शिवनेरी लेणी - सारांश लेख (लेखमालिका लेख क्रमांक- ५/५)

शिवनेरी दुर्ग हा साधारणपणे १०० मीटर उंच आणि माथ्यावर सपाट असलेला एक अवाढव्य पर्वत असून, याच्या चहूबाजूंनी सहा वेगवेगळ्या गटांमध्ये बौद्ध लेणी कोरलेली आहेत. यातील 'गट ३' हा डोंगरमाथ्यापासून पश्चिमेकडे जाणाऱ्या 'साखळी मार्गावर' स्थित आहे. हा मार्ग पूर्वी अत्यंत दुर्गम होता आणि साखळ्यांच्या साहाय्यानेच तो पार करता येत असे. या गटातील लेण्यांमध्ये भिक्खूंना राहण्यासाठीच्या खोल्यांपेक्षा मोठ्या दालनांची संख्या जास्त आहे. येथील लेणी क्रमांक २६ मधील एक शिलालेख अत्यंत महत्त्वाचा आहे, कारण त्यात एका 'यवन' म्हणजेच ग्रीक दात्याने दिलेल्या दानाचा उल्लेख आढळतो. तसेच लेणी क्रमांक २८ मधील वेगवेगळ्या उंचीचे दगडी बाक असे सुचवतात की हे दालन प्राचीन काळी बौद्ध भिक्खूंसाठी शिक्षणाचे केंद्र किंवा वर्ग म्हणून वापरले जात असावे.

शिवनेरी लेण्यांचा 'गट ४' हा वास्तुकलेच्या दृष्टीने सर्वात परिपूर्ण आणि नियोजनबद्ध असा समूह आहे. हा गट म्हणजे प्रत्यक्षात एक स्वयंपूर्ण बौद्ध मठच आहे. येथील लेणी क्रमांक ३६, जिला स्थानिक भाषेत 'बारा गडद' म्हणतात, ही या समूहातील सर्वात मोठी वास्तू असून त्यात मध्यवर्ती दालनाभोवती बारा निवासी खोल्या कोरलेल्या आहेत. या गटात एक सपाट छताचे भव्य चैत्यगृह (लेणी ४३) आणि अनेक पाण्याचे टाके आहेत. लेणी क्रमांक ४२ मध्ये एका कोनाड्यात कोरलेला अर्ध-उठावातील स्तूप हा भिक्खूंच्या निवासातच प्रार्थनास्थळ समाविष्ट करण्याचा एक प्राचीन प्रयोग मानला जातो. या समूहातील वास्तुकलेचे मोजमाप आणि नियोजन हे तत्कालीन कारागिरांच्या प्रगत कौशल्याची साक्ष देते.

'गट ६' हा शिवनेरीवरील सर्वात सुलभ आणि पर्यटकांच्या परिचयाचा गट आहे. हा समूह किल्ल्याच्या दुसऱ्या तटबंदीच्या आत असून शिवाई देवीच्या मंदिरापासून याची सुरुवात होते. शिवाई देवीचे मंदिर हे मूळचे एक प्राचीन चैत्यगृह होते, ज्यातील स्तूप काढून त्या जागी देवीची मूर्ती स्थापन करण्यात आली आहे. या गटातही 'यवन' दात्यांचे शिलालेख आढळतात. लेणी क्रमांक ६४ मधील शिलालेख एका यवन दात्याने दिलेल्या 'भोजन-मंडपाचा' उल्लेख करतो. या गटातील लेण्यांमध्ये निवासी खोल्या कमी आणि प्रार्थना दालने जास्त असल्याने, हे ठिकाण नाणेघाटावरून येणाऱ्या प्रवाशांच्या तात्पुरत्या मुक्कामासाठी आणि धार्मिक गरजांसाठी वापरले जात असावे असा तर्क लावला जातो.

एकंदरीत, शिवनेरीवरील या लेण्यांचा अभ्यास करताना असे लक्षात येते की, जुन्नर हे त्याकाळी केवळ स्थानिक केंद्र नव्हते तर ते ग्रीस आणि रोमन साम्राज्याशी जोडलेले एक आंतरराष्ट्रीय व्यापार केंद्र होते. येथील वास्तुकला ही प्रामुख्याने हीनयान बौद्ध पंथाशी संबंधित असून ती साधेपणा आणि वैज्ञानिक नियोजनाचा उत्कृष्ट नमुना आहे. वेगवेगळ्या संशोधकांनी या लेण्यांना दिलेले वेगवेगळे क्रमांक दस्तऐवजीकरणात काहीसा गोंधळ निर्माण करतात, परंतु डॉ. नागराजू आणि जेम्स बर्जेस यांच्या संशोधनामुळे या लेण्यांचे ऐतिहासिक महत्त्व जगासमोर आले आहे. शिवनेरी डोंगर हा केवळ एका किल्ल्याचे स्थान नसून तो दोन हजार वर्षांच्या अखंड सांस्कृतिक प्रवासाचा मूक साक्षीदार आहे.

(आधीचे सर्व लेख याच फेसबुक पानावर आहेत.)

संदर्भ आणि सर्व चित्रे साभार: https://kevinstandagephotography.wordpress.com

- सातवाहनकालीन महाराष्ट्र संघ. 

मार्क झुकरबर्गचा 'एआय बॉस'

सध्याच्या घडीला कृत्रिम बुद्धिमत्ता ज्या अफाट वेगाने कॉर्पोरेट जगात आणि मानवी संवादात आपला थेट शिरकाव करत आहे, ते पाहून अनेकदा थक्क व्हायला होते. तंत्रज्ञान आता केवळ सॉफ्टवेअरचे कोडिंग, क्लिष्ट डेटाचे विश्लेषण किंवा उद्योगांमधील स्वयंचलित यंत्रांपुरते मर्यादित राहिलेले नाही; तर ते आता थेट कंपन्यांच्या सर्वोच्च नेतृत्व आणि व्यवस्थापनामध्ये आपला मोठा वाटा मागत आहे. 'द गार्डियन' या अत्यंत प्रतिष्ठित आणि सुप्रसिद्ध ब्रिटिश वृत्तपत्राने नुकतीच एक अत्यंत खळबळजनक, आश्चर्यकारक आणि विचार करायला लावणारी बातमी प्रकाशित केली आहे. या नव्या बातमीनुसार, फेसबुक, इन्स्टाग्राम आणि व्हॉट्सॲप यांसारख्या जगातील सर्वात मोठ्या सोशल मीडिया प्लॅटफॉर्म्सची मूळ कंपनी असलेल्या 'मेटा'चे संस्थापक आणि मुख्य कार्यकारी अधिकारी मार्क झुकरबर्ग आता स्वतःचाच एक 'एआय क्लोन' किंवा कृत्रिम बुद्धिमत्तेवर आधारित हुबेहूब डिजिटल अवतार तयार करत आहेत. मेटा कंपनीमध्ये सध्या जगभरात सुमारे एकोणाहत्तर हजार (७९,०००) कर्मचारी काम करतात. या सर्व हजारो कर्मचाऱ्यांना आपला सर्वोच्च 'बॉस' नेहमी उपलब्ध असावा आणि त्यांना त्यांच्या कंपनीविषयक प्रश्नांची उत्तरे थेट झुकरबर्ग यांच्याकडूनच मिळावीत, या अत्यंत महत्त्वाकांक्षी आणि नाविन्यपूर्ण उद्देशाने हा मोठा प्रकल्प हाती घेण्यात आला आहे.

संस्थेतील प्रत्येक कर्मचाऱ्याशी थेट, पारदर्शक आणि वैयक्तिक संवाद साधणे हे कोणत्याही नेत्यासाठी किती मोठे आणि कठीण आव्हान असते. जेव्हा कोणत्याही कंपनीचा किंवा संस्थेचा आकार प्रचंड वाढतो, तेव्हा सर्वोच्च व्यवस्थापन आणि तळागाळातील कर्मचारी यांच्यातील दरी साहजिकच वाढत जाते. मार्क झुकरबर्ग यांच्यासारख्या सिलिकॉन व्हॅलीमधील एका अत्यंत शक्तिशाली, व्यस्त आणि बलाढ्य नेत्यालाही नेमकी हीच संवादाची मोठी अडचण भेडसावत असावी. याच समस्येवर कायमस्वरूपी मात करण्यासाठी त्यांनी आता कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा अत्यंत प्रगत आधार घेण्याचे ठरवले आहे. 'फायनान्शियल टाईम्स'ने दिलेल्या अत्यंत सविस्तर माहितीनुसार, या नव्या एआय प्रणालीचे मुख्य उद्दिष्ट हेच आहे की मेटाच्या कर्मचाऱ्यांना कंपनीच्या सर्वोच्च नेतृत्वाशी अधिक जोडलेले आणि जवळचे वाटावे. हा एआय अवतार केवळ मार्क झुकरबर्ग यांच्यासारखा दिसणारा किंवा केवळ त्यांच्यासारखा आवाज काढणारा नसेल, तर तो त्यांच्यासारखाच सखोल विचार करणारा असेल. यासाठी या प्रणालीला मार्क झुकरबर्ग यांची बोलण्याची विशिष्ट पद्धत, त्यांच्या आवाजातील चढउतार, त्यांची कामाची शैली आणि कंपनीच्या भविष्यातील व्यावसायिक धोरणांबाबतचे त्यांचे विचार यांचे अत्यंत सखोल आणि तांत्रिक प्रशिक्षण दिले जात आहे. वयाच्या अवघ्या एकचाळिसाव्या वर्षी तब्बल २२० अब्ज डॉलर्सपेक्षा जास्त (म्हणजेच अब्जावधी रुपयांच्या) संपत्तीचे मालक असलेले झुकरबर्ग स्वतः या प्रकल्पात वैयक्तिकरीत्या अत्यंत बारकाईने लक्ष घालत आहेत आणि आपला आवाज व प्रतिमा या प्रणालीला प्रशिक्षित करण्यासाठी पुरवत आहेत. 

एखाद्या जिवंत आणि विचार करणाऱ्या व्यक्तीचा कृत्रिम क्लोन बनवणे ही तांत्रिक दृष्ट्या अत्यंत गुंतागुंतीची आणि किचकट प्रक्रिया असते. यासाठी नॅचरल लँग्वेज प्रोसेसिंग, प्रगत लार्ज लँग्वेज मॉडेल्स आणि अत्याधुनिक व्हॉइस क्लोनिंगसारख्या अद्ययावत तंत्रज्ञानाचा वापर केला जातो. झुकरबर्ग यांच्या मागील अनेक वर्षांच्या सार्वजनिक मुलाखती, त्यांनी कर्मचाऱ्यांना पाठवलेले हजारो ईमेल्स, त्यांचे विविध पॉडकास्ट आणि त्यांच्या बैठकांचे रेकॉर्डिंग अशा प्रचंड मोठ्या डेटासेटवर या एआय मॉडेलचे 'फाईन-ट्युनिंग' केले जात आहे. यामुळे भविष्यात जेव्हा एखादा कर्मचारी या एआयला कोणताही प्रश्न विचारेल, तेव्हा ते एआय केवळ साचेबद्ध किंवा रोबोटिक उत्तर देणार नाही, तर त्या उत्तरात खुद्द झुकरबर्ग यांचा तो खास 'टोन' किंवा शैली असेल, जी कर्मचाऱ्यांना अत्यंत ओळखीची आणि जिव्हाळ्याची वाटेल. 

अर्थात, मार्क झुकरबर्ग यांनी स्वतःचे डिजिटल रूप जगासमोर आणण्याची किंवा तंत्रज्ञानाशी असा खेळ करण्याची ही काही पहिलीच वेळ नाही. त्यांना 'मेटाव्हर्स' (Metaverse) या आभासी जगाचे आणि डिजिटल अवतारांचे पूर्वीपासूनच प्रचंड मोठे आकर्षण राहिले आहे. २०२२ मध्ये जेव्हा त्यांनी त्यांच्याच मेटाव्हर्समध्ये स्वतःचा पहिला डिजिटल अवतार अत्यंत अभिमानाने सादर केला होता, तेव्हा त्याच्या अत्यंत सुमार आणि बालिश ग्राफिक्समुळे संपूर्ण इंटरनेटवर त्यांची खूप खिल्ली उडवली गेली होती. त्यानंतर त्यांनी टीकाकारांची दखल घेत त्या अवतारात अनेक सुधारणा केल्या होत्या. परंतु, आता मेटा कंपनीने केवळ आभासी जगातील 'दिसणाऱ्या' आणि निर्जीव अवतारांपुरते स्वतःला मर्यादित न ठेवता, 'विचार करणाऱ्या' आणि मानवाशी 'संवाद साधणाऱ्या' अत्यंत प्रगत कृत्रिम बुद्धिमत्तेकडे आपला मोर्चा वळवला आहे. हा नवीन एआय अवतार केवळ एक चित्र नसेल, तर तो एक अत्यंत हुशार चॅटबॉट आणि व्हर्च्युअल असिस्टंट असेल, जो कर्मचाऱ्यांच्या कोणत्याही प्रश्नांना झुकरबर्ग यांच्या व्यावसायिक शैलीत अचूक उत्तरे देईल.

या संपूर्ण प्रकल्पाचा आणखी एक अत्यंत रंजक आणि महत्त्वाचा पैलू म्हणजे, मेटा कंपनी केवळ आपल्या कर्मचाऱ्यांसाठीच नव्हे, तर खुद्द मार्क झुकरबर्ग यांच्यासाठीही एक अत्यंत खास 'सीईओ एजंट' विकसित करत आहे. हा 'सीईओ एजंट' एक अत्यंत खाजगी, सुरक्षित आणि वैयक्तिकृत कृत्रिम बुद्धिमत्ता प्रणाली आहे, जी झुकरबर्ग यांना कंपनीची सर्व अंतर्गत माहिती अत्यंत वेगाने मिळवून देण्यासाठी मदत करत आहे. जेव्हा एखाद्या मोठ्या बैठकीला सामोरे जायचे असते किंवा कर्मचाऱ्यांच्या अत्यंत कठीण प्रश्नांची उत्तरे द्यायची असतात, तेव्हा हा एजंट त्यांना पूर्वतयारी करण्यासाठी मोठी मदत करतो. 'द वॉल स्ट्रीट जर्नल'च्या अहवालानुसार, २०२३ मध्ये जेव्हा मेटा कंपनीने तब्बल दहा हजार कर्मचाऱ्यांना एकाच झटक्यात कामावरून कमी करण्याचा अत्यंत कठोर निर्णय घेतला होता, त्यानंतर अवघ्या दोन दिवसांनी झुकरबर्ग यांना संतप्त, नाराज आणि भविष्याच्या चिंतेने घाबरलेल्या कर्मचाऱ्यांच्या थेट प्रश्नांना सामोरे जावे लागले होते. नोकरीची सुरक्षितता आणि वर्क फ्रॉम होम यांसारख्या अत्यंत नाजूक विषयांवर कर्मचाऱ्यांनी त्यांना धारेवर धरले होते. अशा अत्यंत तणावपूर्ण आणि आव्हानात्मक बैठकांमध्ये अचूक उत्तरे देण्यासाठी आणि कंपनीची बाजू प्रभावीपणे मांडण्यासाठी हा 'सीईओ एजंट' भविष्यात अत्यंत महत्त्वाची भूमिका बजावणार आहे, ज्यामुळे झुकरबर्ग यांचा वेळ आणि ऊर्जा दोन्ही वाचेल.

मेटा कंपनीचा हा 'एआय बॉस'चा प्रयोग केवळ मार्क झुकरबर्ग किंवा त्यांच्या कंपनीपुरता मर्यादित राहणार नाही, तर यामागे एक अत्यंत मोठी जागतिक आणि व्यावसायिक रणनीती दडलेली आहे. आजचे युग हे 'कंटेंट क्रिएटर्स' आणि सोशल मीडिया इन्फ्लुएन्सर्सचे युग आहे. या वाढत्या डिजिटल अर्थव्यवस्थेमध्ये काम करणाऱ्या जगभरातील लाखो इन्फ्लुएन्सर्सना त्यांच्या करोडो चाहत्यांसोबत वैयक्तिक संवाद साधणे व्यावहारिक दृष्ट्या कधीही शक्य नसते. वेळेची मोठी कमतरता ही त्यांची प्रमुख अडचण असते. मेटाला असा पूर्ण विश्वास आहे की, जर मार्क झुकरबर्ग यांचा हा एआय अवतार यशस्वीरीत्या काम करू लागला, तर हेच तंत्रज्ञान जगभरातील इन्फ्लुएन्सर्स आणि क्रिएटर्सना व्यावसायिक स्तरावर उपलब्ध करून दिले जाऊ शकते. ते सर्वजण स्वतःचे एआय अवतार किंवा डिजिटल क्लोन सहज तयार करू शकतील, जे त्यांच्या वतीने त्यांच्या चाहत्यांशी चोवीस तास संवाद साधू शकतील, त्यांच्या प्रश्नांची उत्तरे देतील आणि त्यांच्या डिजिटल अस्तित्वाची व्याप्ती अनेक पटींनी वाढवतील. हा प्रयोग जर खऱ्या अर्थाने यशस्वी झाला, तर सोशल मीडियाच्या आणि संवादाच्या जगात एक अभूतपूर्व क्रांती नक्कीच घडेल.

मेटा कंपनी सध्या कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या क्षेत्रात स्वतःला जगातील सर्वात आघाडीची आणि नंबर एकची कंपनी बनवण्यासाठी अब्जावधी डॉलर्सची अफाट आणि धाडसी गुंतवणूक करत आहे. गुगल, मायक्रोसॉफ्ट आणि ओपनएआय यांसारख्या बलाढ्य प्रतिस्पर्ध्यांना मागे टाकण्यासाठी झुकरबर्ग यांनी कंबर कसली आहे. त्यांचा अंतिम उद्देश केवळ एखादा साधा चॅटबॉट बनवणे हा नसून, 'सुपरइंटेलिजन्स' म्हणजेच मानवी बुद्धिमत्तेपेक्षाही कैक पटींनी प्रगत आणि कोणतीही बौद्धिक कार्ये अत्यंत सहजतेने करू शकणारी प्रणाली विकसित करणे हा आहे. यासाठी ते कंपनीच्या अंतर्गत कामकाजातही कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा जास्तीत जास्त वापर करत आहेत. एआयच्या मदतीने कंपनीचा वाढता खर्च कमी करणे, कामाचा वेग आणि अचूकता वाढवणे आणि पर्यायाने नफ्याचे प्रमाण वाढवणे, हे त्यांचे प्रमुख लक्ष्य आहे.

परंतु, एका तंत्रज्ञान अभ्यासक, डेटा संशोधक आणि शिक्षणतज्ज्ञाच्या दृष्टिकोनातून या सर्व प्रगतीकडे पाहताना, या अत्यंत प्रगत तंत्रज्ञानासोबत काही मूलभूत आणि अत्यंत नाजूक नैतिक प्रश्नही निर्माण होतात. जेव्हा एखादा कर्मचारी अत्यंत तणावात असतो, नोकरी गमावण्याच्या भीतीने ग्रासलेला असतो किंवा त्याला कामाच्या ठिकाणी खऱ्या मानवी आधाराची आणि सहानुभूतीची गरज असते, तेव्हा एक मशीन किंवा 'एआय बॉस' त्याला ती मायेची उब आणि तो खरा भावनिक आधार देऊ शकेल का? कृत्रिम बुद्धिमत्ता अत्यंत अचूक माहिती देऊ शकते, तर्कशुद्ध उत्तरे देऊ शकते आणि कंपनीचे धोरण अत्यंत स्पष्टपणे मांडू शकते; पण ती खऱ्या मानवी भावनांची हुबेहूब आणि जिवंत नक्कल कधीही करू शकत नाही. नेतृत्व करणे म्हणजे केवळ कर्मचाऱ्यांच्या प्रश्नांची तांत्रिक उत्तरे देणे नव्हे, तर आपल्या सहकाऱ्यांच्या पाठीवर विश्वासाचा हात ठेवणे, त्यांच्या अडचणी समजून घेणे हे देखील असते. तंत्रज्ञान भविष्यात कितीही प्रगत झाले, तरी मानवी नेतृत्वाची आणि खऱ्या संवादाची जागा एखादा डिजिटल क्लोन पूर्णपणे घेऊ शकेल, असे मला अजिबात वाटत नाही. 

सरतेशेवटी, मार्क झुकरबर्ग यांचा हा 'एआय बॉस'चा प्रयोग कॉर्पोरेट इतिहासातील एक अत्यंत धाडसी आणि महत्त्वाचा टप्पा मानला जाईल. तो प्रयोग पूर्णपणे यशस्वी होईल की नाही, कर्मचाऱ्यांना खरोखरच त्यांच्या 'बॉस'शी जोडल्यासारखे वाटेल की त्यांना एखाद्या निर्जीव यंत्राशी बोलत असल्याचा कंटाळा येईल, हे तर येणारा काळच ठरवेल. पण या एका बातमीतून एक गोष्ट मात्र अत्यंत निश्चित झाली आहे की, येणाऱ्या भविष्यात कृत्रिम बुद्धिमत्ता ही आपल्या व्यावसायिक जीवनाचा एक अत्यंत अविभाज्य आणि अपरिहार्य घटक बनणार आहे. या बदलत्या आणि वेगवान प्रवाहात आपल्याला तंत्रज्ञानाचा योग्य तो वापर करायला शिकावेच लागेल, पण त्याच वेळी आपल्यातील माणुसकी आणि मानवी संवाद हरवणार नाही, याची योग्य ती काळजी घेणे हे आता प्रत्येक नेत्याचे आणि संस्थेचे सर्वांत मोठे कर्तव्य असणार आहे.

(संदर्भ: द गार्डियन)

--- तुषार भ. कुटे

शिवनेरी लेण्यांचा 'गट ६': श्रद्धा, इतिहास आणि परकीय दातृत्वाचा एक अनोखा संगम (लेखमालिका भाग ४/५)

जुन्नर शहराच्या कुशीत विसावलेल्या ऐतिहासिक शिवनेरी डोंगरावरील लेण्यांच्या साखळीत 'गट ६' (Group 6) हा अत्यंत महत्त्वाचा आणि पर्यटकांसाठी सर्वाधिक सुलभ असा समूह मानला जातो. शिवनेरी डोंगराच्या दक्षिण कड्यावर, उंचावर कोरलेला हा लेणी समूह किल्ल्याच्या दुसऱ्या तटबंदीच्या आत स्थित आहे. या गटाचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे याचे भौगोलिक स्थान. शिवनेरी किल्ल्यावर जाणाऱ्या मुख्य मार्गावरून चालताना हा लेणी समूह अत्यंत सहजपणे पाहता येतो, त्यामुळे इतर लेणी गटांप्रमाणे येथे पोहोचण्यासाठी कोणत्याही विशेष वाटाड्याची किंवा कठीण गिर्यारोहणाची आवश्यकता भासत नाही. हा गट साधारणपणे दक्षिणाभिमुख असून, किल्ल्याच्या मुख्य दरवाजातून (शिवाई दरवाजा) थोडे पुढे गेल्यावर लागणाऱ्या शिवाई देवीच्या मंदिरापासूनच या गटाची सुरुवात होते. ऐतिहासिकदृष्ट्या हा गट जेवढा समृद्ध आहे, तेवढाच तो काळाच्या ओघात आणि मध्ययुगीन युद्धांच्या धामधुमीत बदललेलाही आहे. किल्ल्याच्या तटबंदीच्या आणि संरक्षणाच्या अगदी जवळ असल्यामुळे, अनेक लेण्यांचे मूळ स्वरूप बदलले गेले असून काही ठिकाणी त्यांचे नुकसानही झालेले पाहायला मिळते.

या लेणी समूहातील सर्वात पहिली आणि महत्त्वाची वास्तू म्हणजे 'लेणी क्रमांक ५६' (बर्जेस ५९, इंद्रजी ४४), जी आज 'शिवाई देवी मंदिर' म्हणून जगप्रसिद्ध आहे. बाहेरून पाहताना हे एक सामान्य हिंदू मंदिर वाटते, परंतु प्रत्यक्षात हे सातवाहन काळातील एक भव्य 'सपाट छताचे चैत्यगृह' आहे. छत्रपती शिवाजी महाराजांची कुलदैवत असलेल्या शिवाई देवीची मूर्ती जिथे बसवण्यात आली आहे, तिथे एकेकाळी एक भव्य पाषाणी स्तूप होता. या चैत्यगृहाच्या छतावर आजही स्तूपावरील 'छत्राचा' भाग कोरीव स्वरूपात पाहायला मिळतो. मंदिराच्या दर्शनी भागाची मूळ भिंत काढून त्या जागी नंतरच्या काळात सुबक अशा घडीव दगडांचे बांधकाम करण्यात आले आहे.

शिवाई मंदिरापासून पूर्वेकडे थोडे खाली उतरल्यावर 'लेणी क्रमांक ५७' (बर्जेस ६०, इंद्रजी ४५) लागते. हे एक साधे आणि लहान भिक्खू निवासस्थान असून त्यामध्ये एक ओसरी आणि एक स्वतंत्र खोली आहे. या खोलीच्या दरवाजाचा खालचा भाग नंतरच्या काळात दगड-मातीने भरून काढलेला दिसतो, ज्यावरून असा तर्क लावला जातो की मराठा किंवा मुघल काळात या प्राचीन लेणीचा उपयोग धान्याचे कोठार किंवा साठवणुकीची खोली म्हणून केला गेला असावा. या बदलांनंतरही, या लेणीची मूळ वास्तुरचना ती अत्यंत प्राचीन काळातील असल्याचे स्पष्टपणे दर्शवते.

याच मार्गावर पुढे गेल्यावर 'लेणी क्रमांक ५९' (बर्जेस ६२, इंद्रजी ४६) ही एक वैशिष्ट्यपूर्ण वास्तू पाहायला मिळते. या लेणीमध्ये एक उघडी ओसरी असून मागच्या भिंतीत एक छोटी खोली कोरलेली आहे. या खोलीच्या समोरील भिंत पूर्णपणे तोडलेली आढळते, कदाचित प्रवेशद्वार मोठे करण्यासाठी हे काम केले असावे. या लेणीचे सर्वात अमूल्य वैशिष्ट्य म्हणजे तिच्या ओसरीच्या भिंतीवर कोरलेला दोन ओळींचा स्पष्ट शिलालेख. हा शिलालेख ब्राह्मी लिपीत असून तो इसवी सनाच्या दुसऱ्या शतकातील आहे. यामध्ये 'इसिपालित' नावाच्या एका उपासकाने, जो 'उगह' नावाच्या उपासकाचा पुत्र होता, त्याने आपल्या पुत्रांसह हे लेणे दान म्हणून दिल्याचा उल्लेख आहे. 'उपासक' म्हणजे बौद्ध धर्माचे असे अनुयायी जे भिक्खू नसून गृहस्थाश्रमी राहून धर्माचे पालन करतात. या शिलालेखाच्या लिपीवरून या लेणीचा काळ निश्चित करण्यात अभ्यासकांना मोठी मदत झाली आहे.

या गटातील वास्तुकलेचा आणखी एक भव्य नमुना म्हणजे 'लेणी क्रमांक ६४' (बर्जेस ६७, इंद्रजी ४८). हे ५.८ मीटर रुंद आणि ४.४ मीटर खोल असलेले एक मोठे खुले दालन आहे, ज्याच्या तीनही भिंतींना लागून दगडी बाक कोरलेला आहे. या दालनाच्या जमिनीवर आणि छतावर असलेल्या खोबणींवरून असे लक्षात येते की, पूर्वी या दालनाचा दर्शनी भाग लाकडी पडद्याने बंद केलेला असावा. या लेणीच्या डाव्या भिंतीवर चार ओळींचा एक अत्यंत स्वच्छ आणि सुस्पष्ट शिलालेख आहे, जो इसवी सनाच्या तिसऱ्या शतकातील आहे. हा शिलालेख 'चैत्र' नावाच्या एका 'यवन' दात्याने दिलेल्या दानाबद्दल आहे. यामध्ये या दालनाचा उल्लेख 'भोजन-मंडप' असा करण्यात आला आहे, ज्याचा अर्थ असा की हे दालन भिक्खूंना एकत्र बसून भोजन करण्यासाठी बांधले होते. शिलालेखाच्या सुरुवातीला 'त्रिरत्न' आणि उलट दिशेचा 'स्वास्तिक' अशी दोन पवित्र बौद्ध चिन्हे कोरलेली आहेत. हा शिलालेख अनेक वर्षे एका आधुनिक भिंतीच्या आड झाकलेला असल्यामुळे त्याची अक्षरे आजही अगदी नव्यासारखी आणि कोरीव दिसतात.

सहाव्या गटाच्या शेवटी 'लेणी क्रमांक ६६' (बर्जेस ६९, इंद्रजी ५०) हे एक छोटेखानी पण वास्तुकलेच्या दृष्टीने परिपूर्ण असे चैत्यगृह आहे. यामध्ये एक ओसरी आणि एक मुख्य दालन असून दालनाच्या मध्यभागी समोरच एक देखणा स्तूप कोरलेला आहे. या लेणीच्या मोजमापांचा अभ्यास केल्यास प्राचीन काळातील 'गणितीय अचूकता' पाहून थक्क व्हायला होते. दालनाची खोली आणि रुंदी यांचे गुणोत्तर २:१ आहे, तर उंची आणि रुंदीचे गुणोत्तर ४:५ इतके अचूक राखण्यात आले आहे. स्तूपाचा व्यास हा दालनाच्या रुंदीच्या बरोबर दोन-तृतीयांश असून स्तूपाच्या दोन्ही बाजूंना आणि मागच्या बाजूला फिरण्यासाठी समान जागा सोडण्यात आली आहे. 

शिवनेरीच्या या दक्षिण गटातील लेण्यांची एकूण रचना पाहता, असे लक्षात येते की हे ठिकाण भिक्खूंच्या कायमस्वरूपी वास्तव्यापेक्षा बाहेरील 'फ्लोटिंग' लोकसंख्येसाठी अधिक उपयुक्त असावे. येथे मोठ्या चैत्यगृहांची आणि भोजन दालनांची संख्या जास्त आहे, परंतु निवासी खोल्यांची संख्या तुलनेने कमी आहे. नाणेघाटावरून जुन्नरकडे येणाऱ्या प्रवाशांना सर्वात आधी शिवनेरीचा हा दक्षिण भाग लागत असे, त्यामुळे प्रवाशांच्या धार्मिक आणि भोजनाच्या गरजा पूर्ण करण्यासाठी या लेण्यांची निर्मिती केली असावी, असा तर्क केविन स्टँडेज यांनी आपल्या ब्लॉगमधून मांडला आहे. थोडक्यात सांगायचे तर, शिवनेरीचा हा सहावा गट म्हणजे प्राचीन जागतिक व्यापार, बौद्ध तत्त्वज्ञान आणि मानवी दातृत्वाचा एक देदीप्यमान वारसा आहे जो आजही शिवनेरीच्या कड्यावर अभिमानाने उभा आहे.

संदर्भ आणि सर्व चित्रे साभार: https://kevinstandagephotography.wordpress.com

- सातवाहनकालीन महाराष्ट्र संघ

 

शिवनेरी लेण्यांचा 'गट ४': बौद्ध वास्तुकलेचा आणि प्राचीन शिक्षणाचा अनोखा वारसा (लेखमालिका भाग ३/५)

जुन्नर जवळील शिवनेरी दुर्गावरील प्राचीन बौद्ध लेण्यांच्या शृंखलेत 'गट ४' (Group 4) हा अतिशय महत्त्वपूर्ण, विस्तृत आणि वास्तुकलेच्या दृष्टीने परिपूर्ण असा समूह मानला जातो. मागील तिसऱ्या गटापासून उत्तरेकडे साधारणपणे शंभर मीटर अंतर चालून गेल्यास पूर्व दिशेला तोंड करून असलेल्या कड्यावर हा चौथा गट वसलेला आहे. या गटामध्ये लेणी क्रमांक २९ ते ४८ यांचा समावेश होतो. शिवनेरीवरील इतर गटांच्या तुलनेत या गटाचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे, हा गट केवळ काही विस्कळीत लेण्यांचा समूह नसून, तो एका 'स्वयंपूर्ण आणि परिपूर्ण मठाचा' एक उत्कृष्ट नमुना आहे. एका बौद्ध मठाला आवश्यक असणाऱ्या सर्व वास्तू आणि सोयीसुविधा या चौथ्या गटामध्ये अत्यंत नियोजनबद्ध पद्धतीने कोरलेल्या पाहायला मिळतात.

या गटातील सर्वात मोठी आणि लक्षवेधी वास्तू म्हणजे 'लेणी क्रमांक ३६' (ज्याला बर्जेस यांनी ४५ आणि इंद्रजी यांनी ३० क्रमांक दिला आहे). या लेणीच्या विशिष्ट रचनेमुळेच स्थानिक लोक या संपूर्ण गटाला 'बारा गडद' किंवा 'बारा लेणी' या नावाने ओळखतात. ही या गटातील सर्वात मोठी खोदीव वास्तू असून, यामध्ये ९.८ मीटर रुंद, १०.२ मीटर खोल आणि ३ मीटर उंचीचे एक अत्यंत प्रशस्त असे मध्यवर्ती दालन आहे. या मुख्य दालनाच्या तीनही आतील भिंतींना लागून एक सलग दगडी बाक कोरलेला आहे आणि या दालनाला चारही बाजूंनी वेढणाऱ्या तब्बल बारा निवासी खोल्या आहेत. डाव्या, उजव्या आणि मागच्या अशा तीनही भिंतींवर प्रत्येकी चार खोल्या कोरलेल्या आहेत. या दालनाच्या समोरील भिंतीमध्ये दोन दरवाजे कोरलेले आहेत; एक दरवाजा अगदी मध्यभागी आहे, तर दुसरा दरवाजा डाव्या भिंतीच्या अगदी जवळ आहे. या मुख्य दरवाजाच्या दोन्ही बाजूंना छातीच्या उंचीवर दोन अत्यंत मोठ्या आकाराच्या आयताकृती खिडक्या आहेत, ज्यातून दालनात भरपूर नैसर्गिक प्रकाश आणि हवा येऊ शकते.

लेणी क्रमांक ३६ च्या समोरील ओसरीची रचना वास्तुकलेच्या दृष्टीने अत्यंत वेगळी आणि काहीशी दुर्मिळ आहे. सध्या ही ओसरी काहीशा भग्नावस्थेत असली तरी, तिची जमिनीची पातळी आणि छताची पातळी ही आतील मुख्य दालनापेक्षा ३० सेंटीमीटरने खाली असल्याचे स्पष्टपणे दिसून येते. याव्यतिरिक्त, या लेणीमधील बारा निवासी खोल्यांमध्ये भिक्खूंना झोपण्यासाठी किंवा बसण्यासाठी कोणतेही दगडी बाक कोरलेले नाहीत. ओसरीची खाली असलेली पातळी आणि बाकांचा अभाव ही दोन्ही वैशिष्ट्ये साधारणपणे नंतरच्या काळात विकसित झालेल्या लेण्यांमध्ये पाहायला मिळतात, यावरून या लेणीचा निर्मितीकाळ थोडा नंतरचा असावा असा अभ्यासकांचा अंदाज आहे. या लेणीच्या छतावर काही ठिकाणी प्राचीन गिलावा आणि रंगांचे (पांढरा, पिवळा आणि काळा) काही अत्यंत धूसर अवशेष आजही शिल्लक आहेत. परंतु, त्यांची स्थिती अतिशय नाजूक असून योग्य संवर्धनाअभावी ते भविष्यात नष्ट होण्याची मोठी भीती आहे.

लेणी क्रमांक ३६ च्या अगदी लागूनच 'लेणी क्रमांक ३७' (बर्जेस ४४, इंद्रजी ३१) स्थित आहे. ३६ व्या लेणीच्या ओसरीच्या डाव्या बाजूने खडकात कोरलेल्या तेरा पायऱ्यांचा एक तुटलेला आणि उभा मार्ग थेट ३७ व्या लेणीच्या ओसरीत जातो. खऱ्या अर्थाने विचार केल्यास, ही लेणी ३६ व्या लेणीचाच एक विस्तारित भाग असल्यासारखी वाटते, कारण ती थेट त्याच्या ओसरीशी जोडलेली आहे. हे एक छोटेखानी निवासस्थान असून त्यामध्ये एक ओसरी आणि ४.८ मीटर रुंद, ४.५ मीटर खोल आणि २.३ मीटर उंचीचे एक आतील दालन आहे. या ३७ व्या लेणीमध्ये प्रवेश करण्यासाठी ३६ व्या लेणीतून जाण्याव्यतिरिक्त दुसरा कोणताही मार्ग उपलब्ध नाही. यावरून हे निर्विवादपणे सिद्ध होते की, या दोन्ही लेण्या एकाच वेळी कोरल्या गेल्या असाव्यात किंवा ३६ वी लेणी पूर्ण झाल्यानंतर त्याच्या सोयीसाठी ३७ वी लेणी कोरण्यात आली असावी.

याच चौथ्या गटामधील 'लेणी क्रमांक ४२' (बर्जेस ५०, इंद्रजी ३५) ही भारतीय बौद्ध वास्तुकलेच्या उत्क्रांतीतील एक अत्यंत महत्त्वाची पायरी मानली जाते. हे ५.७ मीटर रुंद, ४.५ मीटर खोल आणि २.२ मीटर उंचीचे एक दालन असून त्यामध्ये पाच निवासी खोल्या आहेत. यापैकी तीन खोल्या डाव्या भिंतीत आणि दोन खोल्या मागच्या भिंतीत कोरलेल्या आहेत. या खोल्यांचे दरवाजे साधारणपणे ७० सेंटीमीटर इतके अत्यंत अरुंद आहेत आणि आतमध्ये बाक नाहीत. मुख्य दरवाज्यापासून ते डाव्या भिंतीपर्यंत छातीच्या उंचीवर एक रुंद खिडकी कोरलेली आहे. या लेणीच्या सर्व दरवाज्यांवर आणि खिडक्यांवर लाकडी चौकटी बसवण्यासाठी केलेल्या खोबणी आजही अत्यंत स्पष्टपणे दिसतात. या ४२ व्या लेणीचे सर्वात अद्वितीय आणि ऐतिहासिक वैशिष्ट्य म्हणजे, याच्या मागच्या भिंतीवरील दोन निवासी खोल्यांच्या मध्यभागी एका कोनाड्यात कोरलेला 'अर्ध-उठावातील स्तूप' होय. भिक्खूंच्या निवासी गुहेमध्येच प्रार्थनेसाठी स्तूप किंवा मंदिर समाविष्ट करण्याचा हा वास्तुकलेतील एक अत्यंत सुरुवातीचा आणि प्राथमिक प्रयोग असावा, असे इतिहासकार मानतात.

लेणी क्रमांक ४२ आणि त्याच्या अगदी शेजारी उत्तरेकडे असलेली 'लेणी क्रमांक ४३' (बर्जेस ५१, इंद्रजी ३६) या दोन्ही वास्तूंची समोरील प्रशस्त ओसरी सामायिक आहे. लेणी क्रमांक ४३ हे एक 'चैत्यगृह' म्हणजेच प्रार्थना दालन आहे. हे सपाट छत असलेले एक आयताकृती दालन असून, त्याच्या मध्यभागी एक अत्यंत भव्य आणि अखंड असा स्तूप कोरलेला आहे. या चैत्यगृहात प्रवेश करण्यासाठी मध्यभागी एक दरवाजा असून तिथे पाच पायऱ्यांचा एक छोटा जिना आहे. मुख्य दरवाज्याच्या दोन्ही बाजूंना दोन खिडक्या आहेत, पैकी डाव्या बाजूची खिडकी जाणीवपूर्वक थोडी खालीपर्यंत कोरलेली आहे, ज्याचा उपयोग कदाचित एक पर्यायी किंवा दुय्यम प्रवेशद्वार म्हणून केला जात असावा.

शिवनेरीवरील हा चौथा गट एका परिपूर्ण आणि गजबजलेल्या मठाचे चित्र आपल्या डोळ्यांसमोर उभे करतो. या गटामध्ये एकाच वेळी किमान ४० उपासकांना एकत्र बसून प्रार्थना करता येईल इतके प्रशस्त आणि सपाट छताचे चैत्यगृह आहे. तसेच, सुमारे २५ बौद्ध भिक्खूंना कायमस्वरूपी राहता येईल इतक्या निवासी खोल्यांची क्षमता या गटामध्ये उपलब्ध आहे. या व्यतिरिक्त भिक्खूंच्या भोजनासाठी, एकत्र बसण्यासाठी आणि धार्मिक चर्चा करण्यासाठी दोन मोठी खुली दालने आणि वर्षभर मुबलक पाणी पुरवण्यासाठी अनेक कातळात कोरलेली पाण्याची टाकी येथे आहेत. या गटात सापडलेले सर्व शिलालेख हे प्रामुख्याने इसवी सनाच्या तिसऱ्या शतकातील आहेत. अभ्यासकांच्या मते, या गटातील सर्वात जुनी आणि सुरुवातीची खोदीव कामे ही लेणी क्रमांक ३४ आणि ३५ असावीत. त्यानंतर गरजेनुसार एक आणि अनेक खोल्या असलेल्या लेण्या कोरल्या गेल्या आणि शेवटी वाढत्या बौद्ध समुदायाच्या धार्मिक गरजा पूर्ण करण्यासाठी भव्य चैत्यगृहाची निर्मिती करण्यात आली. थोडक्यात सांगायचे तर, शिवनेरीचा हा चौथा गट म्हणजे प्राचीन महाराष्ट्राच्या प्रगत वास्तुकलेचा, सुनियोजित समाजजीवनाचा आणि दोन हजार वर्षांपूर्वीच्या वैभवशाली बौद्ध मठाचा एक अत्यंत जिवंत आणि बोलका पुरावा आहे.

संदर्भ आणि सर्व चित्रे साभार: https://kevinstandagephotography.wordpress.com

- सातवाहनकालीन महाराष्ट्र संघ

एआयच्या हाती सायबर सुरक्षेची चावी

'अँथ्रोपिक' या एआय कंपनीने 'क्लॉड मायथॉस' (Claude Mythos) नावाचे एक असे अत्यंत प्रगत, शक्तिशाली आणि एका अर्थाने विध्वंसक एआय मॉडेल तयार केले आहे, ज्याने संपूर्ण जागतिक सायबर सुरक्षा क्षेत्रात, अमेरिकन सरकारच्या उच्च वर्तुळात आणि वॉल स्ट्रीटवरील महाकाय बँकांमध्ये अक्षरशः धडकी भरवली आहे. हे तंत्रज्ञान जर चुकीच्या हातात पडले, तर ते सध्याच्या इंटरनेटच्या जगाचा आणि सायबर सुरक्षेचा कायमचा अंत करू शकते, अशी दाट भीती आता जागतिक स्तरावर व्यक्त केली जात आहे.

सध्या बाजारात उपलब्ध असलेले चॅटजीपीटी किंवा जेमिनी यांसारखे प्रगत मॉडेल्स आपल्याला माहिती देतात, कविता लिहितात, फोटो बनवतात किंवा कोडिंगमध्ये मदत करतात. पण 'क्लॉड मायथॉस' हे या सर्व मॉडेल्सपेक्षा कैक पटींनी प्रगत आणि पूर्णपणे वेगळे आहे. हे केवळ एक साधे चॅटबॉट नसून, ते एक अत्यंत चतुर, अतिबुद्धिमान आणि स्वायत्त 'हॅकर' आहे. अँथ्रोपिक कंपनीने या मॉडेलला इतके प्रगत बनवले आहे की ते कोणत्याही सॉफ्टवेअरमधील किंवा मोठ्या सिस्टीममधील लपलेल्या आणि अत्यंत गुंतागुंतीच्या त्रुटी स्वतःहून शोधून काढू शकते आणि त्या त्रुटींचा फायदा घेऊन ती सिस्टीम पूर्णपणे हॅक करू शकते. याचा वेग आणि अचूकता इतकी भयानक आहे की, एखाद्या अत्यंत हुशार मानवी इंजिनिअरला ज्या चुका शोधायला वर्षे लागतील, ते काम हे एआय काही सेकंदात करून मोकळे होते. याचे सर्वात धक्कादायक आणि जळजळीत उदाहरण म्हणजे, या एआयने 'ओपन बीएसडी' (OpenBSD) नावाच्या अत्यंत सुरक्षित आणि अभेद्य मानल्या जाणाऱ्या ऑपरेटिंग सिस्टीममधील तब्बल सत्तावीस वर्षे जुनी तांत्रिक त्रुटी नुकतीच शोधून काढली. तसेच, 'लिनक्स कर्नल'सारख्या जगभरातील लाखो सर्व्हर्सना आणि सुपरकॉम्प्युटर्सना चालवणाऱ्या प्रणालीतही याने अत्यंत गंभीर धोके शोधले. ज्या त्रुटी आजवर हजारो तज्ञ इंजिनिअर्सच्या आणि लाखो ऑटोमेटेड टेस्टिंगच्या नजरेतून सुटल्या होत्या, त्या 'क्लॉड मायथॉस'ने एका झटक्यात उघड्या पाडल्या. 

या नव्या आणि भयंकर एआय मॉडेलची माहिती सुरुवातीला जगासमोर आणण्याची अँथ्रोपिकची कोणतीही योजना नव्हती. पण त्यांच्याच 'कंटेंट मॅनेजमेंट सिस्टीम'मध्ये झालेल्या एका साध्या मानवी चुकीमुळे या अघोषित मॉडेलची अत्यंत गोपनीय आणि संवेदनशील माहिती इंटरनेटवर लीक झाली. या लीक झालेल्या दस्तऐवजांमध्ये अत्यंत स्पष्ट शब्दांत लिहिले होते की हे मॉडेल सायबर सुरक्षेला असा धोका निर्माण करू शकते जो आजवर जगाने कधीही पाहिला नाही. ही बातमी बाहेर येताच जागतिक शेअर बाजारात आणि विशेषतः सायबर सुरक्षा कंपन्यांच्या शेअर्समध्ये प्रचंड मोठा भूकंप आला. 'क्राउडस्ट्राईक'सारख्या नामांकित आणि बलाढ्य सायबर सुरक्षा कंपन्यांचे शेअर्स काही तासांतच कोसळले आणि एकाच दिवसात या क्षेत्रातील कंपन्यांचे तब्बल साडेचौदा अब्ज डॉलर्सचे (सुमारे १.२ लाख कोटी रुपये) प्रचंड नुकसान झाले. गुंतवणूकदारांमध्ये ही मोठी घबराट पसरली होती की, जर एक एआय मॉडेल मानवापेक्षा इतक्या जलद गतीने सिस्टीम हॅक करू शकत असेल, तर मग हजारो कोटी रुपये फी घेणाऱ्या या पारंपारिक सायबर सिक्युरिटी कंपन्यांचा आणि त्यांच्या महागड्या सॉफ्टवेअर्सचा उपयोगच काय? तंत्रज्ञानाच्या इतिहासात पहिल्यांदाच एका अजून लाँचही न झालेल्या सॉफ्टवेअरने शेअर बाजारात असा आर्थिक हाहाकार माजवला होता.

या तांत्रिक धोक्याचे गांभीर्य केवळ सिलिकॉन व्हॅलीपुरते मर्यादित राहिले नाही, तर त्याचे पडसाद थेट अमेरिकेची राजधानी असलेल्या वॉशिंग्टन डीसीमध्ये आणि जागतिक अर्थव्यवस्थेच्या केंद्रस्थानी असलेल्या वॉल स्ट्रीटवर मोठ्या प्रमाणावर उमटले. 'क्लॉड मायथॉस'ची अफाट हॅकिंग क्षमता पाहून अमेरिकेचे अर्थमंत्री स्कॉट बेसेंट आणि फेडरल रिझर्व्हचे अध्यक्ष जेरोम पॉवेल यांनी अमेरिकेतील सर्वात मोठ्या आणि महत्त्वाच्या बँकांच्या मुख्य कार्यकारी अधिकाऱ्यांची तातडीची आणि अत्यंत गुप्त बैठक बोलावली. या उच्चस्तरीय बैठकीला गोल्डमन सॅक्स, बँक ऑफ अमेरिका, सिटीग्रुप, मॉर्गन स्टॅनले आणि वेल्स फार्गो यांसारख्या जगावर आर्थिक वर्चस्व गाजवणाऱ्या बलाढ्य बँकांचे प्रमुख उपस्थित होते. या बैठकीचा मुख्य उद्देश बँकांना या नव्या एआय धोक्याची पूर्वकल्पना देणे आणि त्यांच्या सायबर सुरक्षा प्रणाली अत्यंत भक्कम करण्याच्या कडक सूचना देणे हा होता. जर या तंत्रज्ञानाचा वापर करून एखाद्या शत्रू देशाने किंवा हॅकर्सनी बँकांच्या जाळ्यांमध्ये शिरकाव केला, तर केवळ काही सेकंदात जागतिक अर्थव्यवस्थेचे अब्जावधी डॉलर्स लुटले जाऊ शकतात किंवा लाखो लोकांची अत्यंत खाजगी आर्थिक माहिती चोरीला जाऊ शकते, ही भीती यामागे होती. जेपी मॉर्गन बँकेचे प्रमुख जेमी डिमन यांनीही आपल्या भागधारकांना लिहिलेल्या वार्षिक पत्रात हाच अत्यंत गंभीर इशारा दिला होता की, कृत्रिम बुद्धिमत्ता आता सायबर धोक्यांची पातळी एका अशा भयावह उंचीवर नेऊन ठेवत आहे, ज्यामुळे भविष्यात अनेक जागतिक संकटे निर्माण होऊ शकतात.

या वाढत्या भीतीमुळे आणि संभाव्य विनाशाच्या धोक्यामुळे अँथ्रोपिक कंपनीने एक अत्यंत ऐतिहासिक, धाडसी आणि मोठा निर्णय घेतला. त्यांनी 'क्लॉड मायथॉस' हे अद्ययावत मॉडेल सामान्य लोकांसाठी किंवा पब्लिकसाठी अजिबात न आणण्याचा अत्यंत कडक निर्णय घेतला. जर हे मॉडेल चुकीच्या लोकांच्या, हॅकर्सच्या किंवा दहशतवाद्यांच्या हाती लागले, तर जगभरातील वीज वितरण यंत्रणा (पॉवर ग्रिड्स), रुग्णालयांचे संवेदनशील डेटाबेस, विमानतळांची वाहतूक व्यवस्था आणि लष्करी संपर्क यंत्रणा क्षणात कोलमडून पडतील, याची कंपनीला पूर्ण जाणीव होती. या जागतिक संकटावर मात करण्यासाठी अँथ्रोपिकने 'प्रोजेक्ट ग्लासविंग' नावाची एक अत्यंत मोठी आणि अभूतपूर्व जागतिक आघाडी स्थापन केली. या आघाडीत त्यांनी ॲपल, गुगल, मायक्रोसॉफ्ट, ॲमेझॉन, ब्रॉडकॉम, सिस्को आणि लिनक्स फाउंडेशन यांसारख्या चाळीसपेक्षा जास्त जागतिक टेक दिग्गजांना सामावून घेतले आहे. या प्रकल्पांतर्गत, हे सर्व तंत्रज्ञान दिग्गज 'क्लॉड मायथॉस'चा वापर केवळ एकाच विधायक गोष्टीसाठी करणार आहेत; आणि ती गोष्ट म्हणजे, जगभरातील अत्यंत महत्त्वाच्या सॉफ्टवेअरमधील आणि इंटरनेटच्या पायाभूत सुविधांमधील त्रुटी हॅकर्सच्या आधी शोधणे आणि त्या कायमच्या बंद करणे. या मोठ्या आणि महत्त्वाकांक्षी कामासाठी अँथ्रोपिकने तब्बल शंभर दशलक्ष डॉलर्सचे (सुमारे ८३० कोटी रुपये) एआय वापरण्याचे क्रेडिट्स आणि ओपन सोर्स सुरक्षा संस्थांना चाळीस लाख डॉलर्सची थेट आर्थिक देणगी देण्याची अत्यंत मोठी घोषणा केली आहे. हा एका अर्थाने कृत्रिम बुद्धिमत्तेचाच वापर करून इंटरनेटला एक मोठे आणि अभेद्य सुरक्षा कवच मिळवून देण्याचा जागतिक प्रयत्न आहे. 

भारतासारख्या देशासाठी आणि भारतीय आयटी उद्योगासाठीही हा काळ अत्यंत धोक्याचा आणि सावधगिरी बाळगण्याचा आहे. आपल्याकडे आधार प्रणाली, जीएसटी नेटवर्क, यूपीआयसारखे जागतिक पातळीवरील पेमेंट सिस्टीम आणि बँकिंग क्षेत्र अत्यंत वेगाने डिजिटल झाले आहे. जर 'मायथॉस'सारखे मॉडेल अशा जुन्या किंवा गुंतागुंतीच्या प्रणालींमधील त्रुटी सहज शोधू शकत असेल, तर भारतीय आयटी उद्योगाला आणि सरकारी संस्थांनाही आपली सायबर सुरक्षा नव्याने तपासून पाहण्याची आणि तातडीने अद्ययावत करण्याची नितांत गरज आहे. भारतीय सायबर सुरक्षा तज्ञ आणि इंजिनिअर्स जे आजवर 'बग बाउन्टी'च्या (सॉफ्टवेअरमधील त्रुटी शोधून बक्षीस मिळवणे) माध्यमातून जगाला सुरक्षित ठेवण्यात खूप मोठी भूमिका बजावत होते, त्यांच्यासाठीही हे एआय आता एक मोठे व्यावसायिक आव्हान बनून उभे राहिले आहे.

हे संपूर्ण प्रकरण आपल्यासमोर एक अत्यंत मोठा आणि तात्विक प्रश्न निर्माण करते. कृत्रिम बुद्धिमत्ता हे खरोखरच मानवी कल्याणासाठी बनवलेले एक साधन आहे की मानवाच्या विनाशाला कारणीभूत ठरणारे एक अस्त्र? जेव्हा आपण वर्गात विद्यार्थ्यांना मशीन लर्निंग किंवा डेटा सुरक्षेचे धडे देतो, तेव्हा आता केवळ पारंपरिक फायरवॉल्स किंवा एन्क्रिप्शन शिकवून चालणार नाही. आता आपल्याला एका अशा अदृश्य आणि अतिबुद्धिमान शत्रूचा सामना करण्याची तयारी करावी लागेल, जो कधीही झोपत नाही आणि जो दर सेकंदाला स्वतःला अधिक हुशार बनवत असतो. 'क्लॉड मायथॉस'ने जगाला हा अत्यंत कठोर आणि जळजळीत धडा दिला आहे की तंत्रज्ञानाची प्रगती ही नेहमी दुधारी तलवारीसारखी असते. आता येणाऱ्या काळात इंटरनेटचे आणि या आधुनिक जगाचे भविष्य या एकाच जागतिक शर्यतीवर अवलंबून असेल की, हॅकर्सनी या एआयचा वापर करून इंटरनेट नष्ट करण्याआधी, जगातील चांगल्या आणि कुशल इंजिनिअर्सनी त्याच एआयचा वापर करून इंटरनेटला १०० टक्के सुरक्षित कसे करावे. विज्ञान आणि वास्तवातील ही पूर्णपणे अस्पष्ट झालेली रेषा येणाऱ्या काळात अजून किती नवीन वादळे घेऊन येते, हे पाहणे आपल्या सर्वांसाठीच अत्यंत चिंताजनक, आव्हानात्मक आणि तितकेच कुतूहलाचे ठरणार आहे.

--- तुषार भ. कुटे