शिवनेरी लेण्यांचा 'गट ४': बौद्ध वास्तुकलेचा आणि प्राचीन शिक्षणाचा अनोखा वारसा (लेखमालिका भाग ३/५)

जुन्नर जवळील शिवनेरी दुर्गावरील प्राचीन बौद्ध लेण्यांच्या शृंखलेत 'गट ४' (Group 4) हा अतिशय महत्त्वपूर्ण, विस्तृत आणि वास्तुकलेच्या दृष्टीने परिपूर्ण असा समूह मानला जातो. मागील तिसऱ्या गटापासून उत्तरेकडे साधारणपणे शंभर मीटर अंतर चालून गेल्यास पूर्व दिशेला तोंड करून असलेल्या कड्यावर हा चौथा गट वसलेला आहे. या गटामध्ये लेणी क्रमांक २९ ते ४८ यांचा समावेश होतो. शिवनेरीवरील इतर गटांच्या तुलनेत या गटाचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे, हा गट केवळ काही विस्कळीत लेण्यांचा समूह नसून, तो एका 'स्वयंपूर्ण आणि परिपूर्ण मठाचा' एक उत्कृष्ट नमुना आहे. एका बौद्ध मठाला आवश्यक असणाऱ्या सर्व वास्तू आणि सोयीसुविधा या चौथ्या गटामध्ये अत्यंत नियोजनबद्ध पद्धतीने कोरलेल्या पाहायला मिळतात.

या गटातील सर्वात मोठी आणि लक्षवेधी वास्तू म्हणजे 'लेणी क्रमांक ३६' (ज्याला बर्जेस यांनी ४५ आणि इंद्रजी यांनी ३० क्रमांक दिला आहे). या लेणीच्या विशिष्ट रचनेमुळेच स्थानिक लोक या संपूर्ण गटाला 'बारा गडद' किंवा 'बारा लेणी' या नावाने ओळखतात. ही या गटातील सर्वात मोठी खोदीव वास्तू असून, यामध्ये ९.८ मीटर रुंद, १०.२ मीटर खोल आणि ३ मीटर उंचीचे एक अत्यंत प्रशस्त असे मध्यवर्ती दालन आहे. या मुख्य दालनाच्या तीनही आतील भिंतींना लागून एक सलग दगडी बाक कोरलेला आहे आणि या दालनाला चारही बाजूंनी वेढणाऱ्या तब्बल बारा निवासी खोल्या आहेत. डाव्या, उजव्या आणि मागच्या अशा तीनही भिंतींवर प्रत्येकी चार खोल्या कोरलेल्या आहेत. या दालनाच्या समोरील भिंतीमध्ये दोन दरवाजे कोरलेले आहेत; एक दरवाजा अगदी मध्यभागी आहे, तर दुसरा दरवाजा डाव्या भिंतीच्या अगदी जवळ आहे. या मुख्य दरवाजाच्या दोन्ही बाजूंना छातीच्या उंचीवर दोन अत्यंत मोठ्या आकाराच्या आयताकृती खिडक्या आहेत, ज्यातून दालनात भरपूर नैसर्गिक प्रकाश आणि हवा येऊ शकते.

लेणी क्रमांक ३६ च्या समोरील ओसरीची रचना वास्तुकलेच्या दृष्टीने अत्यंत वेगळी आणि काहीशी दुर्मिळ आहे. सध्या ही ओसरी काहीशा भग्नावस्थेत असली तरी, तिची जमिनीची पातळी आणि छताची पातळी ही आतील मुख्य दालनापेक्षा ३० सेंटीमीटरने खाली असल्याचे स्पष्टपणे दिसून येते. याव्यतिरिक्त, या लेणीमधील बारा निवासी खोल्यांमध्ये भिक्खूंना झोपण्यासाठी किंवा बसण्यासाठी कोणतेही दगडी बाक कोरलेले नाहीत. ओसरीची खाली असलेली पातळी आणि बाकांचा अभाव ही दोन्ही वैशिष्ट्ये साधारणपणे नंतरच्या काळात विकसित झालेल्या लेण्यांमध्ये पाहायला मिळतात, यावरून या लेणीचा निर्मितीकाळ थोडा नंतरचा असावा असा अभ्यासकांचा अंदाज आहे. या लेणीच्या छतावर काही ठिकाणी प्राचीन गिलावा आणि रंगांचे (पांढरा, पिवळा आणि काळा) काही अत्यंत धूसर अवशेष आजही शिल्लक आहेत. परंतु, त्यांची स्थिती अतिशय नाजूक असून योग्य संवर्धनाअभावी ते भविष्यात नष्ट होण्याची मोठी भीती आहे.

लेणी क्रमांक ३६ च्या अगदी लागूनच 'लेणी क्रमांक ३७' (बर्जेस ४४, इंद्रजी ३१) स्थित आहे. ३६ व्या लेणीच्या ओसरीच्या डाव्या बाजूने खडकात कोरलेल्या तेरा पायऱ्यांचा एक तुटलेला आणि उभा मार्ग थेट ३७ व्या लेणीच्या ओसरीत जातो. खऱ्या अर्थाने विचार केल्यास, ही लेणी ३६ व्या लेणीचाच एक विस्तारित भाग असल्यासारखी वाटते, कारण ती थेट त्याच्या ओसरीशी जोडलेली आहे. हे एक छोटेखानी निवासस्थान असून त्यामध्ये एक ओसरी आणि ४.८ मीटर रुंद, ४.५ मीटर खोल आणि २.३ मीटर उंचीचे एक आतील दालन आहे. या ३७ व्या लेणीमध्ये प्रवेश करण्यासाठी ३६ व्या लेणीतून जाण्याव्यतिरिक्त दुसरा कोणताही मार्ग उपलब्ध नाही. यावरून हे निर्विवादपणे सिद्ध होते की, या दोन्ही लेण्या एकाच वेळी कोरल्या गेल्या असाव्यात किंवा ३६ वी लेणी पूर्ण झाल्यानंतर त्याच्या सोयीसाठी ३७ वी लेणी कोरण्यात आली असावी.

याच चौथ्या गटामधील 'लेणी क्रमांक ४२' (बर्जेस ५०, इंद्रजी ३५) ही भारतीय बौद्ध वास्तुकलेच्या उत्क्रांतीतील एक अत्यंत महत्त्वाची पायरी मानली जाते. हे ५.७ मीटर रुंद, ४.५ मीटर खोल आणि २.२ मीटर उंचीचे एक दालन असून त्यामध्ये पाच निवासी खोल्या आहेत. यापैकी तीन खोल्या डाव्या भिंतीत आणि दोन खोल्या मागच्या भिंतीत कोरलेल्या आहेत. या खोल्यांचे दरवाजे साधारणपणे ७० सेंटीमीटर इतके अत्यंत अरुंद आहेत आणि आतमध्ये बाक नाहीत. मुख्य दरवाज्यापासून ते डाव्या भिंतीपर्यंत छातीच्या उंचीवर एक रुंद खिडकी कोरलेली आहे. या लेणीच्या सर्व दरवाज्यांवर आणि खिडक्यांवर लाकडी चौकटी बसवण्यासाठी केलेल्या खोबणी आजही अत्यंत स्पष्टपणे दिसतात. या ४२ व्या लेणीचे सर्वात अद्वितीय आणि ऐतिहासिक वैशिष्ट्य म्हणजे, याच्या मागच्या भिंतीवरील दोन निवासी खोल्यांच्या मध्यभागी एका कोनाड्यात कोरलेला 'अर्ध-उठावातील स्तूप' होय. भिक्खूंच्या निवासी गुहेमध्येच प्रार्थनेसाठी स्तूप किंवा मंदिर समाविष्ट करण्याचा हा वास्तुकलेतील एक अत्यंत सुरुवातीचा आणि प्राथमिक प्रयोग असावा, असे इतिहासकार मानतात.

लेणी क्रमांक ४२ आणि त्याच्या अगदी शेजारी उत्तरेकडे असलेली 'लेणी क्रमांक ४३' (बर्जेस ५१, इंद्रजी ३६) या दोन्ही वास्तूंची समोरील प्रशस्त ओसरी सामायिक आहे. लेणी क्रमांक ४३ हे एक 'चैत्यगृह' म्हणजेच प्रार्थना दालन आहे. हे सपाट छत असलेले एक आयताकृती दालन असून, त्याच्या मध्यभागी एक अत्यंत भव्य आणि अखंड असा स्तूप कोरलेला आहे. या चैत्यगृहात प्रवेश करण्यासाठी मध्यभागी एक दरवाजा असून तिथे पाच पायऱ्यांचा एक छोटा जिना आहे. मुख्य दरवाज्याच्या दोन्ही बाजूंना दोन खिडक्या आहेत, पैकी डाव्या बाजूची खिडकी जाणीवपूर्वक थोडी खालीपर्यंत कोरलेली आहे, ज्याचा उपयोग कदाचित एक पर्यायी किंवा दुय्यम प्रवेशद्वार म्हणून केला जात असावा.

शिवनेरीवरील हा चौथा गट एका परिपूर्ण आणि गजबजलेल्या मठाचे चित्र आपल्या डोळ्यांसमोर उभे करतो. या गटामध्ये एकाच वेळी किमान ४० उपासकांना एकत्र बसून प्रार्थना करता येईल इतके प्रशस्त आणि सपाट छताचे चैत्यगृह आहे. तसेच, सुमारे २५ बौद्ध भिक्खूंना कायमस्वरूपी राहता येईल इतक्या निवासी खोल्यांची क्षमता या गटामध्ये उपलब्ध आहे. या व्यतिरिक्त भिक्खूंच्या भोजनासाठी, एकत्र बसण्यासाठी आणि धार्मिक चर्चा करण्यासाठी दोन मोठी खुली दालने आणि वर्षभर मुबलक पाणी पुरवण्यासाठी अनेक कातळात कोरलेली पाण्याची टाकी येथे आहेत. या गटात सापडलेले सर्व शिलालेख हे प्रामुख्याने इसवी सनाच्या तिसऱ्या शतकातील आहेत. अभ्यासकांच्या मते, या गटातील सर्वात जुनी आणि सुरुवातीची खोदीव कामे ही लेणी क्रमांक ३४ आणि ३५ असावीत. त्यानंतर गरजेनुसार एक आणि अनेक खोल्या असलेल्या लेण्या कोरल्या गेल्या आणि शेवटी वाढत्या बौद्ध समुदायाच्या धार्मिक गरजा पूर्ण करण्यासाठी भव्य चैत्यगृहाची निर्मिती करण्यात आली. थोडक्यात सांगायचे तर, शिवनेरीचा हा चौथा गट म्हणजे प्राचीन महाराष्ट्राच्या प्रगत वास्तुकलेचा, सुनियोजित समाजजीवनाचा आणि दोन हजार वर्षांपूर्वीच्या वैभवशाली बौद्ध मठाचा एक अत्यंत जिवंत आणि बोलका पुरावा आहे.

संदर्भ आणि सर्व चित्रे साभार: https://kevinstandagephotography.wordpress.com

- सातवाहनकालीन महाराष्ट्र संघ

एआयच्या हाती सायबर सुरक्षेची चावी

'अँथ्रोपिक' या एआय कंपनीने 'क्लॉड मायथॉस' (Claude Mythos) नावाचे एक असे अत्यंत प्रगत, शक्तिशाली आणि एका अर्थाने विध्वंसक एआय मॉडेल तयार केले आहे, ज्याने संपूर्ण जागतिक सायबर सुरक्षा क्षेत्रात, अमेरिकन सरकारच्या उच्च वर्तुळात आणि वॉल स्ट्रीटवरील महाकाय बँकांमध्ये अक्षरशः धडकी भरवली आहे. हे तंत्रज्ञान जर चुकीच्या हातात पडले, तर ते सध्याच्या इंटरनेटच्या जगाचा आणि सायबर सुरक्षेचा कायमचा अंत करू शकते, अशी दाट भीती आता जागतिक स्तरावर व्यक्त केली जात आहे.

सध्या बाजारात उपलब्ध असलेले चॅटजीपीटी किंवा जेमिनी यांसारखे प्रगत मॉडेल्स आपल्याला माहिती देतात, कविता लिहितात, फोटो बनवतात किंवा कोडिंगमध्ये मदत करतात. पण 'क्लॉड मायथॉस' हे या सर्व मॉडेल्सपेक्षा कैक पटींनी प्रगत आणि पूर्णपणे वेगळे आहे. हे केवळ एक साधे चॅटबॉट नसून, ते एक अत्यंत चतुर, अतिबुद्धिमान आणि स्वायत्त 'हॅकर' आहे. अँथ्रोपिक कंपनीने या मॉडेलला इतके प्रगत बनवले आहे की ते कोणत्याही सॉफ्टवेअरमधील किंवा मोठ्या सिस्टीममधील लपलेल्या आणि अत्यंत गुंतागुंतीच्या त्रुटी स्वतःहून शोधून काढू शकते आणि त्या त्रुटींचा फायदा घेऊन ती सिस्टीम पूर्णपणे हॅक करू शकते. याचा वेग आणि अचूकता इतकी भयानक आहे की, एखाद्या अत्यंत हुशार मानवी इंजिनिअरला ज्या चुका शोधायला वर्षे लागतील, ते काम हे एआय काही सेकंदात करून मोकळे होते. याचे सर्वात धक्कादायक आणि जळजळीत उदाहरण म्हणजे, या एआयने 'ओपन बीएसडी' (OpenBSD) नावाच्या अत्यंत सुरक्षित आणि अभेद्य मानल्या जाणाऱ्या ऑपरेटिंग सिस्टीममधील तब्बल सत्तावीस वर्षे जुनी तांत्रिक त्रुटी नुकतीच शोधून काढली. तसेच, 'लिनक्स कर्नल'सारख्या जगभरातील लाखो सर्व्हर्सना आणि सुपरकॉम्प्युटर्सना चालवणाऱ्या प्रणालीतही याने अत्यंत गंभीर धोके शोधले. ज्या त्रुटी आजवर हजारो तज्ञ इंजिनिअर्सच्या आणि लाखो ऑटोमेटेड टेस्टिंगच्या नजरेतून सुटल्या होत्या, त्या 'क्लॉड मायथॉस'ने एका झटक्यात उघड्या पाडल्या. 

या नव्या आणि भयंकर एआय मॉडेलची माहिती सुरुवातीला जगासमोर आणण्याची अँथ्रोपिकची कोणतीही योजना नव्हती. पण त्यांच्याच 'कंटेंट मॅनेजमेंट सिस्टीम'मध्ये झालेल्या एका साध्या मानवी चुकीमुळे या अघोषित मॉडेलची अत्यंत गोपनीय आणि संवेदनशील माहिती इंटरनेटवर लीक झाली. या लीक झालेल्या दस्तऐवजांमध्ये अत्यंत स्पष्ट शब्दांत लिहिले होते की हे मॉडेल सायबर सुरक्षेला असा धोका निर्माण करू शकते जो आजवर जगाने कधीही पाहिला नाही. ही बातमी बाहेर येताच जागतिक शेअर बाजारात आणि विशेषतः सायबर सुरक्षा कंपन्यांच्या शेअर्समध्ये प्रचंड मोठा भूकंप आला. 'क्राउडस्ट्राईक'सारख्या नामांकित आणि बलाढ्य सायबर सुरक्षा कंपन्यांचे शेअर्स काही तासांतच कोसळले आणि एकाच दिवसात या क्षेत्रातील कंपन्यांचे तब्बल साडेचौदा अब्ज डॉलर्सचे (सुमारे १.२ लाख कोटी रुपये) प्रचंड नुकसान झाले. गुंतवणूकदारांमध्ये ही मोठी घबराट पसरली होती की, जर एक एआय मॉडेल मानवापेक्षा इतक्या जलद गतीने सिस्टीम हॅक करू शकत असेल, तर मग हजारो कोटी रुपये फी घेणाऱ्या या पारंपारिक सायबर सिक्युरिटी कंपन्यांचा आणि त्यांच्या महागड्या सॉफ्टवेअर्सचा उपयोगच काय? तंत्रज्ञानाच्या इतिहासात पहिल्यांदाच एका अजून लाँचही न झालेल्या सॉफ्टवेअरने शेअर बाजारात असा आर्थिक हाहाकार माजवला होता.

या तांत्रिक धोक्याचे गांभीर्य केवळ सिलिकॉन व्हॅलीपुरते मर्यादित राहिले नाही, तर त्याचे पडसाद थेट अमेरिकेची राजधानी असलेल्या वॉशिंग्टन डीसीमध्ये आणि जागतिक अर्थव्यवस्थेच्या केंद्रस्थानी असलेल्या वॉल स्ट्रीटवर मोठ्या प्रमाणावर उमटले. 'क्लॉड मायथॉस'ची अफाट हॅकिंग क्षमता पाहून अमेरिकेचे अर्थमंत्री स्कॉट बेसेंट आणि फेडरल रिझर्व्हचे अध्यक्ष जेरोम पॉवेल यांनी अमेरिकेतील सर्वात मोठ्या आणि महत्त्वाच्या बँकांच्या मुख्य कार्यकारी अधिकाऱ्यांची तातडीची आणि अत्यंत गुप्त बैठक बोलावली. या उच्चस्तरीय बैठकीला गोल्डमन सॅक्स, बँक ऑफ अमेरिका, सिटीग्रुप, मॉर्गन स्टॅनले आणि वेल्स फार्गो यांसारख्या जगावर आर्थिक वर्चस्व गाजवणाऱ्या बलाढ्य बँकांचे प्रमुख उपस्थित होते. या बैठकीचा मुख्य उद्देश बँकांना या नव्या एआय धोक्याची पूर्वकल्पना देणे आणि त्यांच्या सायबर सुरक्षा प्रणाली अत्यंत भक्कम करण्याच्या कडक सूचना देणे हा होता. जर या तंत्रज्ञानाचा वापर करून एखाद्या शत्रू देशाने किंवा हॅकर्सनी बँकांच्या जाळ्यांमध्ये शिरकाव केला, तर केवळ काही सेकंदात जागतिक अर्थव्यवस्थेचे अब्जावधी डॉलर्स लुटले जाऊ शकतात किंवा लाखो लोकांची अत्यंत खाजगी आर्थिक माहिती चोरीला जाऊ शकते, ही भीती यामागे होती. जेपी मॉर्गन बँकेचे प्रमुख जेमी डिमन यांनीही आपल्या भागधारकांना लिहिलेल्या वार्षिक पत्रात हाच अत्यंत गंभीर इशारा दिला होता की, कृत्रिम बुद्धिमत्ता आता सायबर धोक्यांची पातळी एका अशा भयावह उंचीवर नेऊन ठेवत आहे, ज्यामुळे भविष्यात अनेक जागतिक संकटे निर्माण होऊ शकतात.

या वाढत्या भीतीमुळे आणि संभाव्य विनाशाच्या धोक्यामुळे अँथ्रोपिक कंपनीने एक अत्यंत ऐतिहासिक, धाडसी आणि मोठा निर्णय घेतला. त्यांनी 'क्लॉड मायथॉस' हे अद्ययावत मॉडेल सामान्य लोकांसाठी किंवा पब्लिकसाठी अजिबात न आणण्याचा अत्यंत कडक निर्णय घेतला. जर हे मॉडेल चुकीच्या लोकांच्या, हॅकर्सच्या किंवा दहशतवाद्यांच्या हाती लागले, तर जगभरातील वीज वितरण यंत्रणा (पॉवर ग्रिड्स), रुग्णालयांचे संवेदनशील डेटाबेस, विमानतळांची वाहतूक व्यवस्था आणि लष्करी संपर्क यंत्रणा क्षणात कोलमडून पडतील, याची कंपनीला पूर्ण जाणीव होती. या जागतिक संकटावर मात करण्यासाठी अँथ्रोपिकने 'प्रोजेक्ट ग्लासविंग' नावाची एक अत्यंत मोठी आणि अभूतपूर्व जागतिक आघाडी स्थापन केली. या आघाडीत त्यांनी ॲपल, गुगल, मायक्रोसॉफ्ट, ॲमेझॉन, ब्रॉडकॉम, सिस्को आणि लिनक्स फाउंडेशन यांसारख्या चाळीसपेक्षा जास्त जागतिक टेक दिग्गजांना सामावून घेतले आहे. या प्रकल्पांतर्गत, हे सर्व तंत्रज्ञान दिग्गज 'क्लॉड मायथॉस'चा वापर केवळ एकाच विधायक गोष्टीसाठी करणार आहेत; आणि ती गोष्ट म्हणजे, जगभरातील अत्यंत महत्त्वाच्या सॉफ्टवेअरमधील आणि इंटरनेटच्या पायाभूत सुविधांमधील त्रुटी हॅकर्सच्या आधी शोधणे आणि त्या कायमच्या बंद करणे. या मोठ्या आणि महत्त्वाकांक्षी कामासाठी अँथ्रोपिकने तब्बल शंभर दशलक्ष डॉलर्सचे (सुमारे ८३० कोटी रुपये) एआय वापरण्याचे क्रेडिट्स आणि ओपन सोर्स सुरक्षा संस्थांना चाळीस लाख डॉलर्सची थेट आर्थिक देणगी देण्याची अत्यंत मोठी घोषणा केली आहे. हा एका अर्थाने कृत्रिम बुद्धिमत्तेचाच वापर करून इंटरनेटला एक मोठे आणि अभेद्य सुरक्षा कवच मिळवून देण्याचा जागतिक प्रयत्न आहे. 

भारतासारख्या देशासाठी आणि भारतीय आयटी उद्योगासाठीही हा काळ अत्यंत धोक्याचा आणि सावधगिरी बाळगण्याचा आहे. आपल्याकडे आधार प्रणाली, जीएसटी नेटवर्क, यूपीआयसारखे जागतिक पातळीवरील पेमेंट सिस्टीम आणि बँकिंग क्षेत्र अत्यंत वेगाने डिजिटल झाले आहे. जर 'मायथॉस'सारखे मॉडेल अशा जुन्या किंवा गुंतागुंतीच्या प्रणालींमधील त्रुटी सहज शोधू शकत असेल, तर भारतीय आयटी उद्योगाला आणि सरकारी संस्थांनाही आपली सायबर सुरक्षा नव्याने तपासून पाहण्याची आणि तातडीने अद्ययावत करण्याची नितांत गरज आहे. भारतीय सायबर सुरक्षा तज्ञ आणि इंजिनिअर्स जे आजवर 'बग बाउन्टी'च्या (सॉफ्टवेअरमधील त्रुटी शोधून बक्षीस मिळवणे) माध्यमातून जगाला सुरक्षित ठेवण्यात खूप मोठी भूमिका बजावत होते, त्यांच्यासाठीही हे एआय आता एक मोठे व्यावसायिक आव्हान बनून उभे राहिले आहे.

हे संपूर्ण प्रकरण आपल्यासमोर एक अत्यंत मोठा आणि तात्विक प्रश्न निर्माण करते. कृत्रिम बुद्धिमत्ता हे खरोखरच मानवी कल्याणासाठी बनवलेले एक साधन आहे की मानवाच्या विनाशाला कारणीभूत ठरणारे एक अस्त्र? जेव्हा आपण वर्गात विद्यार्थ्यांना मशीन लर्निंग किंवा डेटा सुरक्षेचे धडे देतो, तेव्हा आता केवळ पारंपरिक फायरवॉल्स किंवा एन्क्रिप्शन शिकवून चालणार नाही. आता आपल्याला एका अशा अदृश्य आणि अतिबुद्धिमान शत्रूचा सामना करण्याची तयारी करावी लागेल, जो कधीही झोपत नाही आणि जो दर सेकंदाला स्वतःला अधिक हुशार बनवत असतो. 'क्लॉड मायथॉस'ने जगाला हा अत्यंत कठोर आणि जळजळीत धडा दिला आहे की तंत्रज्ञानाची प्रगती ही नेहमी दुधारी तलवारीसारखी असते. आता येणाऱ्या काळात इंटरनेटचे आणि या आधुनिक जगाचे भविष्य या एकाच जागतिक शर्यतीवर अवलंबून असेल की, हॅकर्सनी या एआयचा वापर करून इंटरनेट नष्ट करण्याआधी, जगातील चांगल्या आणि कुशल इंजिनिअर्सनी त्याच एआयचा वापर करून इंटरनेटला १०० टक्के सुरक्षित कसे करावे. विज्ञान आणि वास्तवातील ही पूर्णपणे अस्पष्ट झालेली रेषा येणाऱ्या काळात अजून किती नवीन वादळे घेऊन येते, हे पाहणे आपल्या सर्वांसाठीच अत्यंत चिंताजनक, आव्हानात्मक आणि तितकेच कुतूहलाचे ठरणार आहे.

--- तुषार भ. कुटे 

गुगल व्हिड्स

आधुनिक तंत्रज्ञानाच्या आणि वेगाने बदलणाऱ्या व्यावसायिक जगात संवादाच्या पद्धती अत्यंत झपाट्याने बदलत आहेत. एकेकाळी आपण कार्यालयात किंवा शैक्षणिक क्षेत्रात माहितीची देवाणघेवाण करण्यासाठी लांबलचक ईमेल्सचा आधार घेत होतो. त्यानंतरचा काळ हा 'पॉवरपॉइंट प्रेझेंटेशन्स'चा किंवा स्लाईड्सचा आला, जिथे माहिती मुद्द्यांच्या स्वरूपात मांडली जाऊ लागली. पण आजच्या अत्यंत वेगवान आणि डिजिटल युगात लोकांकडे लांबलचक मजकूर वाचण्यासाठी किंवा कंटाळवाण्या स्लाईड्स पाहण्यासाठी पुरेसा वेळ आणि संयम उरलेला नाही. आजचा काळ हा 'व्हिडिओ'चा आहे. व्हिडिओच्या माध्यमातून कोणतीही गुंतागुंतीची माहिती अत्यंत सोप्या, आकर्षक आणि प्रभावी पद्धतीने समोरच्या व्यक्तीपर्यंत पोहोचवता येते. परंतु, व्हिडिओ तयार करणे हे कधीही सोपे काम नव्हते; त्यासाठी व्हिडिओ एडिटिंगचे तांत्रिक ज्ञान, महागडे सॉफ्टवेअर आणि प्रचंड वेळ लागण्याची गरज असायची. हीच सर्वात मोठी अडचण ओळखून, तंत्रज्ञान क्षेत्रातील महाकाय कंपनी असलेल्या 'गुगल'ने कृत्रिम बुद्धिमत्तेवर आधारित एक अत्यंत क्रांतिकारी साधन नुकतेच बाजारात आणले आहे, ज्याचे नाव आहे 'गुगल व्हिड्स'.

गुगल व्हिड्स हे एक असे नवीन आणि नाविन्यपूर्ण ॲप आहे, जे गुगलच्या 'वर्कस्पेस'  कुटुंबातील एक अत्यंत महत्त्वाचा नवीन सदस्य बनले आहे. ज्याप्रमाणे आपण आजवर गुगल डॉक्स (Google Docs) मध्ये मजकूर लिहितो, गुगल शीट्स (Google Sheets) मध्ये आकडेवारीचे विश्लेषण करतो आणि गुगल स्लाईड्स (Google Slides) मध्ये सादरीकरण बनवतो, अगदी त्याचप्रमाणे आता आपण गुगल व्हिड्सच्या माध्यमातून आपल्या इंटरनेट ब्राउझरमध्येच अत्यंत व्यावसायिक दर्जाचे व्हिडिओ तयार करू शकतो. यासाठी तुम्हाला तुमच्या कॉम्प्युटरमध्ये कोणतेही जड आणि महागडे सॉफ्टवेअर इन्स्टॉल करण्याची अजिबात गरज नाही. गुगल व्हिड्स हे पूर्णपणे क्लाउडवर चालणारे साधन आहे, जे तुमच्या रोजच्या कामाचा एक अत्यंत नैसर्गिक आणि अविभाज्य भाग बनण्याच्या उद्देशाने विकसित करण्यात आले आहे. या साधनाचा मुख्य उद्देश हॉलीवूडसारखे चित्रपट बनवणे हा नसून, कार्यालयीन कामकाज, व्यावसायिक सादरीकरण, शैक्षणिक अभ्यासक्रम आणि कॉर्पोरेट संवादासाठी लागणारे माहितीपर व्हिडिओ अत्यंत कमी वेळात आणि सहजरीत्या तयार करणे हा आहे.

गुगल व्हिड्सचे सर्वात मोठे आणि खरे सामर्थ्य त्याच्या आत दडलेल्या 'जेमिनी' या कृत्रिम बुद्धिमत्तेमध्ये आहे. हे साधन वापरकर्त्यासाठी अक्षरशः एका दिग्दर्शकासारखे आणि लेखकासारखे काम करते. जेव्हा तुम्ही गुगल व्हिड्स उघडता, तेव्हा तुम्हाला 'हेल्प मी क्रिएट' (मला बनवण्यासाठी मदत करा) असा एक पर्याय दिसतो. तिथे तुम्ही केवळ एका साध्या वाक्यात किंवा परिच्छेदात (प्रॉम्प्टमध्ये) तुम्हाला कोणत्या विषयावर व्हिडिओ बनवायचा आहे, याची माहिती देऊ शकता. किंवा त्याहूनही सोपे म्हणजे, तुम्ही तुमचा एखादा आधीच तयार असलेला गुगल डॉक्युमेंटचा मसुदा या प्रणालीला जोडू शकता. माहिती मिळताच, जेमिनी एआय अत्यंत वेगाने कामाला लागते आणि काही सेकंदातच तुमच्या संपूर्ण व्हिडिओचा एक 'स्टोरीबोर्ड' (Storyboard) किंवा कच्चा आराखडा तयार करते. या आराखड्यात कोणत्या सेकंदाला काय दिसेल, कोणती माहिती स्क्रीनवर येईल आणि बॅकग्राउंडला कोणते दृश्य असेल, याची संपूर्ण आणि सुटसुटीत मांडणी कृत्रिम बुद्धिमत्तेद्वारे आपोआप केली जाते.

मशीन लर्निंग किंवा कोडिंगसारखे अत्यंत गुंतागुंतीचे आणि तांत्रिक विषय केवळ ब्लॅकबोर्डवर किंवा स्थिर स्लाईड्सच्या माध्यमातून शिकवणे बऱ्याचदा कंटाळवाणे आणि विद्यार्थ्यांच्या आकलनाबाहेर जाणारे ठरू शकते. अशा वेळी जर एखादा संकल्पनात्मक व्हिडिओ वापरला, तर तो विषय विद्यार्थ्यांच्या थेट डोक्यात आणि लक्षात राहतो. पण एक उत्तम मार्गदर्शक किंवा संशोधक हा काही व्हिडिओ एडिटर नसतो. स्वतःचे व्हिडिओ रेकॉर्ड करणे, ते कट करणे, त्याला योग्य ती चित्रे जोडणे यात एका शिक्षकाचा किंवा संशोधकाचा प्रचंड वेळ वाया जातो. गुगल व्हिड्सने हीच मोठी दरी अत्यंत हुशारीने भरून काढली आहे. आता एखादा प्रशिक्षक त्याच्या अभ्यासक्रमाचा मसुदा थेट गुगल व्हिड्समध्ये टाकू शकतो आणि कृत्रिम बुद्धिमत्ता त्या मसुद्याचे एका सुंदर आणि माहितीपूर्ण व्हिडिओमध्ये रूपांतर करते. हे तंत्रज्ञान शैक्षणिक आणि प्रशिक्षण क्षेत्रासाठी खऱ्या अर्थाने एक मोठे वरदान ठरणार आहे.

गुगल व्हिड्समध्ये केवळ आराखडा तयार होत नाही, तर कृत्रिम बुद्धिमत्ता त्या आराखड्यानुसार योग्य ते स्टॉक व्हिडिओ, उच्च दर्जाची छायाचित्रे आणि पार्श्वसंगीत  गुगलच्या अवाढव्य लायब्ररीतून शोधून आपोआप व्हिडिओमध्ये समाविष्ट करते. याव्यतिरिक्त, यातील सर्वात प्रभावी वैशिष्ट्य म्हणजे 'व्हॉइसओव्हर' किंवा पार्श्वआवाज. जर तुम्हाला स्वतःचा आवाज व्हिडिओमध्ये द्यायचा नसेल, तर तुम्ही गुगल व्हिड्समध्ये उपलब्ध असलेल्या अनेक नैसर्गिक आणि मानवी वाटणाऱ्या 'एआय आवाजांची' निवड करू शकता. कृत्रिम बुद्धिमत्ता तुम्ही दिलेल्या स्क्रिप्टचे अत्यंत योग्य उच्चारात, चढउतारात आणि भावनिक लयीत वाचन करते. अर्थात, जर तुम्हाला तो व्हिडिओ अधिक वैयक्तिक आणि जिव्हाळ्याचा वाटायला हवा असेल, तर तुम्ही त्यात तुमचा स्वतःचा आवाज थेट तुमच्या लॅपटॉपच्या माईकवरून रेकॉर्ड करून जोडू शकता किंवा तुमचा स्वतःचा चेहरा (कॅमेरा फीड) व्हिडिओच्या एका कोपऱ्यात दाखवू शकता, ज्यामुळे सादरीकरणाला एक अत्यंत विश्वासार्ह आणि मानवी स्पर्श मिळतो.

गुगलच्या इतर साधनांप्रमाणेच 'कोलॅबोरेशन' म्हणजेच एकाच वेळी अनेक लोकांनी मिळून काम करणे, हे गुगल व्हिड्सचे आणखी एक अत्यंत मोठे आणि क्रांतिकारी वैशिष्ट्य आहे. एखाद्या मोठ्या संशोधन प्रकल्पावर किंवा व्यावसायिक प्रस्तावावर काम करताना संपूर्ण टीम जगाच्या वेगवेगळ्या कोपऱ्यात बसलेली असू शकते. आजवर एखाद्या व्हिडिओमध्ये बदल सुचवायचे असतील, तर व्हिडिओची मोठी फाईल डाउनलोड करावी लागायची, ती ई-मेलने पाठवावी लागायची आणि मग त्यावर चर्चा व्हायची. गुगल व्हिड्सने ही संपूर्ण आणि किचकट प्रक्रिया इतिहासजमा केली आहे. आता एकाच व्हिडिओच्या लिंकवर संपूर्ण टीम एकाच वेळी काम करू शकते. एक व्यक्ती स्क्रिप्टमध्ये बदल करत असताना, दुसरी व्यक्ती त्याच वेळी बॅकग्राउंडचे संगीत बदलू शकते आणि तिसरी व्यक्ती एखाद्या विशिष्ट दृश्यावर आपली प्रतिक्रिया लिहू शकते. अगदी गुगल डॉक्समध्ये आपण जसे एकत्र टायपिंग करतो, तसेच आता आपण एकत्र व्हिडिओ एडिटिंग करू शकतो. ही लवचिकता व्यावसायिक जगातील निर्णयप्रक्रिया आणि सादरीकरणाचा वेग प्रचंड वाढवणार आहे.

तंत्रज्ञान आणि कृत्रिम बुद्धिमत्ता यांसारखे विषय जेव्हा वैद्यकीय विज्ञान, कृषी क्षेत्र किंवा कायदा यांसारख्या पूर्णपणे बिगर-तांत्रिक क्षेत्रातील लोकांना शिकवायचे असतात, तेव्हा त्यांच्यासाठी तांत्रिक भाषा नेहमीच जड जाते. अशा वेळी कथा सांगण्याच्या (Storytelling) माध्यमातून किंवा दृश्यांच्या माध्यमातून (Visuals) विषय समजावून सांगणे सर्वात जास्त प्रभावी ठरते. गुगल व्हिड्ससारखे साधन अशा प्रकारच्या आंतरशाखीय ज्ञानाच्या देवाणघेवाणीसाठी एक अत्यंत मजबूत पूल बनू शकते. शेतीच्या नवीन तंत्रज्ञानाची माहिती शेतकऱ्यांपर्यंत पोहोचवण्यासाठी किंवा एखादी नवीन वैद्यकीय प्रणाली डॉक्टरांना समजावून सांगण्यासाठी आता तांत्रिक तज्ञांना व्हिडिओ बनवणाऱ्या एजन्सीवर अवलंबून राहण्याची गरज उरणार नाही. ते स्वतःचे विचार स्वतःच एका प्रभावी व्हिडिओच्या रूपात अत्यंत कमी वेळात मांडू शकतील.

अर्थात, हे तंत्रज्ञान कितीही प्रगत आणि आश्चर्यकारक असले, तरी त्याच्या काही अत्यंत स्पष्ट आणि नैसर्गिक मर्यादा आहेत, ज्या आपण समजून घेणे अत्यंत गरजेचे आहे. गुगल व्हिड्स हे तुमच्या कल्पनेतील प्रत्येक गोष्ट हुबेहूब निर्माण करेलच असे नाही. बऱ्याचदा कृत्रिम बुद्धिमत्ता चुकीचे किंवा संदर्भाहीन फोटो व्हिडिओमध्ये जोडू शकते. एआयने दिलेला आवाज हा मानवी भावनांची १०० टक्के बरोबरी करू शकत नाही. त्यामुळे हे साधन व्हिडिओ बनवण्याची संपूर्ण प्रक्रिया १०० टक्के स्वयंचलित करत नाही. मानवी दिग्दर्शन, मानवी बुद्धिमत्ता आणि सर्जनशीलतेची गरज या प्रक्रियेत अंतिम टप्प्यावर नेहमीच राहणार आहे. एआयने बनवलेला कच्चा आराखडा तपासून त्यात योग्य ते बदल करणे, चुकीचे शब्द किंवा चित्रे काढून टाकणे ही मानवी जबाबदारी आहे. हे साधन म्हणजे तुमचा 'मदतनीस' आहे, तुमचा 'बदली' (Replacement) नाही, ही जाणीव वापरकर्त्याने नेहमी ठेवली पाहिजे.

गुगल व्हिड्स हे केवळ एक नवीन ॲप नसून ती व्यावसायिक आणि शैक्षणिक संवादाच्या पद्धतीत होणाऱ्या एका मोठ्या बदलाची नांदी आहे. ज्या वेगाने आपण 'टाईप' करण्याकडून 'बोलण्याकडे' आणि 'वाचण्याकडून' 'पाहण्याकडे' वळत आहोत, त्या वेगाला सामावून घेण्यासाठी अशा प्रकारच्या अद्ययावत कृत्रिम बुद्धिमत्तेवर आधारित साधनांची नितांत आवश्यकता होती. जे व्यावसायिक, शिक्षक, संशोधक आणि कंपन्या या बदलत्या तंत्रज्ञानाचा आणि गुगल व्हिड्ससारख्या साधनांचा सकारात्मक आणि कल्पकतेने वापर करायला शिकतील, ते भविष्यातील स्पर्धेत नक्कीच अनेक पावले पुढे राहतील. तंत्रज्ञानाची भीती बाळगण्यापेक्षा त्याला आपला मित्र बनवून आपले काम अधिक सोपे आणि प्रभावी करणे, हाच या नव्या एआय युगाचा सर्वात मोठा आणि खरा मंत्र आहे.

लिंक : https://workspace.google.com/intl/en_in/products/vids

--- तुषार भ. कुटे 

जेव्हा वास्तव एआयपेक्षाही भयानक असते

आज आपण एका अशा युगात जगत आहोत जिथे 'सत्य' आणि 'आभास' यातील रेषा अत्यंत धूसर झाली आहे. कृत्रिम बुद्धिमत्ता म्हणजेच एआय तंत्रज्ञानाने आपल्या जीवनात इतक्या वेगाने शिरकाव केला आहे की, सोशल मीडियावर दिसणारी प्रत्येक गोष्ट खरोखरच घडली आहे की ती एखाद्या अल्गोरिदमने तयार केलेली प्रतिमा आहे, हे ओळखणे आता सामान्य माणसासाठी कठीण झाले आहे. अलीकडेच ब्रिटनमधील 'आरएसपीसीए' (RSPCA) या प्राण्यांच्या कल्याणासाठी काम करणाऱ्या नामांकित संस्थेसोबत घडलेली घटना तंत्रज्ञानाच्या या युगात मानवी मानसिकतेवर भाष्य करणारी एक महत्त्वाची घटना ठरली आहे. ही घटना आपल्याला सांगते की, कधीकधी वास्तव हे एआयने तयार केलेल्या कल्पनेपेक्षाही जास्त धक्कादायक आणि क्रूर असू शकते.

आरएसपीसीएने त्यांच्या अधिकृत चॅनेलवरून एका घराचा फोटो शेअर केला होता. या फोटोमध्ये एका लहानशा दिवाणखान्यात डझनभर कुत्रे अत्यंत वाईट अवस्थेत, एकमेकांच्या अंगावर दाटीवाटीने कोंबलेले दिसत होते. हे कुत्रे इतके जास्त होते की तिथली फरशीही दिसत नव्हती. हा फोटो पाहिल्यानंतर इंटरनेटवर एकच खळबळ उडाली. परंतु, या खळबळीचे स्वरूप काहीसे वेगळे होते. लोकांनी या फोटोमधील प्राण्यांबद्दल सहानुभूती दाखवण्याऐवजी तो फोटो 'फेक' किंवा 'एआय-जनरेटेड' असल्याचे दावे करण्यास सुरुवात केली. नेटकऱ्यांनी त्या फोटोमध्ये तांत्रिक चुका शोधण्याचा प्रयत्न केला. काहींनी म्हटले की कुत्र्यांच्या पायांची रचना चुकीची दिसत आहे, तर काहींनी प्रकाशाच्या मांडणीवर प्रश्नचिन्ह उपस्थित केले. थोडक्यात सांगायचे तर, लोकांनी हे जळजळीत वास्तव स्वीकारण्याऐवजी तंत्रज्ञानाच्या नावाखाली ते नाकारणे सोपे मानले.

या वाढत्या संशयामुळे शेवटी आरएसपीसीएला अधिकृत स्पष्टीकरण द्यावे लागले. संस्थेने अत्यंत ठामपणे सांगितले की, हा फोटो कोणत्याही एआय सॉफ्टवेअरने तयार केलेला नसून तो एका जिवंत वास्तवाचा भाग आहे. ही घटना केवळ एका फोटोपुरती मर्यादित नव्हती, तर ती एका खूप मोठ्या बचाव मोहिमेचा हिस्सा होती. प्रत्यक्षात त्या एका घरातून सुमारे २५० कुत्र्यांची सुटका करण्यात आली होती. संस्थेच्या प्रवक्त्यांनी सांगितले की, लोकांचा यावर विश्वास बसत नाहीये हे आम्ही समजू शकतो, कारण तिथली परिस्थिती खरोखरच अकल्पनीय होती. पण दुर्दैवाने, माणसाचा क्रूरपणा किंवा परिस्थितीचा हतबलपणा कधीकधी कोणत्याही तंत्रज्ञानापेक्षा जास्त भयानक असू शकतो. ही परिस्थिती 'ॲनिमल होर्डिंग' या गंभीर प्रकाराचे उत्तम उदाहरण होते, जिथे एखादी व्यक्ती प्रमाणाबाहेर प्राणी पाळते आणि शेवटी त्यांची देखभाल करणे तिच्या आवाक्याबाहेर जाते.

एआय संशोधक आणि रणनीतीकार म्हणून या घटनेकडे पाहताना एक वेगळा पैलू समोर येतो. आज आपण 'डीपफेक' आणि 'सिंथेटिक मीडिया'च्या अशा टप्प्यावर पोहोचलो आहोत की, जिथे 'पाहणे म्हणजे विश्वास ठेवणे' ही जुनी म्हण आता कालबाह्य झाली आहे. एआयने तयार केलेल्या फोटोंमध्ये अनेकदा मानवी मेंदूला न झेपणारी अचूकता किंवा विसंगती असते. पण जेव्हा एखादे वास्तव इतके टोकाचे असते की ते आपल्या सामान्य अनुभवाच्या पलीकडे जाते, तेव्हा आपला मेंदू त्याला स्वसंरक्षणासाठी 'फेक' म्हणून घोषित करतो. आरएसपीसीएच्या बाबतीत नेमके हेच घडले. एका लहान खोलीत इतके प्राणी कसे असू शकतात, हे तर्कशास्त्रात बसत नसल्यामुळे लोकांनी त्याला एआयचा चमत्कार मानले. हे खरं तर तंत्रज्ञानाने निर्माण केलेले एक प्रकारचे 'सामाजिक अविश्वास' आहे.

या घटनेने एक महत्त्वाचा प्रश्न उपस्थित केला आहे: एआयच्या या काळात आपण खऱ्या सामाजिक समस्यांकडे दुर्लक्ष तर करत नाही आहोत ना? जर आपण प्रत्येक धक्कादायक गोष्टीला 'एआय' म्हणून मोडीत काढायला लागलो, तर खऱ्या पिडितांचा आवाज कोण ऐकणार? आरएसपीसीएने स्पष्ट केले की, त्या घरातून सुटका केलेल्या कुत्र्यांची प्रकृती अत्यंत गंभीर होती. त्यांना पुरेसे अन्न, पाणी किंवा मोकळी हवा मिळत नव्हती. कित्येक कुत्र्यांचे केस गुंतलेले होते आणि त्यांच्या अंगावर जखमा होत्या. ही एक मोठी कायदेशीर लढाई देखील होती. अशा परिस्थितीत जेव्हा संस्था अशा घटना जगासमोर आणते, तेव्हा त्यामागे केवळ लोकांचे लक्ष वेधणे हा उद्देश नसतो, तर मदतीचे आवाहन आणि जनजागृती करणे हे उद्दिष्ट असते. पण एआयच्या संशयाने या मूळ उद्देशालाच धक्का लावला.

तंत्रज्ञानाचा विद्यार्थी म्हणून मला असे वाटते की, आपण आता एका 'पोस्ट-ट्रुथ' जगात प्रवेश केला आहे. काही वर्षांपूर्वी जेव्हा मी या क्षेत्रात काम करायला सुरुवात केली, तेव्हा डिजिटल डेटावर लोक आंधळा विश्वास ठेवायचे. पण आता परिस्थिती पूर्णपणे उलट झाली आहे. आज एआय इतके प्रगत झाले आहे की ते हुबेहूब माणसांसारखे बोलू शकते, लिहू शकते आणि फोटो तयार करू शकते. यामुळे साहजिकच लोकांमध्ये एक प्रकारची तांत्रिक भीती निर्माण झाली आहे. या भीतीपोटी आपण प्रत्येक गोष्ट तांत्रिक निकषांवर तोलतो आणि त्यातील मानवी संवेदना हरवून बसतो. आरएसपीसीएच्या फोटोवर टीका करणाऱ्यांनी हे विसरून गेले की, फोटो फेक आहे की नाही हे शोधण्यापेक्षा तिथल्या प्राण्यांना मदतीची गरज आहे की नाही, हे पाहणे जास्त महत्त्वाचे होते.

या संपूर्ण प्रकरणामागे आर्थिक आणि सामाजिक कारणेही दडलेली आहेत. ब्रिटनमध्ये सध्या प्राण्यांच्या देखभालीचा खर्च प्रचंड वाढला आहे. वाढत्या महागाईमुळे अनेक मालकांना आपल्या पाळीव प्राण्यांना पुरेसे अन्न देणे कठीण होत आहे. यामुळे प्राण्यांच्या छळाच्या घटनांमध्ये वाढ झाली आहे. आरएसपीसीए सारख्या संस्थांवर सध्या खूप मोठा ताण आहे. एका बाजूला वाढती नोकरकपात, आर्थिक मंदी आणि दुसरीकडे प्राण्यांच्या तक्रारींमध्ये होणारी वाढ. अशा काळात जेव्हा एखादी महत्त्वाची बातमी किंवा फोटो एआयच्या नावाखाली नाकारला जातो, तेव्हा तो त्या संस्थेच्या कामावर झालेला मोठा आघात असतो. आरएसपीसीएने पुढे जाऊन हेही सांगितले की, त्यांच्याकडे असे अनेक पुरावे आणि व्हिडिओ आहेत जे सिद्ध करतात की ही घटना पूर्णपणे खरी आहे.

आपण आता 'डिजिटल साक्षरते'च्या पलीकडे जाऊन 'क्रिटिकल थिंकिंग' विकसित करण्याची गरज आहे. केवळ तांत्रिक चुका शोधणे म्हणजे बुद्धिमत्ता नव्हे, तर संदर्भासहित माहिती समजून घेणे ही खरी बुद्धिमत्ता आहे. आरएसपीसीए ही १०० वर्षांहून अधिक जुनी आणि विश्वासार्ह संस्था आहे. अशा संस्थेने जाणीवपूर्वक एआय वापरून लोकांना फसवणे हे त्यांच्या प्रतिमेला धक्का देणारे ठरेल, हे साधे तर्कशास्त्र वापरले असते तर हा वाद निर्माणच झाला नसता. पण एआयच्या नावाखाली होणारी चर्चा इतकी आकर्षक असते की मूळ मुद्दा बाजूला पडतो.

केवळ प्राणी कल्याणच नाही, तर युद्धभूमीवरील फोटो, राजकीय घटना आणि मानवी हक्क उल्लंघनाचे पुरावे देखील 'एआय' म्हणून फेटाळले जातील. हे लोकशाहीसाठी आणि न्यायासाठी अत्यंत घातक ठरू शकते. त्यामुळे तंत्रज्ञान कंपन्यांना आता जबाबदारीने पावले उचलावी लागतील. एआयने तयार केलेल्या फोटोंवर 'वॉटरमार्क' किंवा विशिष्ट तांत्रिक खुणा असणे अनिवार्य झाले पाहिजे, जेणेकरून खऱ्या आणि खोट्या चित्रांमधील फरक स्पष्ट होईल. त्याच वेळी, आपण सर्वांनी आपली मानवी संवेदनशीलता देखील जपली पाहिजे.

शेवटी, आरएसपीसीएने सुटका केलेल्या त्या कुत्र्यांचे भवितव्य आता सुरक्षित हातांत आहे. त्या २५० कुत्र्यांपैकी अनेकांना नवीन घरे मिळाली आहेत, तर काहींवर उपचार सुरू आहेत. हा फोटो जरी काही लोकांसाठी एक तांत्रिक वादविवाद असला, तरी त्या कुत्र्यांसाठी ते नरकयातनेसारखे वास्तव होते. तंत्रज्ञान कितीही पुढे गेले आणि एआयने कितीही सुंदर जग निर्माण केले, तरी वास्तवातील वेदना आणि त्यावरील उपाय हे मानवी कृतीनेच शक्य आहेत. आरएसपीसीएच्या या स्पष्टीकरणाने केवळ एका फोटोचे सत्य जगासमोर आणले नाही, तर आपल्याला आरसा देखील दाखवला आहे की, आपण तंत्रज्ञानाच्या आहारी जाऊन आपली माणुसकी आणि वास्तवाचे भान तर हरवत नाही ना? एआयचा उपयोग हा प्रगतीसाठी झाला पाहिजे, वास्तवावर पांघरूण घालण्यासाठी किंवा खरी दुःखे नाकारण्यासाठी नव्हे. तंत्रज्ञानासोबतच विवेकाची जोड असणे, हेच या काळाचे सर्वात मोठे आव्हान आहे.

--- तुषार भ. कुटे

कृत्रिम बुद्धिमत्तेने रेखाटलेल्या चित्राला 'कॉपीराईट' मिळू शकतो का?

एकेकाळी केवळ डेटाचे विश्लेषण करण्यासाठी किंवा साधी गणिते सोडवण्यासाठी वापरले जाणारे संगणक आता स्वतःहून विचार करू लागले आहेत. जेव्हा आपण कृत्रिम बुद्धिमत्तेवर आधारित एखादी रहस्यकथा किंवा थरारिका लिहितो, तेव्हा त्यात यंत्रांनी स्वतःची बुद्धी वापरून माणसांवर कुरघोडी केल्याचे आपण अनेकदा कल्पनेने रंगवतो. पण आता ही कल्पनेतील गोष्ट प्रत्यक्षात अवतरली असून, तिने थेट आपल्या न्यायव्यवस्थेचे आणि कायद्याचे दरवाजे ठोठावले आहेत. एखादी कलाकृती, चित्र किंवा कविता जर माणसाने बनवली असेल, तर त्यावर त्याचा कायदेशीर अधिकार किंवा 'कॉपीराईट' असतो हे आपण सर्व जाणतो. पण जर तीच कलाकृती कोणत्याही मानवी हस्तक्षेपाविना पूर्णपणे एका यंत्राने किंवा कृत्रिम बुद्धिमत्तेने स्वतःहून तयार केली असेल, तर त्या कलेचा मालक कोण? असा अत्यंत गुंतागुंतीचा आणि ऐतिहासिक स्वरूपाचा प्रश्न आता भारताच्या कायदेशीर वर्तुळात उभा राहिला आहे. याच संदर्भात, 'बार अँड बेंच' या कायदेशीर बातम्या देणाऱ्या प्रतिष्ठित वेबसाईटने नुकतीच एक अत्यंत महत्त्वाची बातमी दिली आहे. दिल्ली उच्च न्यायालयाने भारतीय कॉपीराईट कार्यालयाला येत्या आठ आठवड्यांच्या आत या प्रश्नावर आपला अंतिम निर्णय घेण्याचे अत्यंत कडक आदेश दिले आहेत.

या संपूर्ण ऐतिहासिक खटल्याच्या केंद्रस्थानी आहेत स्टीफन थालर  नावाचे एक अत्यंत प्रख्यात अमेरिकन कृत्रिम बुद्धिमत्ता संशोधक. स्टीफन थालर यांनी 'डॅबस' (DABUS - Device for the Autonomous Bootstrapping of Unified Sentience) नावाची एक अत्यंत प्रगत आणि गुंतागुंतीची कृत्रिम बुद्धिमत्ता प्रणाली विकसित केली आहे. ही प्रणाली केवळ माणसाने दिलेल्या आज्ञांचे (प्रॉम्प्ट्सचे) पालन करत नाही, तर ती मानवी विचारप्रक्रियेची हुबेहूब नक्कल करून स्वतःहून पूर्णपणे नवीन आणि स्वतंत्र कलाकृती निर्माण करण्यास सक्षम आहे. याच 'डॅबस' प्रणालीने कोणत्याही माणसाच्या मदतीशिवाय 'अ रिसेंट एन्ट्रन्स टू पॅराडाईज' (A Recent Entrance to Paradise) नावाचे एक अत्यंत सुंदर, गुढ आणि अतिवास्तववादी चित्र स्वतःच्या बुद्धिमत्तेतून रेखाटले आहे. थालर यांचा असा ठाम दावा आहे की, या चित्राच्या निर्मितीमध्ये कोणत्याही नैसर्गिक माणसाचा किंवा लेखकाचा थेट सहभाग नाही. हे चित्र 'डॅबस'ने पूर्णपणे स्वायत्तपणे बनवले आहे. त्यामुळे या चित्रावर माणसाचा नाही, तर त्या कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा आणि पर्यायाने ती प्रणाली विकसित करणाऱ्या व्यक्तीचा कायदेशीर हक्क असायला हवा. 

या कायदेशीर लढाईची सुरुवात आजची नाही. स्टीफन थालर यांनी या चित्राच्या कॉपीराईट नोंदणीसाठी २०२२ मध्येच भारतीय कॉपीराईट कार्यालयाकडे आपला अधिकृत अर्ज दाखल केला होता. परंतु, हा विषय अत्यंत नवीन आणि भारतीय कायद्याच्या चौकटीबाहेरचा असल्यामुळे, तो अर्ज तब्बल चार वर्षे कोणत्याही निर्णयाविना तसाच प्रलंबित राहिला. शेवटी, या विलंबामुळे त्रस्त होऊन थालर यांनी आपल्या वकिलांच्या (अधिवक्ता अंकित साहनी, कृतिका साहनी, चिराग अहलुवालिया आणि अमन सिन्हा) माध्यमातून थेट दिल्ली उच्च न्यायालयात धाव घेतली आणि अधिकाऱ्यांना कायद्यानुसार या अर्जावर तातडीने निर्णय देण्याचे निर्देश देण्याची विनंती केली. या याचिकेवर सुनावणी करताना, दिल्ली उच्च न्यायालयाचे न्यायमूर्ती तुषार राव गेडला यांनी गुरुवारी (९ एप्रिल २०२६) एक अत्यंत महत्त्वाचा आदेश दिला. त्यांनी या प्रकरणाची गंभीर दखल घेत याचिका निकाली काढली आणि कॉपीराईट कार्यालयाला या प्रकरणावर २७ एप्रिल २०२६ रोजी सुनावणी घेण्याचे आणि त्या सुनावणीच्या तारखेपासून आठ आठवड्यांच्या आत आपला अंतिम निकाल देण्याचे स्पष्ट निर्देश दिले आहेत. 

हा खटला केवळ एका चित्रापुरता किंवा एका व्यक्तीपुरता मर्यादित नाही, तर तो संपूर्ण देशाच्या 'बौद्धिक संपदा अधिकारांच्या' (Intellectual Property Rights) भविष्याला आकार देणारा आहे. या खटल्यामुळे भारतीय कॉपीराईट कायदा, १९५७ च्या मूळ व्याख्येवरच एक मोठे प्रश्नचिन्ह निर्माण झाले आहे. भारतीय कायद्यानुसार कॉपीराईट मिळवण्यासाठी त्या कलाकृतीचा निर्माता किंवा लेखक हा एक 'नैसर्गिक व्यक्ती'  म्हणजेच जिवंत माणूस असणे अत्यंत आवश्यक मानले जाते. जेव्हा थालर यांच्या अर्जाची छाननी झाली, तेव्हा अधिकाऱ्यांनी याच आधारावर आक्षेप घेतला होता की एखादे यंत्र किंवा संगणक हा 'नैसर्गिक व्यक्ती' नसल्यामुळे त्याला कॉपीराईट दिला जाऊ शकत नाही. यावर थालर यांनी असा अत्यंत तांत्रिक आणि बुद्धिबळ खेळल्यासारखा युक्तिवाद केला आहे की, हे चित्र 'कॉम्प्युटर-जनरेटेड वर्क' (संगणकाद्वारे निर्माण केलेले काम) या श्रेणीत मोडते. आणि कायद्यातील काही जुन्या तरतुदींनुसार, अशा संगणक-निर्मित कामाचा कॉपीराईट त्या व्यक्तीला दिला जाऊ शकतो, ज्याने ते काम निर्माण करण्यासाठी आवश्यक असलेली तांत्रिक परिस्थिती किंवा प्रणाली तयार केली आहे. 

जेव्हा आपण डेटा सायन्सचे आणि कृत्रिम बुद्धिमत्तेचे अल्गोरिदम समजून घेतो, तेव्हा आपल्याला हे लक्षात येते की मशीन लर्निंग मॉडेल्सना आपण जुना डेटा देऊन प्रशिक्षित करतो. पण आजकालची 'जनरेटिव्ह एआय' मॉडेल्स इतकी प्रगत झाली आहेत की ती जुन्या डेटाची केवळ कॉपी करत नाहीत, तर त्यातून नवीन कल्पना शोधून काढतात. अशा वेळी त्या निर्मितीचे श्रेय नक्की कोणाला द्यायचे? ज्याने तो मूळ कोड लिहिला त्याला, ज्याने तो डेटा पुरवला त्याला, की प्रत्यक्ष त्या यंत्राला? हा केवळ एक कायदेशीर प्रश्न नसून तो एक अत्यंत मोठा तात्विक आणि नैतिक प्रश्न बनला आहे. स्टीफन थालर हे जागतिक स्तरावर या प्रश्नाचे उत्तर शोधण्यासाठी आणि बौद्धिक संपदा कायद्याच्या मर्यादा तपासण्यासाठी एक मध्यवर्ती आणि लढाऊ व्यक्तिमत्व बनले आहेत. त्यांनी केवळ भारतातच नाही, तर अमेरिका, युनायटेड किंगडम (ब्रिटन) आणि युरोपियन युनियनमध्येही असेच अनेक कायदेशीर अर्ज दाखल केले आहेत, ज्यात त्यांनी कृत्रिम बुद्धिमत्ता प्रणालींना स्वतंत्र 'आविष्कारक' किंवा 'लेखक' म्हणून मान्यता देण्याची जोरदार मागणी केली आहे. मात्र, आजवर या सर्व पाश्चात्य देशांमधील न्यायालये आणि पेटंट कार्यालयांनी त्यांच्या या मागण्या सातत्याने फेटाळून लावल्या आहेत. त्यांचेही हेच म्हणणे आहे की सध्याच्या अस्तित्वात असलेल्या जागतिक कायदेशीर चौकटीत केवळ नैसर्गिक मानवांनाच लेखक किंवा शोधक म्हणून कायदेशीर मान्यता देता येते.

पण तरीही, थालर यांच्या या जागतिक कायदेशीर लढायांमुळे एक अत्यंत मोठी आणि व्यापक चर्चा संपूर्ण जगात सुरू झाली आहे. आज आपण पाहतो की जनरेटिव्ह एआयच्या माध्यमातून रोज लाखो नवनवीन चित्रे, अत्यंत उत्कृष्ट दर्जाचे लेख, तांत्रिक कोड आणि अगदी संगीतही तयार केले जात आहे. अनेक मोठमोठ्या कंपन्या आणि व्यावसायिक या एआय निर्मित साहित्याचा वापर आपल्या व्यवसायासाठी करत आहेत. जर या साहित्याला किंवा कलेला कोणाचाही कॉपीराईट नसेल, तर कोणीही कोणाचीही कला चोरू शकतो किंवा तिचा गैरवापर करू शकतो. त्यामुळे वाढत्या जनरेटिव्ह एआयच्या युगात आपले जुने आणि कालबाह्य झालेले बौद्धिक संपदा कायदे तातडीने अद्ययावत करण्याची नितांत गरज निर्माण झाली आहे. 

दिल्ली उच्च न्यायालयातील हे प्रकरण भारतातील या प्रकारच्या अत्यंत मोजक्या आणि सुरुवातीच्या प्रकरणांपैकी एक आहे, ज्याने कृत्रिम बुद्धिमत्तेने बनवलेल्या कामांच्या कॉपीराईट संरक्षणाचा मुद्दा थेट आणि अधिकृतपणे समोर आणला आहे. येत्या आठ आठवड्यांत भारतीय कॉपीराईट कार्यालय जो काही निर्णय देईल, त्याचे भारतीय तंत्रज्ञान उद्योग, नवउद्योजक (Startups), कंटेंट क्रिएटर्स आणि कला क्षेत्रावर अत्यंत दूरगामी आणि मोठे परिणाम होणार आहेत. जर या चित्राला कॉपीराईट नाकारला गेला, तर भविष्यात एआय वापरून बनवलेल्या कोणत्याही गोष्टीवर मालकी हक्क सांगणे कठीण होईल. आणि जर याला कायदेशीर मान्यता मिळाली, तर भारतात कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या विकासाला आणि एआय आधारित व्यवसायांना एक अत्यंत मोठे कायदेशीर संरक्षण आणि बळ मिळेल. हा निकाल भारताच्या भविष्यातील तंत्रज्ञानविषयक धोरणांसाठी आणि उदयाला येत असलेल्या नवनवीन तंत्रज्ञानाशी कायदे कसे जुळवून घेतात, यासाठी एक 'रेफरन्स पॉईंट' किंवा ऐतिहासिक दाखला म्हणून नक्कीच काम करेल. कृत्रिम बुद्धिमत्ता आणि मानवी बुद्धिमत्ता यांच्यातील ही कायदेशीर आणि तात्विक लढाई येणाऱ्या काळात आणखी कोणती नवीन आणि रंजक वळणे घेते, हे पाहणे आपल्या सर्वांसाठीच अत्यंत कुतूहलाचे ठरणार आहे.

--- तुषार भ. कुटे 

शिवनेरी लेण्यांचा 'गट ३': साखळी मार्गावरील बौद्ध वास्तुकलेचा आणि प्राचीन शिक्षणाचा अनोखा वारसा (लेखमालिका भाग २/५)

शिवनेरी डोंगरावरील प्राचीन बौद्ध लेण्यांच्या अभ्यासात 'गट ३' (Group 3) हा अतिशय महत्त्वपूर्ण आणि अनेक ऐतिहासिक गुपिते दडलेला एक लहान पण वैशिष्ट्यपूर्ण लेणी समूह मानला जातो. या लेणी समूहापर्यंत पोहोचण्याचा मार्ग अत्यंत रंजक आणि भौगोलिकदृष्ट्या आव्हानात्मक आहे. शिवनेरी डोंगराच्या सर्वोच्च माथ्यावरून पश्चिमेकडे थेट जुन्नर शहराच्या दिशेने खाली उतरणाऱ्या एका विशेष मार्गावरून या तिसऱ्या गटापर्यंत पोहोचता येते. परिसरातील स्थानिक लोक आणि ट्रेकर्स या मार्गाला 'साखळी मार्ग' म्हणून ओळखतात. शिवकाळात किंवा त्याही आधीच्या प्राचीन काळात हा किल्ल्याचा एक गुप्त प्रवेशमार्ग होता. हा मार्ग इतक्या उभ्या आणि सरळसोट कड्यावर स्थित आहे की, पूर्वीच्या काळी केवळ खडकात पक्के अडकवलेल्या लोखंडी साखळ्यांच्या मदतीनेच हा अवघड टप्पा पार करता येत असे. आज या कड्यावर त्या मूळ साखळ्या अस्तित्वात नसल्या तरी, सर्वात धोकादायक आणि अवघड टप्प्यांवर आता दगडाच्या पायऱ्या कोरण्यात आल्या आहेत. असे असले तरी, हा मार्ग आजही अनेक ठिकाणी अत्यंत तीव्र उताराचा आणि चढाईसाठी कठीण असाच राहिला आहे.  सुरक्षिततेच्या कारणास्तव सध्या हा मार्ग बंद केलेला आहे.

शिवनेरीच्या पूर्व कड्यावर उत्तरेकडे असलेल्या या 'गट ३' मध्ये लेणी क्रमांक २२ ते २८ यांचा समावेश होतो. हा खोदीव लेण्यांचा एक अत्यंत लहान गट असला तरी त्याच्या वास्तुरचनेत एक मोठे आणि लक्षवेधी वेगळेपण दिसून येते. साधारणपणे बौद्ध लेण्यांमध्ये भिक्खूंना राहण्यासाठी निवासी खोल्या अधिक प्रमाणात असतात, परंतु या तिसऱ्या गटामध्ये मात्र निवासी खोल्यांच्या तुलनेत 'दालनांचे' प्रमाण जास्त असल्याचे दिसून येते. या संपूर्ण गटामध्ये केवळ एकाच लेणीमध्ये निवासी खोल्यांची किंवा राहण्याची व्यवस्था आहे. या लेणी समूहातील अनेक वास्तूंच्या मूळ रचनेवरून हे स्पष्ट होते की ही लेणी अगदी सुरुवातीच्या किंवा प्राचीन काळातील आहेत, परंतु नंतरच्या काळात त्यांच्यात अनेक बदल किंवा सुधारणा करण्यात आल्या असाव्यात. इतिहासकार आणि अभ्यासक डॉ. एस. नागराजू यांच्या मते, डोंगरावर लोकांची वर्दळ आणि हालचाल ज्या काळात मोठ्या प्रमाणावर वाढली असेल, तेव्हा वाढत्या गरजेनुसार या लेण्या कोरल्या गेल्या असाव्यात किंवा आधीच अस्तित्वात असलेल्या लेण्यांमध्ये हे बदल घडवून आणले असावेत.

या तिसऱ्या गटातील लेणी क्रमांक २४ (ज्याला बर्जेस यांनी ३४ आणि भगवानलाल इंद्रजी यांनी २१ क्रमांक दिला आहे) हे एक अत्यंत प्रशस्त आणि मोठे दालन आहे. या दालनाची लांबी साधारणपणे ६.८ मीटर, रुंदी ६ मीटर आणि उंची २.७ मीटर इतकी आहे. या मोठ्या दालनाच्या आतील तीन भिंतींना लागून एक सलग दगडी बाक कोरलेला आहे, जो भिक्खूंना बसण्यासाठी किंवा विश्रांतीसाठी वापरला जात असावा. या दालनाच्या बाहेरील बाजूस एक अत्यंत रुंद आणि प्रशस्त अशी ओसरी आहे. तसेच या लेणीच्या समोरील भागात दोन अत्यंत साधे आणि आयताकृती स्तंभ कोरलेले पाहायला मिळतात. 

याच गटामधील लेणी क्रमांक २६ हे ऐतिहासिक आणि लिपीशास्त्राच्या दृष्टीने एक अत्यंत मोलाचे लेणे आहे. या लेणीमध्ये एक प्राचीन शिलालेख कोरलेला आहे, जो आज मोठ्या प्रमाणावर झिजलेला आणि खराब झालेला आहे. या शिलालेखातील काही अक्षरे जाणीवपूर्वक खोडून काढण्यात आली आहेत, ज्यामुळे आता फक्त पहिल्या ओळीची सुरुवात आणि शेवटचा काही भागच वाचता येतो. या लेखाच्या सुरुवातीला बौद्ध 'त्रिशूळ' हे अत्यंत पवित्र चिन्ह कोरलेले आहे. त्यानंतर 'यो' हे अक्षर अत्यंत स्पष्टपणे दिसते आणि त्यापुढील 'नकसा' या अक्षरांचे धूसर ठसे पाहायला मिळतात. दुसऱ्या ओळीच्या शेवटी 'आचरिय' हा शब्द स्पष्ट वाचता येतो. अभ्यासकांच्या मते, या शिलालेखातील 'योनकसा' (यवनाचा) हा शब्द अत्यंत महत्त्वाचा आहे, कारण यावरून असे सिद्ध होते की हे लेणे किंवा यातील काही बांधकाम एका 'यवन' म्हणजेच परकीय ग्रीक नागरिकाने दान म्हणून दिलेले असावे. प्राचीन भारतीय साहित्यात आणि शिलालेखांमध्ये 'यवन' किंवा 'योन' या शब्दाचा उल्लेख वारंवार येतो. मुळात हा शब्द ग्रीक किंवा आयोनियन लोकांसाठी वापरला जात असे, परंतु नंतरच्या काळात रोमन, अरब आणि सर्वसाधारणपणे पाश्चात्य लोकांसाठीही तो वापरला जाऊ लागला. 

तिसऱ्या गटातील लेणी क्रमांक २७ आणि २८ या एकमेकांशी जोडलेल्या आणि अत्यंत वैशिष्ट्यपूर्ण अशा वास्तू आहेत. लेणी क्रमांक २७ मध्ये (बर्जेस ३७, इंद्रजी २२) दोन छोट्या निवासी खोल्या असून त्या एकावर एक अशा दुमजली स्वरूपात कोरलेल्या आहेत. यातील खालच्या खोलीचा दरवाजा थेट लेणी क्रमांक २८ च्या ओसरीमध्ये उघडतो. लेणी क्रमांक २८ (बर्जेस ३८, इंद्रजी २३) हे एक अत्यंत भव्य दालन आहे, ज्याची रुंदी ६.३ मीटर, खोली ४.२ मीटर आणि उंची २.५ मीटर आहे. या दालनाच्या ओसरीचे छत आता कोसळून नष्ट झाले आहे आणि मध्ययुगीन काळात या लेणीमध्ये अनेक बदल केल्यामुळे तिची काही मूळ वैशिष्ट्येही आता हरवली आहेत. 

लेणी क्रमांक २८ ची आतील रचना अत्यंत गुंतागुंतीची आणि विचार करायला लावणारी आहे. या दालनाच्या आतील भिंतींना लागून वेगवेगळ्या उंचीचे दगडी बाक कोरलेले आहेत. या लेणीमध्ये भिक्खूंना स्वतंत्रपणे राहण्यासाठी कोणत्याही निवासी खोल्या नाहीत आणि हे एका भिक्खूचे निवासस्थानही वाटत नाही. त्यामुळे या लेणीचा नेमका उपयोग काय असावा, हा एक मोठा प्रश्न होता. या वेगवेगळ्या उंचीच्या बाकांवरून अभ्यासकांनी असा तर्क लावला आहे की, या भव्य दालनाचा उपयोग वेगवेगळ्या दर्जाच्या भिक्खूंसाठी 'शिक्षणाचे केंद्र' किंवा 'वर्ग' म्हणून केला जात असावा. या दालनातील सर्वात उंच बाक हा मुख्य मार्गदर्शक म्हणजेच 'आचार्य' किंवा 'स्थवीर' यांच्यासाठी राखीव असावा. त्याहून थोडा कमी उंचीचा बाक हा 'उपाध्याय' किंवा उप-मार्गदर्शक यांच्यासाठी असावा आणि सर्वात खालचे बाक हे विद्यार्थी किंवा अभ्यासक भिक्खूंसाठी असावेत. या रचनेवरून प्राचीन बौद्ध शिक्षण व्यवस्थेचा आणि शिस्तीचा एक अत्यंत उत्तम नमुना आपल्याला शिवनेरीच्या या तिसऱ्या गटात पाहायला मिळतो.

संदर्भ आणि सर्व चित्रे साभार: https://kevinstandagephotography.wordpress.com

- सातवाहनकालीन महाराष्ट्र संघ

 

 

भविष्यात कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या मदतीने एकाच सॉफ्टवेअर इंजिनिअरला शक्य होईल संपूर्ण टीमचे काम

एकेकाळी शेकडो ओळींचे कोडिंग स्वतःच्या हाताने निर्दोषपणे लिहिणे हेच एका सॉफ्टवेअर इंजिनिअरचे सर्वात मोठे कौशल्य मानले जायचे. पण आज हे चित्र पूर्णपणे बदलत आहे. जेव्हा आपण कृत्रिम बुद्धिमत्तेवर आधारित एखादी रहस्यकथा किंवा विज्ञानावर आधारित कादंबरी रचतो, तेव्हा त्यात एकाच माणसाने अवाढव्य यंत्रणा एकट्याच्या जिवावर चालवल्याचे वर्णन अनेकदा येते. आजवर केवळ कल्पनेच्या विश्वात असलेली ही गोष्ट आता प्रत्यक्ष वास्तवात उतरणार आहे. 'ओपन एआय'  या जगप्रसिद्ध आणि कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या क्षेत्रातील सर्वात आघाडीच्या कंपनीचे मुख्य कार्यकारी अधिकारी सॅम ऑल्टमन यांनी नुकताच असा एक अत्यंत खळबळजनक आणि विचार करायला लावणारा दावा केला आहे, ज्याने संपूर्ण जागतिक आयटी क्षेत्रात मोठी खळबळ उडवून दिली आहे. त्यांच्या मते, कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या अफाट प्रगतीमुळे येणाऱ्या काही वर्षांत अशी परिस्थिती निर्माण होईल जिथे एका संपूर्ण सॉफ्टवेअर डेव्हलपमेंट टीमचे काम केवळ एकच सॉफ्टवेअर डेव्हलपर करू शकेल.

सॅम ऑल्टमन यांचा हा दावा केवळ हवेत केलेला नाही, तर त्यामागे सध्या वेगाने विकसित होत असलेले 'एआय एजंट्स' आणि प्रगत कोडिंग टूल्सचे भक्कम वास्तव दडलेले आहे. पारंपारिक पद्धतीने जेव्हा एखादे नवीन सॉफ्टवेअर, मोबाईल ॲप्लिकेशन किंवा मोठी वेबसाईट बनवली जाते, तेव्हा त्यासाठी एका मोठ्या टीमची किंवा समूहाची गरज असते. या टीममध्ये रिक्वायरमेंट ॲनालिस्ट (ग्राहकाची गरज समजून घेणारा), सिस्टीम आर्किटेक्ट (सॉफ्टवेअरचा आराखडा बनवणारा), फ्रंट-एंड आणि बॅक-एंड डेव्हलपर्स (प्रत्यक्ष कोडिंग करणारे), सॉफ्टवेअर टेस्टर्स (चुका शोधणारे) आणि शेवटी डेव्हऑप्स इंजिनिअर्स (सॉफ्टवेअर ग्राहकापर्यंत पोहोचवणारे) अशा अनेक वेगवेगळ्या लोकांचा समावेश असतो. एका प्रकल्पासाठी अनेकदा दहा ते पन्नास लोकांची टीम कित्येक महिने राबत असते. पण ऑल्टमन यांच्या मते, चॅटजीपीटी, गिटहब कोपायलट आणि नुकतेच बाजारात आलेले 'डेव्हिन' (Devin) सारखे एआय सॉफ्टवेअर इंजिनिअर्स या संपूर्ण प्रक्रियेची जागा घेण्यासाठी अत्यंत वेगाने तयार होत आहेत. हे नवीन एआय टूल्स केवळ तुम्ही टाईप करत असलेला कोड पूर्ण करत नाहीत, तर ते स्वतःहून विचार करू शकतात, चुका शोधून त्या दुरुस्त करू शकतात आणि पूर्णपणे नवीन सिस्टीम डिझाईन करू शकतात.

याचाच अर्थ असा की, भविष्यातील एक अत्यंत कुशल सॉफ्टवेअर इंजिनिअर हा स्वतः कोडिंग करण्यापेक्षा या सर्व 'एआय एजंट्स'चा एक 'मॅनेजर' किंवा दिग्दर्शक म्हणून काम करेल. त्याला फक्त या एआय टूल्सला अत्यंत अचूक आणि योग्य सूचना (प्रॉम्प्ट्स) द्यायच्या आहेत. एआय स्वतः आराखडा बनवेल, स्वतः कोड लिहील, स्वतः त्याची चाचणी करेल आणि तो कोड सर्वरवर अपलोडही करेल. एकटा माणूस आपल्या बुद्धिमत्तेच्या आणि एआयच्या वेगाच्या जोरावर तेवढेच काम करू शकेल, जेवढे काम करण्यासाठी पूर्वी एका संपूर्ण मजल्यावर बसलेल्या आयटी टीमची गरज लागत असे. या बदलत्या परिदृश्यामुळे स्टार्टअप्स आणि नवीन तंत्रज्ञान कंपन्यांच्या उभारणीमध्ये एक अत्यंत मोठी आणि ऐतिहासिक क्रांती घडणार आहे. पूर्वी एखादी मोठी आयटी कंपनी उभी करण्यासाठी प्रचंड मोठे भांडवल आणि हजारो कर्मचाऱ्यांची फौज लागायची. आता केवळ एक अत्यंत प्रतिभावान तरुण किंवा तरुणी स्वतःच्या खोलीत बसून, कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या मदतीने अब्जावधी डॉलर्सची उलाढाल करणारी 'युनिकॉर्न'  कंपनी उभी करू शकेल. 

परंतु, या अफाट तांत्रिक प्रगतीसोबतच एक अत्यंत मोठी आणि गडद भीती आयटी क्षेत्रात पसरली आहे ती म्हणजे नोकरकपातीची. जर एकच डेव्हलपर दहा जणांचे काम करणार असेल, तर उरलेल्या नऊ जणांच्या नोकऱ्यांचे काय होणार? हा प्रश्न आज प्रत्येक आयटी कर्मचाऱ्याला आणि विशेषतः नवशिक्या (Freshers) इंजिनिअर्सना सतावत आहे. भारतासारख्या देशात, जिथे टीसीएस , इन्फोसिस, विप्रो यांसारख्या कंपन्या प्रामुख्याने 'सर्व्हिस मॉडेल'वर चालतात आणि कर्मचाऱ्यांच्या संख्येवर परदेशी ग्राहकांना बिले आकारतात, तिथे या बदलाचा सर्वात मोठा आणि थेट फटका बसू शकतो. जर परदेशी ग्राहकाला हे लक्षात आले की जे काम करण्यासाठी ते भारतीय कंपन्यांच्या शंभर इंजिनिअर्सना पैसे देत आहेत, तेच काम त्यांचा एक अमेरिकन इंजिनिअर एआयच्या मदतीने स्वतःच करू शकतो, तर ते आपले प्रोजेक्ट्स भारताकडे का पाठवतील? हा भारतीय आयटी क्षेत्रापुढील आतापर्यंतचा सर्वात मोठा धोका मानला जात आहे. 'एंट्री लेव्हल'ची किंवा सुरुवातीच्या टप्प्यावरील साध्या कोडिंगची आणि मॅन्युअल टेस्टिंगची कामे तर आता जवळपास संपुष्टात येण्याच्या मार्गावर आहेत.

या सर्व गंभीर आव्हानांना आणि ऑल्टमन यांच्या दाव्याला सामोरे जाताना आपल्याला एक गोष्ट कायम लक्षात ठेवली पाहिजे की, कृत्रिम बुद्धिमत्ता ही मानवी सर्जनशीलतेची आणि चिकित्सक विचारांची जागा कधीच घेऊ शकत नाही. सॉफ्टवेअर इंजिनिअरिंग म्हणजे केवळ कीबोर्डवर बसून कोड टाईप करणे नव्हे. एखाद्या व्यवसायाची मूळ समस्या समजून घेणे, त्यासाठी सर्वोत्तम तांत्रिक उपाय शोधणे, युझरला काय हवे आहे याचा अचूक अंदाज बांधणे आणि जेव्हा एखादी अत्यंत नवीन आणि अनपेक्षित अडचण येते तेव्हा स्वतःच्या अनुभवावरून ती सोडवणे, हे काम फक्त मानवी मेंदूच करू शकतो. एआयकडे भावना नसतात, त्याला व्यवसायाची सामाजिक बाजू समजत नाही आणि त्याच्याकडे स्वतःची अशी कोणतीही नैसर्गिक 'कॉमन सेन्स' नसते. त्यामुळे जे इंजिनिअर्स फक्त साचेबद्ध कोडिंग करत होते, त्यांच्यासाठी हा काळ नक्कीच कठीण आहे. पण जे इंजिनिअर्स सतत नवीन गोष्टी शिकत आहेत, व्यवसायाचे गणित समजून घेत आहेत आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे या नवीन एआय टूल्सचा वापर आपल्या कामात करून आपली उत्पादकता वाढवत आहेत, त्यांच्यासाठी हा काळ म्हणजे एक सुवर्णसंधी आहे. 

जेव्हा आपण एखादे तंत्रज्ञान शिकवतो किंवा त्यावर पुस्तके लिहितो, तेव्हा एक गोष्ट अत्यंत स्पष्टपणे जाणवते की तंत्रज्ञानाला विरोध करून कोणीही कधीही टिकू शकलेला नाही. बदलत्या प्रवाहाविरुद्ध पोहण्यापेक्षा त्या प्रवाहावर स्वार होणे हेच शहाणपणाचे असते. सॅम ऑल्टमन यांचा दावा जरी आज अतिशयोक्ती वाटत असला, तरी भविष्याची दिशा नेमकी काय आहे, हे यातून स्पष्ट होते. आजच्या आणि उद्याच्या सॉफ्टवेअर इंजिनिअर्सना आता एका वेगळ्याच मानसिकतेतून स्वतःला तयार करावे लागणार आहे. त्यांना फक्त 'प्रोग्रामर' राहून चालणार नाही, तर त्यांना 'सिस्टीम थिंकर' (System Thinker) बनावे लागेल. कृत्रिम बुद्धिमत्ता मानवाची जागा घेईल की नाही हा वाद आता खूप जुना झाला आहे. आजचे नवे सूत्र हेच आहे की, "कृत्रिम बुद्धिमत्ता असलेल्या माणसाची जागा घेणार नाही, तर जो माणूस कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा वापर अत्यंत कुशलतेने करतो, तो माणूस कृत्रिम बुद्धिमत्ता न वापरणाऱ्या माणसाची जागा नक्कीच घेईल." त्यामुळे या नव्या तांत्रिक क्रांतीची भीती बाळगण्यापेक्षा, तिचे स्वागत करून स्वतःला अद्ययावत ठेवणे, हाच या बदलत्या जगातील व्यावसायिक यशाचा एकमेव आणि सर्वात खात्रीशीर मार्ग आहे.

--- तुषार भ. कुटे

सॅम ऑल्टमन आणि कृत्रिम बुद्धिमत्तेचे भविष्य: जगाला वेठीस धरणारा 'खरा' चेहरा आणि विश्वासाचा प्रश्न

एकेकाळी केवळ डेटा विश्लेषणापुरते मर्यादित असलेले तंत्रज्ञान आज 'आर्टिफिशियल जनरल इंटेलिजन्स' (AGI) आणि 'सुपरइंटेलिजन्स'च्या दिशेने अफाट वेगाने झेप घेत आहे. पण जेव्हा तंत्रज्ञानाचा वेग मानवी कल्पनेच्याही पलीकडे जातो, तेव्हा त्याचे नियंत्रण कोणाच्या हातात आहे, हा प्रश्न सर्वात महत्त्वाचा ठरतो. आजच्या घडीला या संपूर्ण जागतिक एआय क्रांतीच्या केंद्रस्थानी एकच नाव आहे, ते म्हणजे 'ओपन एआय' या कंपनीचे मुख्य कार्यकारी अधिकारी सॅम ऑल्टमन. 'चॅटजीपीटी'च्या माध्यमातून जगभरात क्रांती घडवून आणणारे ऑल्टमन हे आजच्या पिढीचे सर्वात मोठे 'व्हिजनरी' (द्रष्टे) मानले जातात. परंतु, अमेरिकेतील अत्यंत प्रतिष्ठित अशा 'द न्यूयॉर्कर' (The New Yorker) या मासिकाने ६ एप्रिल २०२६ रोजी रोनन फॅरो आणि अँड्र्यू मारँट्झ यांचा एक अत्यंत स्फोटक आणि सविस्तर शोधअहवाल प्रकाशित केला आहे. या अहवालाने संपूर्ण तंत्रज्ञान विश्वात मोठी खळबळ उडवून दिली असून, "जो माणूस आपल्या संपूर्ण मानवजातीच्या भविष्यावर नियंत्रण मिळवू पाहत आहे, त्याच्यावर आपण खरोखरच विश्वास ठेवू शकतो का?" असा अत्यंत भीषण आणि अस्वस्थ करणारा प्रश्न उपस्थित केला आहे.

सॅम ऑल्टमन यांची तुलना अनेकदा ॲपल कंपनीचे संस्थापक स्टीव्ह जॉब्स यांच्याशी केली जाते. स्टीव्ह जॉब्स यांच्याकडे अशी एक अफाट मोहिनी होती की ते लोकांना त्यांच्या दृष्टिकोनावर विश्वास ठेवायला भाग पाडत असत. ऑल्टमन हेदेखील आजच्या पिढीचे सर्वात महान आणि प्रभावी 'सेल्समन' (विक्रेते) मानले जातात. पण या अहवालाने एका अत्यंत महत्त्वाच्या फरकाकडे लक्ष वेधले आहे. स्टीव्ह जॉब्स हे मोबाईल फोन किंवा संगणक विकत होते; जर कोणी त्यांचे उत्पादन विकत घेतले नाही, तर त्या व्यक्तीचा जीव जाणार नव्हता. पण सॅम ऑल्टमन जे तंत्रज्ञान विकसित करत आहेत, त्या तंत्रज्ञानाची तुलना थेट अण्वस्त्रांशी केली जाते. हे तंत्रज्ञान जर चुकीच्या हातात गेले किंवा नियंत्रणाबाहेर गेले, तर ते संपूर्ण मानवी संस्कृतीसाठी एक मोठा धोका ठरू शकते. त्यामुळे अशा कंपनीचा सर्वोच्च नेता हा अत्यंत पारदर्शक आणि विश्वासार्ह असणे ही काळाची सर्वांत मोठी गरज आहे. पण दुर्दैवाने, 'द न्यूयॉर्कर'च्या अहवालाने ऑल्टमन यांच्या व्यक्तिमत्त्वाचा जो चेहरा समोर आणला आहे, तो अत्यंत भयावह आणि खोटारडेपणाने भरलेला आहे. 

जेव्हा आपण कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या संभाव्य धोक्यांवर आणि यंत्रांच्या वाढत्या वर्चस्वावर आधारित एखादी विज्ञानकथा किंवा थरारिका लिहितो, तेव्हा त्या कथेतील खलनायक अनेकदा एक अशी बलाढ्य आणि नफेखोर कंपनी असते, जी पैशांसाठी संपूर्ण जगाला संकटात ढकलते. पण 'ओपन एआय'च्या बाबतीत जे वास्तव समोर आले आहे, ते माझ्यासारख्या लेखकाच्या कल्पनेलाही लाजवणारे आहे. या अहवालात २०१७ सालच्या एका अत्यंत धक्कादायक आणि अंगावर काटा आणणाऱ्या 'कंट्रीज प्लॅन'चा सविस्तर उल्लेख करण्यात आला आहे. त्या काळात ओपन एआयचे सह-संस्थापक ग्रेग ब्रॉकमन आणि सॅम ऑल्टमन यांच्या नेतृत्वाखालील व्यवस्थापनाने कंपनीसाठी अफाट निधी गोळा करण्यासाठी एका अत्यंत विघातक योजनेवर चर्चा केली होती. ही योजना म्हणजे अमेरिका, रशिया आणि चीन यांसारख्या बलाढ्य महासत्तांना एकमेकांविरुद्ध उभे करून कृत्रिम बुद्धिमत्तेसाठी एक प्रकारची 'बोली' लावण्याची होती. या तंत्रज्ञानासाठी देशांमध्ये शस्त्रास्त्रांसारखी जागतिक शर्यत निर्माण करून स्वतःची तिजोरी भरण्याचा हा अत्यंत भयानक विचार होता. जेव्हा कंपनीचे तत्कालीन धोरण आणि नीतिमत्ता सल्लागार पेज हेडली यांनी यावर तीव्र आक्षेप घेतला आणि "अत्यंत विध्वंसक ठरू शकणारे हे तंत्रज्ञान आपण पैशांसाठी रशियाच्या पुतिन यांना विकणार का?" असा सवाल केला, तेव्हा व्यवस्थापनाचे लक्ष केवळ "आपण ही शर्यत कशी जिंकणार आणि अजून पैसा कसा उभा करणार?" यावरच केंद्रित होते. जेव्हा कंपनीतील अनेक महत्त्वाच्या संशोधकांनी आणि कर्मचाऱ्यांनी या वेडेपणाला विरोध करत सामूहिक राजीनामे देण्याची धमकी दिली, तेव्हाच केवळ नाईलाजाने ही भयानक योजना रद्द करण्यात आली.

नोव्हेंबर २०२३ मध्ये सॅम ऑल्टमन यांना त्यांच्याच कंपनीच्या संचालक मंडळाने अचानक पदावरून का काढून टाकले होते, याचे खरे आणि अत्यंत धक्कादायक कारणही आता या अहवालातून समोर आले आहे. ओपन एआयचे मुख्य शास्त्रज्ञ इल्या सुत्स्केव्हर (Ilya Sutskever) यांनी लिहिलेले आणि आजवर गुप्त असलेले काही अंतर्गत मेमोज आता उघड झाले आहेत. या कागदपत्रांनुसार, ऑल्टमन हे सातत्याने संचालक मंडळाला आणि सहकाऱ्यांना खोटी माहिती देत होते. त्यांच्या वागणुकीतील सर्वात मोठा आणि पहिला दोष 'खोटारडेपणा' असा नोंदवण्यात आला होता. ऑल्टमन यांच्या बोलण्यात आणि प्रत्यक्षात वागण्यात किती मोठी तफावत आहे, याचे एक अत्यंत ज्वलंत उदाहरण म्हणजे कंपनीची 'सुपरअलाईनमेंट' टीम. कृत्रिम बुद्धिमत्ता मानवासाठी सुरक्षित राहावी आणि ती नियंत्रणाबाहेर जाऊ नये, यासाठी संशोधन करणारी ही एक अत्यंत महत्त्वाची टीम होती. ऑल्टमन यांनी सार्वजनिक व्यासपीठावर मोठ्या अभिमानाने अशी घोषणा केली होती की कंपनीच्या एकूण कॉम्प्युटिंग पॉवरपैकी (संगणकीय क्षमतेपैकी) तब्बल २० टक्के क्षमता या सुरक्षा टीमला दिली जाईल. पण प्रत्यक्षात, या टीमला केवळ एक ते दोन टक्केच क्षमता देण्यात आली. सुरक्षिततेसारख्या अत्यंत नाजूक आणि गंभीर मुद्द्यावर संपूर्ण जगाची अशी उघड फसवणूक करणे, हे कोणत्याही जबाबदार नेत्याला न शोभणारे आहे. 

ऑल्टमन यांच्या व्यक्तिमत्त्वाचे विश्लेषण करताना 'द न्यूयॉर्कर'च्या अहवालात काही अत्यंत तीव्र आणि अस्वस्थ करणाऱ्या शब्दांचा वापर करण्यात आला आहे. कंपनीच्या एका संचालक मंडळाच्या सदस्याने त्यांची वृत्ती ही 'सोशियोपॅथिक' (Sociopathic) म्हणजेच दुसऱ्यांबद्दल किंवा स्वतःच्या कृत्यांच्या परिणामांबद्दल कोणतीही जाणीव किंवा पश्चात्ताप नसलेली प्रवृत्ती असल्याचे म्हटले आहे. ऑल्टमन यांच्यात दोन अत्यंत दुर्मिळ आणि परस्परविरोधी गुणांचा संगम आहे: एकीकडे त्यांना सर्वांनी आपल्याला आवडावे आणि आपली स्तुती करावी अशी तीव्र इच्छा असते, तर दुसरीकडे एखाद्या व्यक्तीची फसवणूक करताना त्यांना भविष्यातील भयानक परिणामांची अजिबात पर्वा नसते. इंटरनेटच्या सुरुवातीच्या काळातील एक अत्यंत हुशार आणि प्रसिद्ध तरुण प्रोग्रामर ॲरॉन स्वार्ट्झ (Aaron Swartz), ज्याने २०१३ मध्ये आत्महत्या केली होती, तो ऑल्टमन यांचा सुरुवातीच्या 'वाय-कॉम्बिनेटर'च्या काळातील बॅचमेट होता. स्वार्ट्झने आपल्या मृत्यूपूर्वीच आपल्या मित्रांना ऑल्टमन यांच्याबद्दल एक अत्यंत गंभीर इशारा दिला होता. "सॅमवर कधीही विश्वास ठेवू नका, तो एक सोशियोपॅथ आहे आणि तो स्वतःच्या फायद्यासाठी कोणत्याही थराला जाऊ शकतो," असे स्वार्ट्झने अत्यंत स्पष्टपणे सांगितले होते. आज जेव्हा तोच सॅम ऑल्टमन जगातील सर्वात शक्तिशाली एआय कंपनी चालवत आहे, तेव्हा स्वार्ट्झचा तो जुना इशारा अत्यंत खरा आणि धोक्याची घंटा ठरत आहे.

२०२३ मध्ये जेव्हा संचालक मंडळाने ऑल्टमन यांना कामावरून काढले, तेव्हा एका अत्यंत तणावपूर्ण फोन कॉलवर त्यांना त्यांच्या खोटारडेपणाची कबुली देण्यास सांगण्यात आले होते. त्यावर ऑल्टमन यांनी दिलेले उत्तर खरोखरच त्यांच्या मानसिकतेचे दर्शन घडवणारे आहे. ते म्हणाले होते, "मी माझा मूळ स्वभाव बदलू शकत नाही." म्हणजेच, स्वतःला पाहिजे ते मिळवण्यासाठी खोटे बोलणे हा त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाचा एक अविभाज्य भाग आहे आणि तो ते कधीही सोडणार नाहीत, हे त्यांनी स्वतःच मान्य केले होते. तरीही, मायक्रोसॉफ्टसारख्या मोठ्या गुंतवणूकदारांचा अब्जावधी डॉलर्सचा आर्थिक दबाव आणि एका रात्रीत करोडपती होण्याचे स्वप्न पाहणाऱ्या कर्मचाऱ्यांच्या बंडामुळे ऑल्टमन यांना पुन्हा कंपनीत मोठ्या थाटामाटात परत आणले गेले. या संपूर्ण प्रकरणाची चौकशी करण्यासाठी एका मोठ्या आणि प्रतिष्ठित लॉ फर्मला नियुक्त करण्यात आले होते. पण आश्चर्याची आणि संशयास्पद गोष्ट म्हणजे, या चौकशीचा कोणताही लेखी अहवाल कधीही तयार करण्यात आला नाही; केवळ तोंडी स्वरूपात माहिती देऊन हे प्रकरण कायमचे आणि अत्यंत सोयीस्करपणे दडपून टाकण्यात आले.

हा संपूर्ण अहवाल आणि त्यातून समोर आलेले हे भीषण वास्तव आपल्या सर्वांसाठी, विशेषतः तंत्रज्ञान क्षेत्रात काम करणाऱ्या आणि नवीन पिढीला घडवणाऱ्या प्रत्येकासाठी, एक अत्यंत मोठा धडा आहे. जेव्हा आपण वर्गात पायथॉन, मशीन लर्निंग किंवा कृत्रिम बुद्धिमत्तेचे तांत्रिक धडे देतो, तेव्हा त्यासोबतच 'एआय एथिक्स' (कृत्रिम बुद्धिमत्तेची नीतिमत्ता) आणि जबाबदारी याचे महत्त्व विद्यार्थ्यांना समजावून सांगणे आता सर्वात जास्त आवश्यक बनले आहे. कृत्रिम बुद्धिमत्ता ही मानवी इतिहासातील सर्वात मोठी आणि तितकीच अत्यंत विनाशकारी ठरू शकणारी शक्ती आहे. आज या अफाट शक्तीचे नियंत्रण सिलिकॉन व्हॅलीमधील अशा काही मोजक्या आणि शक्तिशाली लोकांच्या हातात एकवटले आहे, ज्यांच्यासाठी सुरक्षितता आणि नीतिमत्ता यापेक्षा अमर्याद सत्ता, व्यावसायिक नफा आणि स्वतःचा अहंकार या गोष्टी जास्त महत्त्वाच्या आहेत. जो माणूस आपल्याच सहकाऱ्यांशी आणि संचालक मंडळाशी प्रामाणिक राहू शकत नाही, जो स्वतःच्या स्वार्थासाठी सत्याची सहज मोडतोड करू शकतो, त्या माणसावर आपण संपूर्ण मानवजातीच्या आणि आपल्या मुलांच्या सुरक्षित भविष्याची जबाबदारी कशी सोपवू शकतो? तंत्रज्ञानाचा विकास थांबवणे शक्य नाही, पण या विकासाचे सुकाणू अशा बेजबाबदार आणि हुकूमशाही प्रवृत्तीच्या हातातून काढून घेऊन त्यावर कडक जागतिक नियंत्रण आणणे, ही आता केवळ काळाची नव्हे, तर मानवाच्या टिकून राहण्याची सर्वात मोठी गरज बनली आहे.

लिंक: https://www.newyorker.com/magazine/2026/04/13/sam-altman-may-control-our-future-can-he-be-trusted

--- तुषार भ. कुटे