यांच्यातील हा वाद केवळ एका कंपनीपुरता मर्यादित राहणार नाही. हा वाद येणाऱ्या काळासाठी एक अत्यंत महत्त्वाची 'टेस्ट केस' ठरणार आहे. जर ट्रम्प प्रशासनाच्या या कठोर भूमिकेमुळे अँथ्रोपिकला माघार घ्यावी लागली किंवा त्यांचे मोठे व्यावसायिक नुकसान झाले, तर भविष्यात कोणतीही खाजगी तंत्रज्ञान कंपनी सरकारच्या चुकीच्या मागण्यांविरुद्ध उभी राहण्याचे धाडस करणार नाही. आणि जर अँथ्रोपिक आपल्या भूमिकेवर यशस्वीपणे ठाम राहिले, तर ते एआय सुरक्षिततेच्या चळवळीसाठी एक खूप मोठे आणि ऐतिहासिक यश असेल. सध्या तरी, तंत्रज्ञान आणि लष्करी सामर्थ्य यांच्यातील या अत्यंत तीव्र आणि गुंतागुंतीच्या संघर्षात नेमका कोणाचा विजय होणार, याकडे संपूर्ण जगाचे अत्यंत बारकाईने लक्ष लागून राहिले आहे.

(संदर्भ: ऑपइंडिया)

--- तुषार भ. कुटे