आज आपण एका अशा युगात जगत आहोत जिथे 'सत्य' आणि 'आभास' यातील रेषा अत्यंत धूसर झाली आहे. कृत्रिम बुद्धिमत्ता म्हणजेच एआय तंत्रज्ञानाने आपल्या जीवनात इतक्या वेगाने शिरकाव केला आहे की, सोशल मीडियावर दिसणारी प्रत्येक गोष्ट खरोखरच घडली आहे की ती एखाद्या अल्गोरिदमने तयार केलेली प्रतिमा आहे, हे ओळखणे आता सामान्य माणसासाठी कठीण झाले आहे. अलीकडेच ब्रिटनमधील 'आरएसपीसीए' (RSPCA) या प्राण्यांच्या कल्याणासाठी काम करणाऱ्या नामांकित संस्थेसोबत घडलेली घटना तंत्रज्ञानाच्या या युगात मानवी मानसिकतेवर भाष्य करणारी एक महत्त्वाची घटना ठरली आहे. ही घटना आपल्याला सांगते की, कधीकधी वास्तव हे एआयने तयार केलेल्या कल्पनेपेक्षाही जास्त धक्कादायक आणि क्रूर असू शकते.
आरएसपीसीएने त्यांच्या अधिकृत चॅनेलवरून एका घराचा फोटो शेअर केला होता. या फोटोमध्ये एका लहानशा दिवाणखान्यात डझनभर कुत्रे अत्यंत वाईट अवस्थेत, एकमेकांच्या अंगावर दाटीवाटीने कोंबलेले दिसत होते. हे कुत्रे इतके जास्त होते की तिथली फरशीही दिसत नव्हती. हा फोटो पाहिल्यानंतर इंटरनेटवर एकच खळबळ उडाली. परंतु, या खळबळीचे स्वरूप काहीसे वेगळे होते. लोकांनी या फोटोमधील प्राण्यांबद्दल सहानुभूती दाखवण्याऐवजी तो फोटो 'फेक' किंवा 'एआय-जनरेटेड' असल्याचे दावे करण्यास सुरुवात केली. नेटकऱ्यांनी त्या फोटोमध्ये तांत्रिक चुका शोधण्याचा प्रयत्न केला. काहींनी म्हटले की कुत्र्यांच्या पायांची रचना चुकीची दिसत आहे, तर काहींनी प्रकाशाच्या मांडणीवर प्रश्नचिन्ह उपस्थित केले. थोडक्यात सांगायचे तर, लोकांनी हे जळजळीत वास्तव स्वीकारण्याऐवजी तंत्रज्ञानाच्या नावाखाली ते नाकारणे सोपे मानले.
या वाढत्या संशयामुळे शेवटी आरएसपीसीएला अधिकृत स्पष्टीकरण द्यावे लागले. संस्थेने अत्यंत ठामपणे सांगितले की, हा फोटो कोणत्याही एआय सॉफ्टवेअरने तयार केलेला नसून तो एका जिवंत वास्तवाचा भाग आहे. ही घटना केवळ एका फोटोपुरती मर्यादित नव्हती, तर ती एका खूप मोठ्या बचाव मोहिमेचा हिस्सा होती. प्रत्यक्षात त्या एका घरातून सुमारे २५० कुत्र्यांची सुटका करण्यात आली होती. संस्थेच्या प्रवक्त्यांनी सांगितले की, लोकांचा यावर विश्वास बसत नाहीये हे आम्ही समजू शकतो, कारण तिथली परिस्थिती खरोखरच अकल्पनीय होती. पण दुर्दैवाने, माणसाचा क्रूरपणा किंवा परिस्थितीचा हतबलपणा कधीकधी कोणत्याही तंत्रज्ञानापेक्षा जास्त भयानक असू शकतो. ही परिस्थिती 'ॲनिमल होर्डिंग' या गंभीर प्रकाराचे उत्तम उदाहरण होते, जिथे एखादी व्यक्ती प्रमाणाबाहेर प्राणी पाळते आणि शेवटी त्यांची देखभाल करणे तिच्या आवाक्याबाहेर जाते.
एआय संशोधक आणि रणनीतीकार म्हणून या घटनेकडे पाहताना एक वेगळा पैलू समोर येतो. आज आपण 'डीपफेक' आणि 'सिंथेटिक मीडिया'च्या अशा टप्प्यावर पोहोचलो आहोत की, जिथे 'पाहणे म्हणजे विश्वास ठेवणे' ही जुनी म्हण आता कालबाह्य झाली आहे. एआयने तयार केलेल्या फोटोंमध्ये अनेकदा मानवी मेंदूला न झेपणारी अचूकता किंवा विसंगती असते. पण जेव्हा एखादे वास्तव इतके टोकाचे असते की ते आपल्या सामान्य अनुभवाच्या पलीकडे जाते, तेव्हा आपला मेंदू त्याला स्वसंरक्षणासाठी 'फेक' म्हणून घोषित करतो. आरएसपीसीएच्या बाबतीत नेमके हेच घडले. एका लहान खोलीत इतके प्राणी कसे असू शकतात, हे तर्कशास्त्रात बसत नसल्यामुळे लोकांनी त्याला एआयचा चमत्कार मानले. हे खरं तर तंत्रज्ञानाने निर्माण केलेले एक प्रकारचे 'सामाजिक अविश्वास' आहे.
या घटनेने एक महत्त्वाचा प्रश्न उपस्थित केला आहे: एआयच्या या काळात आपण खऱ्या सामाजिक समस्यांकडे दुर्लक्ष तर करत नाही आहोत ना? जर आपण प्रत्येक धक्कादायक गोष्टीला 'एआय' म्हणून मोडीत काढायला लागलो, तर खऱ्या पिडितांचा आवाज कोण ऐकणार? आरएसपीसीएने स्पष्ट केले की, त्या घरातून सुटका केलेल्या कुत्र्यांची प्रकृती अत्यंत गंभीर होती. त्यांना पुरेसे अन्न, पाणी किंवा मोकळी हवा मिळत नव्हती. कित्येक कुत्र्यांचे केस गुंतलेले होते आणि त्यांच्या अंगावर जखमा होत्या. ही एक मोठी कायदेशीर लढाई देखील होती. अशा परिस्थितीत जेव्हा संस्था अशा घटना जगासमोर आणते, तेव्हा त्यामागे केवळ लोकांचे लक्ष वेधणे हा उद्देश नसतो, तर मदतीचे आवाहन आणि जनजागृती करणे हे उद्दिष्ट असते. पण एआयच्या संशयाने या मूळ उद्देशालाच धक्का लावला.
तंत्रज्ञानाचा विद्यार्थी म्हणून मला असे वाटते की, आपण आता एका 'पोस्ट-ट्रुथ' जगात प्रवेश केला आहे. काही वर्षांपूर्वी जेव्हा मी या क्षेत्रात काम करायला सुरुवात केली, तेव्हा डिजिटल डेटावर लोक आंधळा विश्वास ठेवायचे. पण आता परिस्थिती पूर्णपणे उलट झाली आहे. आज एआय इतके प्रगत झाले आहे की ते हुबेहूब माणसांसारखे बोलू शकते, लिहू शकते आणि फोटो तयार करू शकते. यामुळे साहजिकच लोकांमध्ये एक प्रकारची तांत्रिक भीती निर्माण झाली आहे. या भीतीपोटी आपण प्रत्येक गोष्ट तांत्रिक निकषांवर तोलतो आणि त्यातील मानवी संवेदना हरवून बसतो. आरएसपीसीएच्या फोटोवर टीका करणाऱ्यांनी हे विसरून गेले की, फोटो फेक आहे की नाही हे शोधण्यापेक्षा तिथल्या प्राण्यांना मदतीची गरज आहे की नाही, हे पाहणे जास्त महत्त्वाचे होते.
या संपूर्ण प्रकरणामागे आर्थिक आणि सामाजिक कारणेही दडलेली आहेत. ब्रिटनमध्ये सध्या प्राण्यांच्या देखभालीचा खर्च प्रचंड वाढला आहे. वाढत्या महागाईमुळे अनेक मालकांना आपल्या पाळीव प्राण्यांना पुरेसे अन्न देणे कठीण होत आहे. यामुळे प्राण्यांच्या छळाच्या घटनांमध्ये वाढ झाली आहे. आरएसपीसीए सारख्या संस्थांवर सध्या खूप मोठा ताण आहे. एका बाजूला वाढती नोकरकपात, आर्थिक मंदी आणि दुसरीकडे प्राण्यांच्या तक्रारींमध्ये होणारी वाढ. अशा काळात जेव्हा एखादी महत्त्वाची बातमी किंवा फोटो एआयच्या नावाखाली नाकारला जातो, तेव्हा तो त्या संस्थेच्या कामावर झालेला मोठा आघात असतो. आरएसपीसीएने पुढे जाऊन हेही सांगितले की, त्यांच्याकडे असे अनेक पुरावे आणि व्हिडिओ आहेत जे सिद्ध करतात की ही घटना पूर्णपणे खरी आहे.
आपण आता 'डिजिटल साक्षरते'च्या पलीकडे जाऊन 'क्रिटिकल थिंकिंग' विकसित करण्याची गरज आहे. केवळ तांत्रिक चुका शोधणे म्हणजे बुद्धिमत्ता नव्हे, तर संदर्भासहित माहिती समजून घेणे ही खरी बुद्धिमत्ता आहे. आरएसपीसीए ही १०० वर्षांहून अधिक जुनी आणि विश्वासार्ह संस्था आहे. अशा संस्थेने जाणीवपूर्वक एआय वापरून लोकांना फसवणे हे त्यांच्या प्रतिमेला धक्का देणारे ठरेल, हे साधे तर्कशास्त्र वापरले असते तर हा वाद निर्माणच झाला नसता. पण एआयच्या नावाखाली होणारी चर्चा इतकी आकर्षक असते की मूळ मुद्दा बाजूला पडतो.
केवळ प्राणी कल्याणच नाही, तर युद्धभूमीवरील फोटो, राजकीय घटना आणि मानवी हक्क उल्लंघनाचे पुरावे देखील 'एआय' म्हणून फेटाळले जातील. हे लोकशाहीसाठी आणि न्यायासाठी अत्यंत घातक ठरू शकते. त्यामुळे तंत्रज्ञान कंपन्यांना आता जबाबदारीने पावले उचलावी लागतील. एआयने तयार केलेल्या फोटोंवर 'वॉटरमार्क' किंवा विशिष्ट तांत्रिक खुणा असणे अनिवार्य झाले पाहिजे, जेणेकरून खऱ्या आणि खोट्या चित्रांमधील फरक स्पष्ट होईल. त्याच वेळी, आपण सर्वांनी आपली मानवी संवेदनशीलता देखील जपली पाहिजे.
शेवटी, आरएसपीसीएने सुटका केलेल्या त्या कुत्र्यांचे भवितव्य आता सुरक्षित हातांत आहे. त्या २५० कुत्र्यांपैकी अनेकांना नवीन घरे मिळाली आहेत, तर काहींवर उपचार सुरू आहेत. हा फोटो जरी काही लोकांसाठी एक तांत्रिक वादविवाद असला, तरी त्या कुत्र्यांसाठी ते नरकयातनेसारखे वास्तव होते. तंत्रज्ञान कितीही पुढे गेले आणि एआयने कितीही सुंदर जग निर्माण केले, तरी वास्तवातील वेदना आणि त्यावरील उपाय हे मानवी कृतीनेच शक्य आहेत. आरएसपीसीएच्या या स्पष्टीकरणाने केवळ एका फोटोचे सत्य जगासमोर आणले नाही, तर आपल्याला आरसा देखील दाखवला आहे की, आपण तंत्रज्ञानाच्या आहारी जाऊन आपली माणुसकी आणि वास्तवाचे भान तर हरवत नाही ना? एआयचा उपयोग हा प्रगतीसाठी झाला पाहिजे, वास्तवावर पांघरूण घालण्यासाठी किंवा खरी दुःखे नाकारण्यासाठी नव्हे. तंत्रज्ञानासोबतच विवेकाची जोड असणे, हेच या काळाचे सर्वात मोठे आव्हान आहे.
या वाढत्या संशयामुळे शेवटी आरएसपीसीएला अधिकृत स्पष्टीकरण द्यावे लागले. संस्थेने अत्यंत ठामपणे सांगितले की, हा फोटो कोणत्याही एआय सॉफ्टवेअरने तयार केलेला नसून तो एका जिवंत वास्तवाचा भाग आहे. ही घटना केवळ एका फोटोपुरती मर्यादित नव्हती, तर ती एका खूप मोठ्या बचाव मोहिमेचा हिस्सा होती. प्रत्यक्षात त्या एका घरातून सुमारे २५० कुत्र्यांची सुटका करण्यात आली होती. संस्थेच्या प्रवक्त्यांनी सांगितले की, लोकांचा यावर विश्वास बसत नाहीये हे आम्ही समजू शकतो, कारण तिथली परिस्थिती खरोखरच अकल्पनीय होती. पण दुर्दैवाने, माणसाचा क्रूरपणा किंवा परिस्थितीचा हतबलपणा कधीकधी कोणत्याही तंत्रज्ञानापेक्षा जास्त भयानक असू शकतो. ही परिस्थिती 'ॲनिमल होर्डिंग' या गंभीर प्रकाराचे उत्तम उदाहरण होते, जिथे एखादी व्यक्ती प्रमाणाबाहेर प्राणी पाळते आणि शेवटी त्यांची देखभाल करणे तिच्या आवाक्याबाहेर जाते.
एआय संशोधक आणि रणनीतीकार म्हणून या घटनेकडे पाहताना एक वेगळा पैलू समोर येतो. आज आपण 'डीपफेक' आणि 'सिंथेटिक मीडिया'च्या अशा टप्प्यावर पोहोचलो आहोत की, जिथे 'पाहणे म्हणजे विश्वास ठेवणे' ही जुनी म्हण आता कालबाह्य झाली आहे. एआयने तयार केलेल्या फोटोंमध्ये अनेकदा मानवी मेंदूला न झेपणारी अचूकता किंवा विसंगती असते. पण जेव्हा एखादे वास्तव इतके टोकाचे असते की ते आपल्या सामान्य अनुभवाच्या पलीकडे जाते, तेव्हा आपला मेंदू त्याला स्वसंरक्षणासाठी 'फेक' म्हणून घोषित करतो. आरएसपीसीएच्या बाबतीत नेमके हेच घडले. एका लहान खोलीत इतके प्राणी कसे असू शकतात, हे तर्कशास्त्रात बसत नसल्यामुळे लोकांनी त्याला एआयचा चमत्कार मानले. हे खरं तर तंत्रज्ञानाने निर्माण केलेले एक प्रकारचे 'सामाजिक अविश्वास' आहे.
या घटनेने एक महत्त्वाचा प्रश्न उपस्थित केला आहे: एआयच्या या काळात आपण खऱ्या सामाजिक समस्यांकडे दुर्लक्ष तर करत नाही आहोत ना? जर आपण प्रत्येक धक्कादायक गोष्टीला 'एआय' म्हणून मोडीत काढायला लागलो, तर खऱ्या पिडितांचा आवाज कोण ऐकणार? आरएसपीसीएने स्पष्ट केले की, त्या घरातून सुटका केलेल्या कुत्र्यांची प्रकृती अत्यंत गंभीर होती. त्यांना पुरेसे अन्न, पाणी किंवा मोकळी हवा मिळत नव्हती. कित्येक कुत्र्यांचे केस गुंतलेले होते आणि त्यांच्या अंगावर जखमा होत्या. ही एक मोठी कायदेशीर लढाई देखील होती. अशा परिस्थितीत जेव्हा संस्था अशा घटना जगासमोर आणते, तेव्हा त्यामागे केवळ लोकांचे लक्ष वेधणे हा उद्देश नसतो, तर मदतीचे आवाहन आणि जनजागृती करणे हे उद्दिष्ट असते. पण एआयच्या संशयाने या मूळ उद्देशालाच धक्का लावला.
तंत्रज्ञानाचा विद्यार्थी म्हणून मला असे वाटते की, आपण आता एका 'पोस्ट-ट्रुथ' जगात प्रवेश केला आहे. काही वर्षांपूर्वी जेव्हा मी या क्षेत्रात काम करायला सुरुवात केली, तेव्हा डिजिटल डेटावर लोक आंधळा विश्वास ठेवायचे. पण आता परिस्थिती पूर्णपणे उलट झाली आहे. आज एआय इतके प्रगत झाले आहे की ते हुबेहूब माणसांसारखे बोलू शकते, लिहू शकते आणि फोटो तयार करू शकते. यामुळे साहजिकच लोकांमध्ये एक प्रकारची तांत्रिक भीती निर्माण झाली आहे. या भीतीपोटी आपण प्रत्येक गोष्ट तांत्रिक निकषांवर तोलतो आणि त्यातील मानवी संवेदना हरवून बसतो. आरएसपीसीएच्या फोटोवर टीका करणाऱ्यांनी हे विसरून गेले की, फोटो फेक आहे की नाही हे शोधण्यापेक्षा तिथल्या प्राण्यांना मदतीची गरज आहे की नाही, हे पाहणे जास्त महत्त्वाचे होते.
या संपूर्ण प्रकरणामागे आर्थिक आणि सामाजिक कारणेही दडलेली आहेत. ब्रिटनमध्ये सध्या प्राण्यांच्या देखभालीचा खर्च प्रचंड वाढला आहे. वाढत्या महागाईमुळे अनेक मालकांना आपल्या पाळीव प्राण्यांना पुरेसे अन्न देणे कठीण होत आहे. यामुळे प्राण्यांच्या छळाच्या घटनांमध्ये वाढ झाली आहे. आरएसपीसीए सारख्या संस्थांवर सध्या खूप मोठा ताण आहे. एका बाजूला वाढती नोकरकपात, आर्थिक मंदी आणि दुसरीकडे प्राण्यांच्या तक्रारींमध्ये होणारी वाढ. अशा काळात जेव्हा एखादी महत्त्वाची बातमी किंवा फोटो एआयच्या नावाखाली नाकारला जातो, तेव्हा तो त्या संस्थेच्या कामावर झालेला मोठा आघात असतो. आरएसपीसीएने पुढे जाऊन हेही सांगितले की, त्यांच्याकडे असे अनेक पुरावे आणि व्हिडिओ आहेत जे सिद्ध करतात की ही घटना पूर्णपणे खरी आहे.
आपण आता 'डिजिटल साक्षरते'च्या पलीकडे जाऊन 'क्रिटिकल थिंकिंग' विकसित करण्याची गरज आहे. केवळ तांत्रिक चुका शोधणे म्हणजे बुद्धिमत्ता नव्हे, तर संदर्भासहित माहिती समजून घेणे ही खरी बुद्धिमत्ता आहे. आरएसपीसीए ही १०० वर्षांहून अधिक जुनी आणि विश्वासार्ह संस्था आहे. अशा संस्थेने जाणीवपूर्वक एआय वापरून लोकांना फसवणे हे त्यांच्या प्रतिमेला धक्का देणारे ठरेल, हे साधे तर्कशास्त्र वापरले असते तर हा वाद निर्माणच झाला नसता. पण एआयच्या नावाखाली होणारी चर्चा इतकी आकर्षक असते की मूळ मुद्दा बाजूला पडतो.
केवळ प्राणी कल्याणच नाही, तर युद्धभूमीवरील फोटो, राजकीय घटना आणि मानवी हक्क उल्लंघनाचे पुरावे देखील 'एआय' म्हणून फेटाळले जातील. हे लोकशाहीसाठी आणि न्यायासाठी अत्यंत घातक ठरू शकते. त्यामुळे तंत्रज्ञान कंपन्यांना आता जबाबदारीने पावले उचलावी लागतील. एआयने तयार केलेल्या फोटोंवर 'वॉटरमार्क' किंवा विशिष्ट तांत्रिक खुणा असणे अनिवार्य झाले पाहिजे, जेणेकरून खऱ्या आणि खोट्या चित्रांमधील फरक स्पष्ट होईल. त्याच वेळी, आपण सर्वांनी आपली मानवी संवेदनशीलता देखील जपली पाहिजे.
शेवटी, आरएसपीसीएने सुटका केलेल्या त्या कुत्र्यांचे भवितव्य आता सुरक्षित हातांत आहे. त्या २५० कुत्र्यांपैकी अनेकांना नवीन घरे मिळाली आहेत, तर काहींवर उपचार सुरू आहेत. हा फोटो जरी काही लोकांसाठी एक तांत्रिक वादविवाद असला, तरी त्या कुत्र्यांसाठी ते नरकयातनेसारखे वास्तव होते. तंत्रज्ञान कितीही पुढे गेले आणि एआयने कितीही सुंदर जग निर्माण केले, तरी वास्तवातील वेदना आणि त्यावरील उपाय हे मानवी कृतीनेच शक्य आहेत. आरएसपीसीएच्या या स्पष्टीकरणाने केवळ एका फोटोचे सत्य जगासमोर आणले नाही, तर आपल्याला आरसा देखील दाखवला आहे की, आपण तंत्रज्ञानाच्या आहारी जाऊन आपली माणुसकी आणि वास्तवाचे भान तर हरवत नाही ना? एआयचा उपयोग हा प्रगतीसाठी झाला पाहिजे, वास्तवावर पांघरूण घालण्यासाठी किंवा खरी दुःखे नाकारण्यासाठी नव्हे. तंत्रज्ञानासोबतच विवेकाची जोड असणे, हेच या काळाचे सर्वात मोठे आव्हान आहे.
--- तुषार भ. कुटे
