महाराष्ट्राच्या भूमीला एक अत्यंत प्राचीन आणि देदीप्यमान इतिहास लाभलेला आहे, आणि या इतिहासाचे सर्वाधिक विश्वसनीय व अस्सल पुरावे आपल्याला सह्याद्रीच्या कातळात कोरलेल्या लेण्यांमध्ये आणि तिथे आढळणाऱ्या ब्राह्मी शिलालेखांमध्ये मिळतात. नाशिक शहराच्या दक्षिणेस असलेल्या 'त्रिरश्मी' डोंगरावर (ज्याला आज आपण पांडवलेणी म्हणून ओळखतो) बौद्ध लेण्यांचा एक अत्यंत सुंदर आणि प्राचीन समूह आहे. याच पांडवलेण्यांपैकी 'लेणे क्रमांक तीन' मध्ये असलेला एक शिलालेख प्राचीन भारताच्या आणि विशेषतः महाराष्ट्राच्या इतिहासातील एक अत्यंत मौल्यवान दस्तऐवज मानला जातो. हा शिलालेख केवळ एक कोरलेला दगड नसून, तो सातवाहन साम्राज्याचा सर्वात महान सम्राट 'गौतमीपुत्र सातकर्णी' याच्या अद्वितीय शौर्याची, त्याच्या अफाट साम्राज्याची आणि त्याच्या उदात्त चारित्र्याची एक अत्यंत भव्य आणि विस्तृत 'प्रशस्ती' (स्तुतीगीत) आहे. गुढीपाडव्याच्या ऐतिहासिक संदर्भात आपण गौतमीपुत्र सातकर्णीने शकांवर मिळवलेल्या ज्या महाविजयाचा उल्लेख केला होता, त्या विजयाचा सर्वात मोठा आणि भक्कम पुरावा याच नाशिकच्या शिलालेखात दडलेला आहे.
हा शिलालेख गौतमीपुत्र सातकर्णीच्या काळात कोरलेला नसून, तो त्याचा मृत्यू झाल्यानंतर त्याचा मुलगा 'वासिष्ठीपुत्र पुळुमावी' याच्या राज्यरोहणाच्या एकोणिसाव्या वर्षी कोरण्यात आला आहे. या शिलालेखाची निर्मिती गौतमीपुत्र सातकर्णीची आई आणि सातवाहन साम्राज्याची राजमाता 'गौतमी बलश्री' हिने केली आहे. एका शोकाकुल परंतु अत्यंत अभिमान बाळगणाऱ्या आईने आपल्या दिवंगत आणि महापराक्रमी पुत्राच्या स्मृतिप्रीत्यर्थ कोरलेली ही एक भावपूर्ण आणि ऐतिहासिक आदरांजली आहे. या शिलालेखाची भाषा प्राकृत असून, तो अत्यंत सुंदर आणि वळणदार ब्राह्मी लिपीत कोरलेला आहे. तत्कालीन समाजाची राजकीय, भौगोलिक आणि सांस्कृतिक स्थिती समजून घेण्यासाठी हा शिलालेख जगभरातील इतिहासकारांसाठी एका दीपस्तंभासारखा मार्गदर्शक ठरला आहे.
या शिलालेखातील सर्वात महत्त्वाचा आणि अंगावर काटा आणणारा भाग म्हणजे गौतमीपुत्र सातकर्णीच्या लष्करी मोहिमांचे आणि त्याने मिळवलेल्या विजयांचे वर्णन. इसवी सनाच्या पहिल्या शतकात जेव्हा परकीय शक आक्रमकांनी (विशेषतः क्षहरात वंशातील नहपानाने) सातवाहनांची सत्ता उलथवून टाकली होती, तेव्हा गौतमीपुत्राने अत्यंत प्रबळ इच्छाशक्तीने हे राज्य परत मिळवले. या शिलालेखात गौतमीपुत्राला अत्यंत सार्थपणे 'खखरात वंस निरवसेस कर' म्हणजेच क्षहरात वंशाचा (नहपानाच्या कुळाचा) समूळ नाश करणारा असे म्हटले आहे. याच बरोबरीने त्याला 'सातवाहन कुल यश प्रतिष्ठापन कर' म्हणजेच सातवाहन घराण्याचे हरवलेले यश आणि कीर्ती पुन्हा प्रस्थापित करणारा महानायक असेही गौरवले आहे. शक, यवन (ग्रीक) आणि पल्हव (पार्थियन) यांसारख्या परकीय आक्रमकांच्या गर्वाचे हरण करणारा राजा म्हणून त्याची स्तुती या कोरीव लेखात केली आहे. या एका ओळीवरून आपल्याला तत्कालीन राजकीय संघर्षाची आणि गौतमीपुत्राने मातृभूमीच्या स्वातंत्र्यासाठी दिलेल्या लढ्याची स्पष्ट कल्पना येते.
गौतमीपुत्र सातकर्णीचे साम्राज्य किती अवाढव्य होते, याची अतिशय अचूक आणि भौगोलिक माहिती या शिलालेखात मिळते. यामध्ये गौतमीपुत्राला 'त्रिसमुद्र तोय पीत वाहन' अशी एक अत्यंत काव्यमय आणि भव्य उपाधी दिलेली आहे. याचा अर्थ असा की, ज्याच्या घोड्यांनी (किंवा सैन्यातील प्राण्यांनी) तीनही समुद्रांचे पाणी प्यायलेले आहे असा सम्राट. हे तीन समुद्र म्हणजे पूर्वेकडचा बंगालचा उपसागर, पश्चिमेकडचा अरबी समुद्र आणि दक्षिणेकडचा हिंदी महासागर होत. यावरून त्याच्या सत्तेचा विस्तार संपूर्ण दक्षिण भारतभर पसरलेला होता हे सिद्ध होते. या शिलालेखात त्याच्या अधिपत्याखाली असलेल्या प्रदेशांची आणि पर्वतांची एक भलीमोठी यादीच दिलेली आहे. असीक, असक (अश्मक - गोदावरीचे खोरे), मुलक (पैठण परिसर), सुराष्ट्र (सौराष्ट्र), कुकुर, अपरान्त (उत्तर कोकण), अनूप, विदर्भ, आकर आणि अवंती (पूर्व आणि पश्चिम माळवा) यांसारख्या विस्तीर्ण प्रदेशांवर त्याचे निर्विवाद वर्चस्व होते. तसेच विंध्य, ऋक्षवत, पारियात्र, सह्य (सह्याद्री), मलय, आणि महेंद्र यांसारख्या पर्वतरांगांचा तो स्वामी होता, असे अत्यंत अभिमानाने यात नमूद केले आहे.
केवळ एक योद्धा म्हणून नाही, तर एक प्रजाहितदक्ष आणि आदर्श राजा म्हणून गौतमीपुत्राचे व्यक्तिमत्त्व कसे होते, याचेही अत्यंत विलोभनीय दर्शन राजमाता गौतमी बलश्रीने या लेखात घडवले आहे. तो आपल्या प्रजेच्या सुख-दुःखात समरस होणारा राजा होता. युद्धात कितीही खर्च आला तरी त्याने प्रजेवर कधीही बेकायदेशीर किंवा जाचक कर लादले नाहीत. तो धर्माच्या आणि न्यायाच्या मार्गाने कर गोळा करणारा आणि प्रजेचे पुत्राप्रमाणे पालन करणारा राजा होता. त्याचे रूप अत्यंत देखणे होते, त्याची चाल मत्त हत्तीसारखी रुबाबदार होती आणि त्याचे बाहू एखाद्या नागराजाच्या शरिरासारखे लांब आणि बळकट होते, असे अत्यंत सुंदर आणि शृंगारिक वर्णन यात आले आहे.
या शिलालेखाचा आणखी एक अत्यंत महत्त्वाचा पैलू म्हणजे त्यातून दिसून येणारी सातवाहन राजांची धार्मिक सहिष्णुता. गौतमीपुत्र सातकर्णी आणि राजमाता बलश्री हे स्वतः वैदिक धर्माचे अत्यंत पाईक होते, तरीही त्यांनी इतर धर्मांचा, विशेषतः बौद्ध धर्माचा अत्यंत आदर केला. हा शिलालेख ज्या लेण्यात कोरला आहे, ते लेणे क्रमांक तीन राजमाता गौतमी बलश्रीने 'भद्रायनीय' नावाच्या बौद्ध भिक्खूंच्या संघाला वर्षावासात राहण्यासाठी दान म्हणून दिले होते. केवळ लेणेच दिले नाही, तर या भिक्खूंच्या निर्वाहासाठी आणि लेण्याच्या देखभालीसाठी नाशिक जवळील 'पिसाजीपदुम' (किंवा पिसाजीपाडक) नावाचे एक संपूर्ण गावही दान केल्याची अधिकृत नोंद या शिलालेखात आहे. एका वैदिक राजमातेने बौद्ध भिक्खूंसाठी एवढे मोठे दान करणे, हे प्राचीन भारतातील धार्मिक सलोख्याचे आणि सहिष्णुतेचे अत्यंत उत्तम उदाहरण मानले जाते.
थोडक्यात सांगायचे तर, नाशिकच्या पांडवलेण्यांमधील गुहा क्रमांक तीन मध्ये असलेला हा शिलालेख म्हणजे प्राचीन महाराष्ट्राच्या इतिहासाचे एक खुले पुस्तक आहे. तो केवळ एका आईने आपल्या मुलावर केलेल्या प्रेमाचा पुरावा नाही, तर तो एका हरवलेल्या स्वातंत्र्याच्या पुनर्प्राप्तीचा आणि एका प्रबळ साम्राज्याच्या निर्मितीचा जिवंत साक्षीदार आहे. आज जेव्हा आपण या लेण्यांना भेट देतो आणि त्या काळ्याकभिन्न कातळावर कोरलेली ती ब्राह्मी अक्षरे पाहतो, तेव्हा आपण नकळतपणे दोन हजार वर्षे मागे जातो आणि गौतमीपुत्र सातकर्णीच्या त्या अवाढव्य आणि वैभवशाली साम्राज्याच्या सुवर्णकाळाचा प्रत्यक्ष अनुभव घेतो. हा शिलालेख खऱ्या अर्थाने महाराष्ट्राच्या राजकीय, भौगोलिक आणि सांस्कृतिक परंपरेचा एक अत्यंत अभिमानास्पद आणि अविनाशी असा ठेवा आहे.
- सातवाहनकालीन महाराष्ट्र संघ.
