शिवनेरी किल्ला या शब्दाचा उच्चार जरी केला तरी प्रत्येक महाराष्ट्रीयन माणसाच्या अंगावर अभिमानाने काटा उभा राहतो आणि डोळ्यांसमोर उभा राहतो तो रयतेचे राजे छत्रपती शिवाजी महाराज यांचा जन्म आणि स्वराज्याच्या तेजस्वी इतिहासाची सुरुवात. परंतु, या शिवनेरी किल्ल्याचा आणि त्याच्या भोवतालच्या परिसराचा इतिहास केवळ साडेतीनशे किंवा चारशे वर्षे जुना नाही, तर तो तब्बल दोन हजार वर्षांहून अधिक प्राचीन आणि अत्यंत देदीप्यमान आहे. इसवी सनापूर्वी आणि इसवी सनाच्या सुरुवातीच्या शतकांमध्ये जेव्हा संपूर्ण दख्खनच्या पठारावर आणि महाराष्ट्रात सातवाहन साम्राज्याची एकछत्री आणि प्रबळ सत्ता होती, तेव्हा शिवनेरी हा एक अत्यंत महत्त्वाचा राजकीय, जागतिक व्यापारी आणि धार्मिक केंद्रबिंदू होता. आज आपण ज्या घडीव दगडांच्या तटबंदी आणि बुरुजांनी वेढलेला आणि अनेक ऐतिहासिक वास्तूंनी नटलेला शिवनेरी पाहतो, त्या गडाच्या अगदी सुरुवातीच्या पायाभरणीत आणि त्याच्या जडणघडणीत सातवाहनकालीन महाराष्ट्राचे एक अत्यंत प्रगल्भ, शांततापूर्ण आणि सुवर्णयुगीन चित्र दडलेले आहे. प्राचीन महाराष्ट्राचा हा वारसा समजून घेतल्याशिवाय शिवनेरीचे खरे आणि सर्वांगीण महत्त्व आपल्याला कधीही समजणार नाही.
सातवाहन काळात आजचे जुन्नर शहर आणि शिवनेरीचा परिसर हा 'जीर्णनगर' या प्राचीन नावाने ओळखला जात असावा असा अनेक अभ्यासकांचा अंदाज आहे. हे शहर तत्कालीन व्यापाराचे एक अवाढव्य आणि आंतरराष्ट्रीय दर्जाचे केंद्र होते. तत्कालीन काळात कोकणातील कल्याण, चौल (प्राचीन चेमुल) आणि सोपारा (शूर्पारक) यांसारख्या अरबी समुद्रावरील आंतरराष्ट्रीय बंदरांवरून येणारा आणि जाणारा माल सह्याद्रीच्या अत्यंत कठीण आणि उंच घाटवाटांमधून, विशेषतः 'नाणेघाट' या प्राचीन व्यापारी मार्गावरून दख्खनच्या पठारावर आणला जात असे. रोमन साम्राज्य, इजिप्त आणि ग्रीस यांसारख्या देशांमधून येणारे परदेशी व्यापारी याच मार्गाचा वापर करत असत. नाणेघाटातून सह्याद्रीच्या माथ्यावर आल्यावर या थकून गेलेल्या व्यापाऱ्यांचा आणि त्यांच्या गाढवांच्या व बैलांच्या तांड्यांचा पहिला मोठा आणि सुरक्षित थांबा हा शिवनेरी डोंगराच्या पायथ्याशी असलेले जुन्नर शहर असायचा. तिथून पुढे हा माल सातवाहनांची राजधानी असलेल्या 'प्रतिष्ठान' म्हणजेच आजच्या पैठणकडे आणि भारताच्या इतर अंतर्भागातील शहरांकडे रवाना व्हायचा. या अत्यंत मोक्याच्या आणि प्रचंड संपत्तीची उलाढाल होणाऱ्या मुख्य व्यापारी मार्गाचे रक्षण करण्यासाठी एका भक्कम, उंच आणि सुरक्षित अशा नैसर्गिक जागेची अत्यंत आवश्यकता होती. याच सुरक्षेच्या आणि प्रशासकीय गरजेतून शिवनेरी डोंगराचे लष्करी महत्त्व पहिल्यांदा ओळखले गेले. शिवनेरी डोंगरावरून आजूबाजूच्या विस्तीर्ण प्रदेशावर आणि घाटमाथ्याकडे जाणाऱ्या सर्व व्यापारी मार्गांवर अत्यंत बारकाईने लक्ष ठेवता येत असे, त्यामुळे सातवाहन राजांनी आणि तत्कालीन प्रशासनाने या डोंगराचा उपयोग एक नैसर्गिक टेहळणी केंद्र आणि व्यापारी सुरक्षेचे मुख्य लष्करी ठाणे म्हणून मोठ्या प्रमाणावर केला.
याच सातवाहन काळात महाराष्ट्रात आणि विशेषतः जुन्नर परिसरात बौद्ध धर्माचा, आणि त्यातही प्रामुख्याने 'हीनयान' पंथाचा मोठा प्रसार झाला होता. सातवाहन राजांचा सर्व धर्मांप्रती अत्यंत सहिष्णू आणि उदार वृत्ती होती. त्यांनी बौद्ध धर्माला अत्यंत उदार अंतःकरणाने मोठा राजाश्रय आणि सढळ हाताने देणग्या दिल्या होत्या. शिवनेरी डोंगरावर आणि जुन्नरच्या आसपासच्या मानमोडी, तुळजालेणी आणि लेण्याद्री या डोंगररांगांमध्ये कोरलेल्या शेकडो बौद्ध लेण्या ही याच सातवाहन कालखंडाची अत्यंत भव्य आणि आजही शाबूत असलेली जिवंत स्मारके आहेत. केवळ शिवनेरी किल्ल्याच्या कातळात आज ज्या साठहून अधिक लेण्या आपल्याला पाहायला मिळतात, त्या प्रामुख्याने याच सातवाहन काळात म्हणजेच साधारणपणे इसवी सन पूर्व पहिले शतक ते इसवी सनाचे तिसरे शतक या प्रदीर्घ कालावधीत कोरल्या गेल्या आहेत. या लेण्यांमध्ये बौद्ध भिक्खूंना राहण्यासाठी आणि ध्यानधारणा करण्यासाठी निवांत ठिकाणे म्हणजेच 'विहार', आणि त्यांच्या उपासनेसाठी व प्रार्थनेसाठी अत्यंत सुबकपणे कोरण्यात आलेली 'चैत्यगृहे' यांचा समावेश आहे. पावसाळ्याच्या चार महिन्यांत जेव्हा जोरदार पावसामुळे घाटमार्गावरील व्यापार पूर्णपणे थांबायचा, तेव्हा अनेक व्यापारी आणि भिक्खू 'वर्षावास' करण्यासाठी या शिवनेरीवरील लेण्यांमध्ये एकत्र आश्रय घेत असत, ज्यामुळे येथे एका मोठ्या सांस्कृतिक देवाणघेवाणीचे केंद्र निर्माण झाले होते.
या लेण्यांमधील कातळभिंतींवर आणि खांबांवर कोरलेले प्राचीन 'ब्राह्मी' लिपीतील आणि प्राकृत भाषेतील अनेक शिलालेख आपल्याला तत्कालीन समाजजीवनाची, दानशूरपणाची आणि अर्थव्यवस्थेची अत्यंत सविस्तर व अचूक माहिती देतात. या शिलालेखांमधून असे अत्यंत स्पष्टपणे समोर येते की, या भव्य लेण्या कोरण्यासाठी केवळ राजघराण्यांनीच नव्हे, तर 'सार्थवाह' म्हणजेच परदेशात जाणारे मोठे व्यापारी, स्थानिक पातळीवर काम करणारे सोनार, तांबट, लोहार, आणि अगदी सामान्य शेतकऱ्यांनीही स्वतःच्या कमाईतून देणग्या दिल्या होत्या. जुन्नर हे त्याकाळी विविध व्यावसायिक 'श्रेणींचे' (म्हणजेच आजच्या भाषेतील गिल्ड्स किंवा व्यावसायिक संघटनांचे) एक मोठे केंद्र होते. या श्रेणी तत्कालीन बँकांसारखे काम करत असत आणि त्यांच्याकडे ठेवी ठेवून त्यावरील व्याजातून भिक्खूंच्या भोजन आणि निवासाची कायमस्वरूपी व्यवस्था केली जात असे. विशेष आणि आश्चर्यकारक बाब म्हणजे, या शिलालेखांमध्ये 'यवन' म्हणजेच ग्रीक व्यापाऱ्यांच्या आणि नागरिकांच्या देणग्यांचेही अनेक स्पष्ट उल्लेख आढळतात. यावरून हे निर्विवादपणे सिद्ध होते की, सातवाहनकालीन शिवनेरी आणि जुन्नर परिसराचा थेट संबंध ग्रीस आणि रोमन साम्राज्यासारख्या दूरवरच्या पाश्चिमात्य देशांशी होता आणि अनेक परदेशी नागरिक येथे व्यापाराच्या निमित्ताने कायमस्वरूपी वास्तव्यास होते आणि त्यांनी इथली संस्कृती आणि धर्मही स्वीकारला होता.
या परदेशी आणि स्थानिक देणगीदारांनी बौद्ध भिक्खूंसाठी केवळ लेण्याच कोरल्या नाहीत, तर त्यांना उन्हाळ्यात आणि वर्षभर पिण्याचे अत्यंत शुद्ध आणि थंड पाणी मिळावे म्हणून कातळात पाण्याची भव्य टाकी निर्माण केली. या टाक्यांना तत्कालीन प्राकृत भाषेत 'पोढी' असे म्हटले जायचे. पावसाचे पाणी नैसर्गिकरीत्या झिरपून या टाक्यांमध्ये जमा होईल अशी अत्यंत प्रगत आणि वैज्ञानिक जलव्यवस्थापन प्रणाली सातवाहन काळातील अभियंत्यांनी या शिवनेरी डोंगरावर विकसित केली होती. शिवनेरीवर आज आपण जी 'गंगा-यमुना' यांसारखी पाण्याची उत्तम आणि कधीही न आटणारी टाकी पाहतो, त्यांची मूळ निर्मिती याच दोन हजार वर्षांपूर्वीच्या कालखंडात झालेली आहे. वास्तुकलेचा विचार करता, सातवाहन काळात शिवनेरीवर आजच्यासारखी भव्य आणि घडीव दगडांची कृत्रिम तटबंदी किंवा मोठे गोलाकार बुरुज अस्तित्वात नव्हते. तत्कालीन संरक्षण व्यवस्था ही प्रामुख्याने डोंगराची नैसर्गिक दुर्गमता आणि कातळात कोरलेले निमुळते रस्ते यावरच अवलंबून असायची. शत्रूला सहजासहजी वर पोहोचता येऊ नये म्हणून डोंगराच्या कडा तासून त्या अधिक सरळ आणि तीव्र केल्या जात असत. कातळात कोरलेल्या पायऱ्या आणि ठराविक अंतरावर बांधलेल्या लाकडी किंवा कच्च्या विटांच्या टेहळणी चौक्या हेच तत्कालीन शिवनेरी किल्ल्याचे मुख्य लष्करी स्वरूप होते. शिवनेरीवरील 'शिवाई देवी' जिच्या नावावरून या डोंगराला 'शिवनेरी' आणि पुढे शिवरायांना 'शिवाजी' हे नाव मिळाले, तिचे मूळ स्थान आणि तत्कालीन समाजाची तिच्यावरील श्रद्धा ही या प्राचीन काळापासूनच चालत आलेली असावीत, असा अनेक पुरातत्त्वशास्त्रज्ञांचा आणि इतिहासकारांचा ठाम कयास आहे. जसजसा काळ पुढे गेला, तसतसे सातवाहन साम्राज्याचे पतन झाले आणि नंतरच्या काळात चालुक्य, राष्ट्रकूट, यादव, बहमनी, निजामशाही आणि शेवटी शिवकाळात या किल्ल्याच्या बांधकामात, त्याच्या तटबंदीत आणि लष्करी रचनेत अनेक मोठे बदल आणि विस्तार होत गेले.
सारांशरूपाने सांगायचे तर, शिवनेरी किल्ला हा केवळ शिवजन्माचाच नव्हे, तर महाराष्ट्राच्या अडीच हजार वर्षांच्या अखंड आणि वैभवशाली प्रवासाचा मूक आणि अत्यंत भक्कम साक्षीदार आहे. सातवाहनकालीन शिवनेरी हा एक गजबजलेला आणि संपत्तीने ओतप्रोत भरलेला व्यापारी मार्ग होता, एक अत्यंत शांत आणि पवित्र असे बौद्ध धार्मिक केंद्र होता, आणि जागतिक स्तरावरील व्यापाऱ्यांचे व संस्कृतींचे एक मोठे आश्रयस्थान होता. जेव्हा आपण आज शिवनेरी किल्ल्याच्या पायऱ्या चढतो, तेव्हा केवळ शिवरायांच्या पदस्पर्शाने पावन झालेली मातीच आपण अनुभवत नसतो, तर त्या शेकडो अज्ञात बौद्ध भिक्खूंची, दानशूर परदेशी यवन व्यापाऱ्यांची आणि सातवाहनकालीन प्रगत समाजाची स्पंदनेही आपण त्या कातळात आणि लेण्यांमध्ये अनुभवत असतो. प्राचीन महाराष्ट्राचा हा जागतिक दर्जाचा इतिहास आणि तत्कालीन प्रगत अर्थव्यवस्थेचे हे चक्र समजून घेतल्याशिवाय शिवनेरीचे खरे आणि ऐतिहासिक महत्त्व कधीही आपल्या पूर्णपणे लक्षात येऊ शकणार नाही.
**सातवाहनकालीन शिवनेरी: प्राचीन महाराष्ट्राच्या जागतिक व्यापाराचे आणि बौद्ध संस्कृतीचे एक अभेद्य व वैभवशाली केंद्र**
शिवनेरी किल्ला या शब्दाचा उच्चार जरी केला तरी प्रत्येक महाराष्ट्रीयन माणसाच्या अंगावर अभिमानाने काटा उभा राहतो आणि डोळ्यांसमोर उभा राहतो तो रयतेचे राजे छत्रपती शिवाजी महाराज यांचा जन्म आणि स्वराज्याच्या तेजस्वी इतिहासाची सुरुवात. परंतु, या शिवनेरी किल्ल्याचा आणि त्याच्या भोवतालच्या परिसराचा इतिहास केवळ साडेतीनशे किंवा चारशे वर्षे जुना नाही, तर तो तब्बल दोन हजार वर्षांहून अधिक प्राचीन आणि अत्यंत देदीप्यमान आहे. इसवी सनापूर्वी आणि इसवी सनाच्या सुरुवातीच्या शतकांमध्ये जेव्हा संपूर्ण दख्खनच्या पठारावर आणि महाराष्ट्रात सातवाहन साम्राज्याची एकछत्री आणि प्रबळ सत्ता होती, तेव्हा शिवनेरी हा एक अत्यंत महत्त्वाचा राजकीय, जागतिक व्यापारी आणि धार्मिक केंद्रबिंदू होता. आज आपण ज्या घडीव दगडांच्या तटबंदी आणि बुरुजांनी वेढलेला आणि अनेक ऐतिहासिक वास्तूंनी नटलेला शिवनेरी पाहतो, त्या गडाच्या अगदी सुरुवातीच्या पायाभरणीत आणि त्याच्या जडणघडणीत सातवाहनकालीन महाराष्ट्राचे एक अत्यंत प्रगल्भ, शांततापूर्ण आणि सुवर्णयुगीन चित्र दडलेले आहे. प्राचीन महाराष्ट्राचा हा वारसा समजून घेतल्याशिवाय शिवनेरीचे खरे आणि सर्वांगीण महत्त्व आपल्याला कधीही समजणार नाही.
सातवाहन काळात आजचे जुन्नर शहर आणि शिवनेरीचा परिसर हा 'जीर्णनगर' किंवा 'तगर' यांसारख्या प्राचीन नावांनी ओळखला जात असावा असा अनेक अभ्यासकांचा अंदाज आहे. हे शहर तत्कालीन व्यापाराचे एक अवाढव्य आणि आंतरराष्ट्रीय दर्जाचे केंद्र होते. तत्कालीन काळात कोकणातील कल्याण, चौल (प्राचीन चेमुल) आणि सोपारा (शूर्पारक) यांसारख्या अरबी समुद्रावरील आंतरराष्ट्रीय बंदरांवरून येणारा आणि जाणारा माल सह्याद्रीच्या अत्यंत कठीण आणि उंच घाटवाटांमधून, विशेषतः 'नाणेघाट' या प्राचीन व्यापारी मार्गावरून दख्खनच्या पठारावर आणला जात असे. रोमन साम्राज्य, इजिप्त आणि ग्रीस यांसारख्या देशांमधून येणारे परदेशी व्यापारी याच मार्गाचा वापर करत असत. नाणेघाटातून सह्याद्रीच्या माथ्यावर आल्यावर या थकून गेलेल्या व्यापाऱ्यांचा आणि त्यांच्या गाढवांच्या व बैलांच्या तांड्यांचा पहिला मोठा आणि सुरक्षित थांबा हा शिवनेरी डोंगराच्या पायथ्याशी असलेले जुन्नर शहर असायचा. तिथून पुढे हा माल सातवाहनांची राजधानी असलेल्या 'प्रतिष्ठान' म्हणजेच आजच्या पैठणकडे आणि भारताच्या इतर अंतर्भागातील शहरांकडे रवाना व्हायचा. या अत्यंत मोक्याच्या आणि प्रचंड संपत्तीची उलाढाल होणाऱ्या मुख्य व्यापारी मार्गाचे रक्षण करण्यासाठी एका भक्कम, उंच आणि सुरक्षित अशा नैसर्गिक जागेची अत्यंत आवश्यकता होती. याच सुरक्षेच्या आणि प्रशासकीय गरजेतून शिवनेरी डोंगराचे लष्करी महत्त्व पहिल्यांदा ओळखले गेले. शिवनेरी डोंगरावरून आजूबाजूच्या विस्तीर्ण प्रदेशावर आणि घाटमाथ्याकडे जाणाऱ्या सर्व व्यापारी मार्गांवर अत्यंत बारकाईने लक्ष ठेवता येत असे, त्यामुळे सातवाहन राजांनी आणि तत्कालीन प्रशासनाने या डोंगराचा उपयोग एक नैसर्गिक टेहळणी केंद्र आणि व्यापारी सुरक्षेचे मुख्य लष्करी ठाणे म्हणून मोठ्या प्रमाणावर केला.
याच सातवाहन काळात महाराष्ट्रात आणि विशेषतः जुन्नर परिसरात बौद्ध धर्माचा, आणि त्यातही प्रामुख्याने 'हीनयान' पंथाचा मोठा प्रसार झाला होता. सातवाहन राजांनी जरी स्वतः वैदिक धर्माचा आणि प्राकृत भाषेचा पुरस्कार केला असला, तरी त्यांची सर्व धर्मांप्रती अत्यंत सहिष्णू आणि उदार वृत्ती होती. त्यांनी बौद्ध धर्मालाही अत्यंत उदार अंतःकरणाने मोठा राजाश्रय आणि सढळ हाताने देणग्या दिल्या होत्या. शिवनेरी डोंगरावर आणि जुन्नरच्या आसपासच्या मानमोडी, तुळजालेणी आणि लेण्याद्री या डोंगररांगांमध्ये कोरलेल्या शेकडो बौद्ध लेण्या ही याच सातवाहन कालखंडाची अत्यंत भव्य आणि आजही शाबूत असलेली जिवंत स्मारके आहेत. केवळ शिवनेरी किल्ल्याच्या कातळात आज ज्या साठहून अधिक लेण्या आपल्याला पाहायला मिळतात, त्या प्रामुख्याने याच सातवाहन काळात म्हणजेच साधारणपणे इसवी सन पूर्व पहिले शतक ते इसवी सनाचे तिसरे शतक या प्रदीर्घ कालावधीत कोरल्या गेल्या आहेत. या लेण्यांमध्ये बौद्ध भिक्खूंना राहण्यासाठी आणि ध्यानधारणा करण्यासाठी निवांत ठिकाणे म्हणजेच 'विहार', आणि त्यांच्या उपासनेसाठी व प्रार्थनेसाठी अत्यंत सुबकपणे कोरण्यात आलेली 'चैत्यगृहे' यांचा समावेश आहे. पावसाळ्याच्या चार महिन्यांत जेव्हा जोरदार पावसामुळे घाटमार्गावरील व्यापार पूर्णपणे थांबायचा, तेव्हा अनेक व्यापारी आणि भिक्खू 'वर्षावास' करण्यासाठी या शिवनेरीवरील लेण्यांमध्ये एकत्र आश्रय घेत असत, ज्यामुळे येथे एका मोठ्या सांस्कृतिक देवाणघेवाणीचे केंद्र निर्माण झाले होते.
या लेण्यांमधील कातळभिंतींवर आणि खांबांवर कोरलेले प्राचीन 'ब्राह्मी' लिपीतील आणि प्राकृत भाषेतील अनेक शिलालेख आपल्याला तत्कालीन समाजजीवनाची, दानशूरपणाची आणि अर्थव्यवस्थेची अत्यंत सविस्तर व अचूक माहिती देतात. या शिलालेखांमधून असे अत्यंत स्पष्टपणे समोर येते की, या भव्य लेण्या कोरण्यासाठी केवळ राजघराण्यांनीच नव्हे, तर 'सार्थवाह' म्हणजेच परदेशात जाणारे मोठे व्यापारी, स्थानिक पातळीवर काम करणारे सोनार, तांबट, लोहार, आणि अगदी सामान्य शेतकऱ्यांनीही स्वतःच्या कमाईतून देणग्या दिल्या होत्या. जुन्नर हे त्याकाळी विविध व्यावसायिक 'श्रेणींचे' (म्हणजेच आजच्या भाषेतील गिल्ड्स किंवा व्यावसायिक संघटनांचे) एक मोठे केंद्र होते. या श्रेणी तत्कालीन बँकांसारखे काम करत असत आणि त्यांच्याकडे ठेवी ठेवून त्यावरील व्याजातून भिक्खूंच्या भोजन आणि निवासाची कायमस्वरूपी व्यवस्था केली जात असे. विशेष आणि आश्चर्यकारक बाब म्हणजे, या शिलालेखांमध्ये 'यवन' म्हणजेच ग्रीक व्यापाऱ्यांच्या आणि नागरिकांच्या देणग्यांचेही अनेक स्पष्ट उल्लेख आढळतात. यावरून हे निर्विवादपणे सिद्ध होते की, सातवाहनकालीन शिवनेरी आणि जुन्नर परिसराचा थेट संबंध ग्रीस आणि रोमन साम्राज्यासारख्या दूरवरच्या पाश्चिमात्य देशांशी होता आणि अनेक परदेशी नागरिक येथे व्यापाराच्या निमित्ताने कायमस्वरूपी वास्तव्यास होते आणि त्यांनी इथली संस्कृती आणि धर्मही स्वीकारला होता.
या परदेशी आणि स्थानिक देणगीदारांनी बौद्ध भिक्खूंसाठी केवळ लेण्याच कोरल्या नाहीत, तर त्यांना उन्हाळ्यात आणि वर्षभर पिण्याचे अत्यंत शुद्ध आणि थंड पाणी मिळावे म्हणून कातळात पाण्याची भव्य टाकी निर्माण केली. या टाक्यांना तत्कालीन प्राकृत भाषेत 'पोढी' असे म्हटले जायचे. पावसाचे पाणी नैसर्गिकरीत्या झिरपून या टाक्यांमध्ये जमा होईल अशी अत्यंत प्रगत आणि वैज्ञानिक जलव्यवस्थापन प्रणाली सातवाहन काळातील अभियंत्यांनी या शिवनेरी डोंगरावर विकसित केली होती. शिवनेरीवर आज आपण जी 'गंगा-यमुना' यांसारखी पाण्याची उत्तम आणि कधीही न आटणारी टाकी पाहतो, त्यांची मूळ निर्मिती याच दोन हजार वर्षांपूर्वीच्या कालखंडात झालेली आहे. वास्तुकलेचा विचार करता, सातवाहन काळात शिवनेरीवर आजच्यासारखी भव्य आणि घडीव दगडांची कृत्रिम तटबंदी किंवा मोठे गोलाकार बुरुज अस्तित्वात नव्हते. तत्कालीन संरक्षण व्यवस्था ही प्रामुख्याने डोंगराची नैसर्गिक दुर्गमता आणि कातळात कोरलेले निमुळते रस्ते यावरच अवलंबून असायची. शत्रूला सहजासहजी वर पोहोचता येऊ नये म्हणून डोंगराच्या कडा तासून त्या अधिक सरळ आणि तीव्र केल्या जात असत. कातळात कोरलेल्या पायऱ्या आणि ठराविक अंतरावर बांधलेल्या लाकडी किंवा कच्च्या विटांच्या टेहळणी चौक्या हेच तत्कालीन शिवनेरी किल्ल्याचे मुख्य लष्करी स्वरूप होते. शिवनेरीवरील 'शिवाई देवी' जिच्या नावावरून या डोंगराला 'शिवनेरी' आणि पुढे शिवरायांना 'शिवाजी' हे नाव मिळाले, तिचे मूळ स्थान आणि तत्कालीन समाजाची तिच्यावरील श्रद्धा ही या प्राचीन काळापासूनच चालत आलेली असावीत, असा अनेक पुरातत्त्वशास्त्रज्ञांचा आणि इतिहासकारांचा ठाम कयास आहे. जसजसा काळ पुढे गेला, तसतसे सातवाहन साम्राज्याचे पतन झाले आणि नंतरच्या काळात चालुक्य, राष्ट्रकूट, यादव, बहमनी, निजामशाही आणि शेवटी शिवकाळात या किल्ल्याच्या बांधकामात, त्याच्या तटबंदीत आणि लष्करी रचनेत अनेक मोठे बदल आणि विस्तार होत गेले.
सारांशरूपाने सांगायचे तर, शिवनेरी किल्ला हा केवळ शिवजन्माचाच नव्हे, तर महाराष्ट्राच्या अडीच हजार वर्षांच्या अखंड आणि वैभवशाली प्रवासाचा मूक आणि अत्यंत भक्कम साक्षीदार आहे. सातवाहनकालीन शिवनेरी हा एक गजबजलेला आणि संपत्तीने ओतप्रोत भरलेला व्यापारी मार्ग होता, एक अत्यंत शांत आणि पवित्र असे बौद्ध धार्मिक केंद्र होता, आणि जागतिक स्तरावरील व्यापाऱ्यांचे व संस्कृतींचे एक मोठे आश्रयस्थान होता. जेव्हा आपण आज शिवनेरी किल्ल्याच्या पायऱ्या चढतो, तेव्हा केवळ शिवरायांच्या पदस्पर्शाने पावन झालेली मातीच आपण अनुभवत नसतो, तर त्या शेकडो अज्ञात बौद्ध भिक्खूंची, दानशूर परदेशी यवन व्यापाऱ्यांची आणि सातवाहनकालीन प्रगत समाजाची स्पंदनेही आपण त्या कातळात आणि लेण्यांमध्ये अनुभवत असतो. प्राचीन महाराष्ट्राचा हा जागतिक दर्जाचा इतिहास आणि तत्कालीन प्रगत अर्थव्यवस्थेचे हे चक्र समजून घेतल्याशिवाय शिवनेरीचे खरे आणि ऐतिहासिक महत्त्व कधीही आपल्या पूर्णपणे लक्षात येऊ शकणार नाही.
पुढील भागांमध्ये आपण शिवनेरी लेण्यांचा वेध घेणार आहोत.
संदर्भ प्रमाणित सूची:
१. मिराशी, डॉ. वासुदेव विष्णू. सातवाहन आणि पश्चिमी क्षत्रप यांचा इतिहास आणि कोरीव लेख.
२. कोलारकर, डॉ. श. गो. प्राचीन महाराष्ट्राचा इतिहास.
३. महाराष्ट्राचा इतिहास: प्राचीन काळ (खंड १). प्रकाशक: महाराष्ट्र राज्य साहित्य आणि संस्कृती मंडळ.
४. जुन्नर लेणी आणि शिवनेरी परिसरावरील अधिकृत अहवाल आणि माहितीपुस्तिका. आर्किओलॉजिकल सर्व्हे ऑफ इंडिया (भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षण).
५. द पेरिप्लस ऑफ द एरिथ्रीयन सी (प्राचीन ग्रीक ग्रंथ).
- सातवाहनकालीन महाराष्ट्र संघ.
