तऱ्हाळे नाणेसंचय: सातवाहनांच्या वंशावळीचे आणि विदर्भातील सत्तेचे वास्तव (भाग २/२)

तऱ्हाळे नाणेसंचयाचा शोध लागल्यानंतर आणि महामहोपाध्याय डॉ. वासुदेव विष्णू मिराशी यांनी त्याचे सखोल संपादन केल्यानंतर, सातवाहन राजवंशाच्या इतिहासात जी एक मोठी क्रांती झाली, ती म्हणजे या घराण्यातील उत्तरकालीन राजांच्या सलग वंशावळीचे दर्शन. सातवाहनांच्या इतिहासाचा सर्वात मोठा स्रोत म्हणजे पुराणे आहेत, परंतु या पुराणांमध्ये दिलेल्या राजांच्या नावांच्या याद्यांमध्ये अनेक ठिकाणी विसंगती आढळते. काही ठिकाणी एकाच राजाची दोन वेगळी नावे दिली आहेत, तर काही ठिकाणी काही महत्त्वाच्या राजांची नावे पूर्णपणे गाळली गेली आहेत. अशा परिस्थितीत, तऱ्हाळे येथे सापडलेली ही सोळाशे नाणी इतिहासातील रिकाम्या जागा भरून काढण्याचे सर्वात प्रभावी साधन ठरली. या नाणेनिधीमध्ये ज्या राजांची नावे प्राचीन ब्राह्मी लिपीत कोरलेली आढळली, त्यावरून हे स्पष्ट झाले की सातवाहन सत्ता ही केवळ गौतमीपुत्र सातकर्णी किंवा यज्ञ श्री सातकर्णी यांसारख्या प्रसिद्ध राजांपुरती मर्यादित नव्हती, तर त्यानंतरही अनेक समर्थ राजांनी या राज्याचा विस्तार आणि टिकवणूक विदर्भासारख्या प्रदेशात केली होती.

डॉ. मिराशी यांनी या नाणेसंचयाचे वर्गीकरण करताना त्यात अकरा वेगवेगळ्या सातवाहन राजांची नावे शोधून काढली. यातील सर्वात महत्त्वाचे नाव म्हणजे 'कुंभ सातकर्णी' हे होय. तऱ्हाळे नाणेसंचय मिळण्यापूर्वी कुंभ सातकर्णी या राजाबद्दल ऐतिहासिक वर्तुळात कोणतीही माहिती उपलब्ध नव्हती. पुराणांच्या याद्यांमध्येही या राजाचे नाव संशयास्पद होते. परंतु, तऱ्हाळे येथील साठ्यात या राजाची एकापेक्षा जास्त नाणी सापडल्यामुळे या राजाचे ऐतिहासिक अस्तित्व आणि त्याचा विदर्भातील अंमल यावर शिक्कामोर्तब झाले. कुंभ सातकर्णी प्रमाणेच 'कर्ण सातकर्णी' आणि 'शक सातकर्णी' या दोन राजांच्या नाण्यांनीही इतिहासकारांना थक्क केले. या राजांच्या नावे असलेली नाणी अतिशय स्पष्ट ब्राह्मी अक्षरात कोरलेली असून, त्यावरील हत्ती आणि उज्जैनी चिन्हांची मांडणी ही सातवाहन परंपरेला साजेसीच आहे. या राजांची नावे अन्य कोणत्याही कोरीव लेखात किंवा नाणेनिधीत इतक्या सुस्पष्टपणे आढळत नाहीत, त्यामुळे तऱ्हाळे नाणेसंचय हा या 'अज्ञात' राजांना इतिहासाच्या पटलावर आणणारा एकमेव आणि अद्वितीय भौतिक पुरावा मानला जातो.

या नाणेसंचयाचे दुसरे मोठे योगदान म्हणजे 'यज्ञ श्री सातकर्णी' या महान राजाच्या उत्तरार्धातील सत्तेचे पुरावे. यज्ञ श्री सातकर्णी हा सातवाहन घराण्यातील शेवटचा मोठा आणि पराक्रमी राजा मानला जातो. त्याच्या काळानंतर सातवाहन साम्राज्याचे तुकडे पडायला सुरुवात झाली होती. तऱ्हाळे येथील साठ्यात यज्ञ श्री सातकर्णीची सर्वाधिक नाणी सापडली आहेत, ज्यावरून हे लक्षात येते की त्याच्या काळात विदर्भ हा सातवाहन साम्राज्याचा एक अत्यंत समृद्ध आणि स्थिर प्रदेश होता. यज्ञ श्री नंतर गादीवर आलेल्या 'विजय सातकर्णी' आणि 'पुळुमावी (चौथा)' या राजांचीही नाणी या संचयात मोठ्या प्रमाणात आहेत. पुराणांमध्ये विजय सातकर्णीचा उल्लेख असला तरी, त्याच्या सत्तेचा विस्तार नेमका कुठे होता याबद्दल अभ्यासकात मतभेद होते. तऱ्हाळे नाणेसंचयाने हे सिद्ध केले की, साम्राज्याच्या उतरत्या काळातही विजय सातकर्णीने विदर्भावर आपले वर्चस्व टिकवून ठेवले होते. पुळुमावी चौथ्याच्या नाण्यांनी तर सातवाहन वंशाचा शेवटचा दुवा स्पष्ट केला, ज्यानंतर या साम्राज्याचा अस्त होऊन विदर्भात वाकाटक आणि इतर स्थानिक सत्तांचा उदय झाला असावा.

तऱ्हाळे येथील नाण्यांचे तांत्रिक विश्लेषण केल्यास, तत्कालीन टांकसाळ व्यवस्था आणि आर्थिक नियोजनाची प्रगती दिसून येते. ही सर्व नाणी 'पोटीन' धातूची असली तरी, प्रत्येक राजाच्या काळात नाण्यांच्या वजनात आणि आकाराच्या अचूकतेत थोडाफार बदल झालेला दिसतो. नाण्यांवरील हत्तीच्या आकृतीमध्ये असलेले वैविध्य हे त्या त्या काळच्या कलाकारांची दृष्टी दर्शवते. काही नाण्यांवर हत्तीची सोंड उंचावलेली असून ती विजयाचे प्रतीक वाटते, तर काही नाण्यांवर ती खाली झुकलेली आहे. नाण्यावरील राजाच्या नावाच्या सुरुवातीला 'राञो' (राजन) हा शब्द आणि शेवटी 'सातकर्णिस' किंवा 'पुळुमाविस' अशी षष्ठी विभक्ती वापरलेली आढळते. ही भाषा प्राकृत असून तिचे व्याकरण तत्कालीन जनभाषेच्या जवळ जाणारे आहे. डॉ. मिराशी यांनी या प्रत्येक अक्षराच्या वळणाचा अभ्यास करून असा निष्कर्ष काढला की, ही नाणी साधारणपणे इसवी सनाच्या दुसऱ्या शतकाच्या अखेरीपासून ते तिसऱ्या शतकाच्या मध्यापर्यंतच्या कालखंडातील आहेत.

या नाणेसंचयाच्या शोधामुळे विदर्भाच्या प्राचीन भूगोलावरही नवीन प्रकाश पडला आहे. सातवाहन राजे हे प्रामुख्याने प्रतिष्ठान (पैठण) आणि धनकटक येथून राज्य करत होते. परंतु, तऱ्हाळे येथील हा प्रचंड मोठा साठा एका तांब्याच्या हंड्यात सुरक्षितपणे पुरलेला आढळला, यावरून असे सूचित होते की तऱ्हाळे किंवा त्याच्या आजूबाजूचा परिसर हा सातवाहन काळातील एक महत्त्वाचा प्रशासकीय केंद्र किंवा व्यापारी तळ असावा. एखाद्या मोठ्या संकटकाळी किंवा युद्धाच्या धास्तीने हा खजिना जमिनीखाली गाडला गेला असावा. या साठ्यात केवळ अकरा राजांची नाणी सलगपणे सापडणे हे दर्शवते की, विदर्भातील ही जनता आणि व्यापारी अनेक पिढ्यांपासून सातवाहन चलनावर पूर्णपणे विसंबून होते. हा प्रदेश सातवाहनांच्या राजकीय आधिपत्याखाली केवळ नावाला नव्हता, तर तो त्यांच्या अर्थव्यवस्थेचा एक अविभाज्य आणि जिवंत भाग होता.

अशा प्रकारे, तऱ्हाळे नाणेसंचय हा केवळ जुन्या नाण्यांचा ढिगारा नसून तो महाराष्ट्राच्या प्राचीन अस्मितेचा आणि वैभवाचा एक जिवंत इतिहास आहे. या नाण्यांनी सातवाहनांच्या इतिहासातील अनेक अंधारलेले कोपरे उजळून टाकले आहेत. विदर्भातील सातवाहन सत्तेचा सलग क्रम लावणे, अज्ञात राजांची ओळख पटवणे आणि तत्कालीन मिश्र धातूंच्या प्रगत वापराचा पुरावा देणे, ही तऱ्हाळे नाणेसंचयाची सर्वात मोठी कामगिरी आहे. डॉ. वा. वि. मिराशी यांनी केलेल्या या अमूल्य संशोधनामुळेच आज आपण दोन हजार वर्षांपूर्वीच्या विदर्भातील राजकीय घडामोडींचा सविस्तर आढावा घेऊ शकतो. हा नाणेसंचय म्हणजे सातवाहन राजांच्या पराक्रमाचा आणि प्राचीन महाराष्ट्राच्या प्रगत संस्कृतीचा एक अजरामर वारसा आहे, जो आजही भारतीय पुरातत्त्वशास्त्र आणि नाणेशास्त्राच्या इतिहासात मैलाचा दगड म्हणून ओळखला जातो. या संशोधनामुळेच भारतीय इतिहासाच्या पुराव्यांमध्ये नाण्यांना जे एक अढळ स्थान प्राप्त झाले आहे, त्याचे तऱ्हाळे हे एक सर्वोत्तम उदाहरण आहे.

संदर्भ ग्रंथ आणि वेबलिंक्सची सूची:

१. मिराशी, वा. वि. (१९५५), 'स्टडीज इन इंडॉलॉजी', व्हॉल्यूम १, विदर्भ संशोधन मंडळ, नागपूर.
२. महाराष्ट्र स्टेट गॅझेटियर: औरंगाबाद जिल्हा (प्राचीन कालखंड विभाग), महाराष्ट्र शासन.
३. 'तऱ्हाळे नाणेसंचय' - मराठी विश्वकोश, खंड ५ (सातवाहन आणि नाणेशास्त्र विभाग).
४. बर्जेस, जेम्स (१८७६-७९), 'आर्किऑलॉजिकल सर्व्हे ऑफ वेस्टर्न इंडिया', खंड ४.

५. https://www.gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/aurangabad/CHAP02/ANCIENT%20PERIOD.htm
६. https://marathivishwakosh.org/35542/
७. https://ignca.gov.in/Asi_data/17226.pdf
८. https://epgp.inflibnet.ac.in/epgpdata/uploads/epgp_content/S000829IC/P001738/M028919/ET/1523266736P09-M02.2-ContributionofCoinstoIndianHistory-ET.pdf
९. डॉ. शोभा नेने आणि इतर (२०१८), 'कन्ट्रिब्यूशन ऑफ कॉइन्स टू इंडियन हिस्ट्री', ई-पीजी पाठशाला, भारत सरकार.

तऱ्हाळे नाणेसंचय: प्राचीन महाराष्ट्राच्या इतिहासातील एक सुवर्णपान (भाग १/२)

सातवाहन राजांचा खरा व सलग इतिहास उलगडण्याचे आणि त्यांच्या अस्तित्वाचे भौतिक पुरावे देण्याचे सर्वात मोठे श्रेय उत्खननात सापडलेल्या नाण्यांच्या संचयांना म्हणजेच 'नाणेनिधींना' जाते. मातीत गाडल्या गेलेल्या या नाण्यांनी पुराणांमधील त्रुटी दूर करून इतिहासाला एक भक्कम आधार दिला. विदर्भाच्या भूमीत सापडलेला 'तऱ्हाळे नाणेसंचय' हा या प्राचीन इतिहासातील एक असाच लखलखीत आणि ऐतिहासिकदृष्ट्या प्रचंड महत्त्वाचा दुवा आहे, ज्याने सातवाहन काळातील अनेक न सुटलेली कोडी कायमची सोडवली.

विदर्भाच्या मातीत, विशेषतः अकोला जिल्ह्याच्या (सध्याच्या वाशिम जिल्ह्याच्या परिसरात) भूमीत इसवी सन एकोणीसशे एकोणचाळीस (१९३९) मध्ये एका अत्यंत दुर्मिळ आणि ऐतिहासिक खजिन्याचा शोध लागला. या परिसरात असलेल्या तऱ्हाळे किंवा तऱ्हाळा नावाच्या एका छोट्याशा गावात अचानकपणे प्राचीन नाण्यांचा एक प्रचंड मोठा साठा सापडला. इतिहासाच्या अभ्यासकांसाठी हा साठा म्हणजे कुबेराच्या खजिन्यापेक्षाही अनेक पटींनी मौल्यवान होता. या नाणेसंचयाचे संशोधन, अत्यंत बारकाईने वाचन आणि शास्त्रीय पद्धतीने प्रकाशन करण्याचे अत्यंत कठीण आणि महत्त्वपूर्ण काम महामहोपाध्याय डॉ. वासुदेव विष्णू मिराशी (वा. वि. मिराशी) यांनी केले. डॉ. मिराशी हे भारतीय विद्यांचे, विशेषतः कोरीव लेख आणि नाणेशास्त्राचे अत्यंत गाढे व जागतिक दर्जाचे अभ्यासक होते. त्यांनी या तऱ्हाळे गावात सापडलेल्या प्रत्येक नाण्याचे अत्यंत बारकाईने आणि संयमाने निरीक्षण केले. माती आणि गंज लागलेल्या या शेकडो नाण्यांना स्वच्छ करून, त्यावरील अत्यंत अस्पष्ट झालेली प्राचीन ब्राह्मी लिपीतील अक्षरे अचूकपणे वाचून काढणे हे एक मोठे आव्हानात्मक काम होते. परंतु डॉ. मिराशी यांनी आपल्या अफाट प्रज्ञेने आणि अभ्यासाने हे काम अत्यंत उत्कृष्टरीत्या पूर्ण केले आणि महाराष्ट्राच्या प्राचीन इतिहासात भर घालणारा एक अत्यंत प्रामाणिक आणि विस्तृत शोधनिबंध जगासमोर मांडला. या एका नाणेसंचयाच्या संशोधनामुळे विदर्भाच्या इतिहासाची अनेक बंदिस्त आणि विस्मृतीत गेलेली पाने कायमची खुली झाली.

तऱ्हाळे येथे सापडलेल्या या भव्य नाणेसंचयामध्ये एकूण सोळाशे प्राचीन नाण्यांचा समावेश होता. या सोळाशे नाण्यांपैकी एक हजार पाचशे पंचवीस नाणी ही पूर्ण आकाराची आणि अत्यंत सुस्थितीत होती, तर उर्वरित पंचाहत्तर नाण्यांचे केवळ तुकडे किंवा भग्नावशेष शिल्लक राहिले होते. या नाणेनिधीचे सर्वात मोठे आणि आश्चर्यकारक वैशिष्ट्य म्हणजे, यात सापडलेली सर्वच्या सर्व सोळाशे नाणी ही केवळ आणि केवळ सातवाहन राजवंशातील राजांचीच होती. प्राचीन काळात व्यापारामुळे किंवा आक्रमणांमुळे एकाच नाणेनिधीत अनेकदा परदेशी राजवंशांची (उदा. रोमन किंवा शक क्षत्रप) नाणी मिसळलेली आढळतात, परंतु तऱ्हाळे नाणेसंचयात एकाही परकीय किंवा इतर स्थानिक समकालीन घराण्याचे नाणे सापडले नाही. यामुळे हा साठा म्हणजे सातवाहनांच्या एका विशिष्ट कालखंडातील सलग सत्तेचा एक अद्वितीय पुरावा ठरला. ही सर्व नाणी 'पोटीन' (Potin) नावाच्या एका विशिष्ट मिश्र धातूपासून बनवलेली होती. प्राचीन काळी तांबे, शिसे आणि कथिल या धातूंचे एका विशिष्ट आणि ठराविक प्रमाणात मिश्रण करून पोटीन हा अतिशय कठीण धातू तयार केला जात असे. तत्कालीन काळात रोमन साम्राज्याशी चालणाऱ्या व्यापारामुळे भारतात सोने आणि चांदी मोठ्या प्रमाणावर येत असली तरी, सातवाहन राजांनी सोने किंवा चांदी यांसारख्या मौल्यवान धातूंपेक्षा शिसे आणि पोटीन या धातूंचा वापर आपली दररोजच्या व्यवहारातील नाणी पाडण्यासाठी मोठ्या प्रमाणावर केला. यामागे त्यांची एक अत्यंत प्रगत आणि व्यावहारिक आर्थिक नीती असावी. तऱ्हाळे येथील नाण्यांमध्ये तांबे आणि शिसे यांचे प्रमाण वेगवेगळ्या नाण्यांमध्ये वेगवेगळे असल्याचे आढळून आले. ज्या नाण्यांमध्ये शिशाचे प्रमाण अधिक होते, ती नाणी शिशाच्या मूळ गुणधर्माप्रमाणे काळीकुट्ट आणि मळकट रंगाची दिसत होती, तर ज्या नाण्यांमध्ये तांब्याचे प्रमाण अधिक होते, ती नाणी तांब्यासारखी लालसर आणि चकचकीत रंगाची दिसत होती. पोटीन धातूचा हा मुबलक वापर हे तत्कालीन प्रगत धातुशास्त्राचे, रसायनशास्त्राचे आणि सातवाहनांच्या अत्यंत स्वतंत्र अशा अर्थव्यवस्थेचे एक उत्तम उदाहरण मानले जाते. यावरून सामान्य जनतेच्या दैनंदिन व्यवहारात ही कमी मूल्याची नाणी किती मोठ्या प्रमाणावर वापरली जात होती, याचीही स्पष्ट कल्पना येते.

कोणत्याही प्राचीन नाण्याचे महत्त्व केवळ त्याच्या धातूत नसून, त्यावर अत्यंत कौशल्याने कोरलेल्या चिन्हांमध्ये आणि लिपीमध्ये दडलेले असते. तऱ्हाळे नाणेसंचयातील सातवाहन नाण्यांची घडण आणि त्यावरील चिन्हे ही वास्तुकलेच्या व कलेच्या दृष्टीने अत्यंत वैशिष्ट्यपूर्ण आहेत. या पोटीन नाण्यांच्या दर्शनी भागावर प्रामुख्याने एका डौलदार हत्तीचे चित्र कोरलेले पाहायला मिळते. हा हत्ती उजवीकडे किंवा डावीकडे तोंड करून उभा असलेला किंवा चालत असलेला दाखवला आहे. काही नाण्यांवर या हत्तीची सोंड उंचावलेली आहे, तर काहींवर ती अत्यंत शांतपणे खाली सोडलेली आहे. हत्ती हे प्राचीन भारतीय संस्कृतीत राजेशाहीचे, सामर्थ्याचे आणि समृद्धीचे सर्वोच्च प्रतीक मानले गेले आहे, त्यामुळे सातवाहनांनी आपल्या नाण्यांवर हत्तीला दिलेले हे प्राधान्य त्यांच्या सार्वभौम सत्तेचे, अफाट सामर्थ्याचे आणि राजेशाहीचे द्योतक आहे. याच दर्शनी भागावर हत्तीच्या पाठीवर किंवा नाण्याच्या वरच्या गोलाकार कडेला प्राचीन ब्राह्मी लिपीमध्ये आणि प्राकृत भाषेमध्ये नाणे पाडणाऱ्या राजाचे नाव अत्यंत सुबकपणे कोरलेले असते. ही ब्राह्मी लिपी आजच्या देवनागरी लिपीची मूळ जननी असून, या अक्षरांच्या वळणावरूनच नाण्यांचा नेमका काळ निश्चित करणे अभ्यासकांना शक्य होते. नाण्याच्या मागील भागावर सातवाहन घराण्याचे अत्यंत लाडके आणि खास ओळख असलेले 'उज्जैनी चिन्ह' कोरलेले आढळते. या चिन्हाची रचना अत्यंत साधी पण गूढ आहे. यामध्ये एकमेकांना काटकोनात छेदणाऱ्या दोन रेषा असतात आणि त्यांच्या चारही टोकांवर चार वर्तुळे किंवा गोल असतात. या चिन्हाला काही वेळा 'वृक्ष-चैत्य' किंवा एका वर्तुळावर चंद्रकोरीचीही जोड दिलेली असते. हे चिन्ह नेमके काय दर्शवते यावर आजही संशोधन सुरू असले तरी, हे चिन्ह सातवाहनांच्या राजकीय वर्चस्वाचे, त्यांच्या राजमुद्रेचे किंवा त्यांच्या एखाद्या मोठ्या विजयाचे प्रतीक असावे, असे अनेक अभ्यासक ठामपणे मानतात.

तऱ्हाळे नाणेसंचय प्रकाशात येण्यापूर्वी विदर्भाच्या सातवाहनकालीन इतिहासाविषयी अभ्यासकांमध्ये अनेक मतमतांतरे होती. यापूर्वी चंद्रपूर जिल्ह्यातील ब्रह्मपुरी येथे एक नाणेनिधी सापडला होता, जो 'चांदा नाणेनिधी' म्हणून प्रसिद्ध आहे. परंतु चांदा नाणेनिधीपेक्षा तऱ्हाळे नाणेनिधी हा आकार, नाण्यांची एकूण संख्या आणि त्यातून मिळणारी नवीन माहिती या सर्वच बाबतीत कितीतरी पटीने मोठा आणि अधिक स्पष्ट करणारा ठरला. तऱ्हाळे नाणेसंचयाच्या अत्यंत सूक्ष्म आणि शास्त्रीय अभ्यासातून हे निर्विवादपणे सिद्ध झाले की, सातवाहन राजवंशाचा केवळ पश्चिम महाराष्ट्रातच नव्हे, तर पूर्व महाराष्ट्रातील विदर्भ प्रांतावरही अत्यंत भक्कम आणि प्रदीर्घ काळ राजकीय अंमल होता. या साठ्यामध्ये प्रामुख्याने सातवाहन घराण्यातील उत्तरकालीन म्हणजेच नंतरच्या काळात होऊन गेलेल्या राजांची नाणी मोठ्या प्रमाणावर मिळाली आहेत. गौतमीपुत्र सातकर्णी या महान राजाच्या कालखंडानंतर विदर्भात ज्या ज्या सातवाहन राजांनी आपली सत्ता गाजवली आणि साम्राज्याचा गाडा हाकला, त्या सर्वांची अत्यंत सुस्पष्ट वंशावळ या नाण्यांमुळे तयार करता आली. पुराणांनी ज्या अनेक राजांची नावे अज्ञानापोटी गाळली होती किंवा ज्यांच्या अस्तित्वावर इतिहासात मोठे प्रश्नचिन्ह निर्माण झाले होते, त्या अज्ञात राजांना तऱ्हाळे नाणेसंचयाने अचानकपणे इतिहासाच्या मुख्य प्रवाहात आणून बसवले. हा साठा केवळ विदर्भापुरता मर्यादित नसून, संपूर्ण भारताच्या प्राचीन नाणेशास्त्राच्या इतिहासातील एक अनमोल ठेवा आणि मैलाचा दगड मानला जातो. या नाणेनिधीने प्राचीन इतिहासातील रिकाम्या जागा भरून काढण्याचे जे महान कार्य केले आहे, त्याची सविस्तर चर्चा आणि यातील विशिष्ट राजांची नावे व त्यांच्या ऐतिहासिक कामगिरीची सखोल माहिती आपण या लेखमालेच्या दुसऱ्या भागात घेणार आहोत.  (क्रमशः)

संदर्भ ग्रंथ आणि वेबलिंक्सची सूची:

१. मिराशी, वा. वि. (१९५५), 'स्टडीज इन इंडॉलॉजी', व्हॉल्यूम १, विदर्भ संशोधन मंडळ, नागपूर.
२. महाराष्ट्र स्टेट गॅझेटियर: औरंगाबाद जिल्हा (प्राचीन कालखंड विभाग), महाराष्ट्र शासन.
३. 'तऱ्हाळे नाणेसंचय' - मराठी विश्वकोश, खंड ५ (सातवाहन आणि नाणेशास्त्र विभाग).
४. बर्जेस, जेम्स (१८७६-७९), 'आर्किऑलॉजिकल सर्व्हे ऑफ वेस्टर्न इंडिया', खंड ४.
५. https://www.gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/aurangabad/CHAP02/ANCIENT%20PERIOD.htm
६. https://marathivishwakosh.org/35542/
७. https://ignca.gov.in/Asi_data/17226.pdf
८. https://epgp.inflibnet.ac.in/epgpdata/uploads/epgp_content/S000829IC/P001738/M028919/ET/1523266736P09-M02.2-ContributionofCoinstoIndianHistory-ET.pdf
९. डॉ. शोभा नेने आणि इतर (२०१८), 'कन्ट्रिब्यूशन ऑफ कॉइन्स टू इंडियन हिस्ट्री', ई-पीजी पाठशाला, भारत सरकार.

- सातवाहनकालीन महाराष्ट्र संघ.

एमिली हार्टचे रंजक प्रकरण आणि एआय

तंत्रज्ञानाचा मूळ उद्देश हा मानवी जीवन अधिक सुखकर करणे आणि प्रगतीच्या नवीन वाटा शोधणे हा असतो. परंतु, जसजसे तंत्रज्ञान अधिक प्रगत आणि सर्वसामान्यांच्या आवाक्यात येऊ लागले आहे, तसतसा त्याचा वापर केवळ विधायक कामांसाठीच नव्हे, तर मानवी मानसिकतेशी खेळण्यासाठी आणि फसवणुकीसाठीही होऊ लागला आहे. सध्या 'जनरेटिव्ह एआय' या तंत्रज्ञानाने संपूर्ण जगात मोठी खळबळ उडवून दिली आहे. हे तंत्रज्ञान इतके प्रगत झाले आहे की, ते हुबेहूब माणसांसारखे दिसणारे चेहरे, आवाज आणि चित्रे काही सेकंदात तयार करू शकते. याच तंत्रज्ञानाचा अत्यंत कल्पक पण तितकाच भयंकर आणि फसवणुकीचा वापर करून एका २२ वर्षीय भारतीय विद्यार्थ्याने अमेरिकेतील लाखो लोकांना अक्षरशः वेड लावले आणि घरबसल्या हजारो डॉलर्सची कमाई केली. 'एमिली हार्ट' या नावाने अमेरिकेत प्रचंड लोकप्रिय झालेली एक 'इन्फ्लुएन्सर' प्रत्यक्षात कोणतीही जिवंत स्त्री नसून ती केवळ एका संगणकीय अल्गोरिदमने आणि कृत्रिम बुद्धिमत्तेने तयार केलेली एक आभासी प्रतिमा होती, हे सत्य जेव्हा 'वायर्ड' आणि 'एनडीटीव्ही' सारख्या वृत्तसंस्थांनी उघडकीस आणले, तेव्हा संपूर्ण जगाला मोठा धक्का बसला. तंत्रज्ञान आणि मानवी लालसेचा हा एक अत्यंत धक्कादायक आणि डोळे उघडणारा अध्याय आहे.

या संपूर्ण प्रकरणाच्या मुळाशी 'सॅम' (Sam - ओळख लपवण्यासाठी वापरलेले टोपणनाव) नावाचा एक बावीस वर्षांचा भारतीय विद्यार्थी आहे. सॅम हा वैद्यकीय शास्त्राचा  विद्यार्थी असून तो भविष्यात एक अस्थिरोगतज्ज्ञ बनण्याचे स्वप्न पाहत आहे. आपले वैद्यकीय शिक्षण पूर्ण करत असताना त्याला पैशांची मोठी चणचण भासत होती. त्याला पुढील शिक्षणासाठी आणि चांगल्या भविष्यासाठी अमेरिकेत स्थायिक व्हायचे होते, परंतु त्यासाठी लागणारा प्रचंड मोठा निधी उभा करणे त्याला भारतात शक्य वाटत नव्हते. आजच्या काळात इंटरनेटवर पैसे कमवण्याचे अनेक सोपे मार्ग उपलब्ध आहेत, हे सॅमला चांगलेच ठाऊक होते. त्याने तंत्रज्ञानाचा अभ्यास करून ऑनलाईन पैसे कमवण्याचा एक अत्यंत वेगळा आणि वादग्रस्त मार्ग निवडला. सुरुवातीला त्याचा हेतू केवळ काही पैसे कमवून आपली आर्थिक अडचण दूर करणे एवढाच होता. त्याने कृत्रिम बुद्धिमत्तेवर आधारित काही टूल्सचा वापर करून बिकिनी घातलेल्या एका तरुण आणि आकर्षक मुलीचे फोटो तयार करण्यास सुरुवात केली. पण इंटरनेटवर अशा प्रकारचा 'कंटेंट' आधीच प्रचंड प्रमाणात उपलब्ध असल्यामुळे त्याला अपेक्षित यश मिळत नव्हते. 

कोणत्याही व्यवसायात किंवा तंत्रज्ञानाच्या प्रयोगात योग्य रणनीती ही सर्वात महत्त्वाची असते. सॅमने हीच रणनीती आखण्यासाठी चक्क गुगलच्या 'जेमिनी' या प्रगत कृत्रिम बुद्धिमत्तेचाच सल्ला घेतला. त्याने जेमिनीला विचारले की सोशल मीडियावर एखादे बनावट अकाउंट किंवा इन्फ्लुएन्सरचे खाते अत्यंत कमी वेळात प्रचंड यशस्वी आणि लोकप्रिय कसे करावे? या प्रश्नावर गुगलच्या एआयने त्याला जो सल्ला दिला, तो खऱ्या अर्थाने अमेरिकेच्या सामाजिक आणि राजकीय मानसिकतेचे अचूक विश्लेषण करणारा होता. एआयने सॅमला असा सल्ला दिला की, जर त्याला जलद यश हवे असेल, तर त्याने अमेरिकेतील एका विशिष्ट वर्गाला, म्हणजेच 'कंझर्व्हेटिव्ह' किंवा 'मागा' (MAGA - Make America Great Again) विचारसरणीच्या लोकांना आपले लक्ष्य बनवावे. अमेरिकेचे माजी राष्ट्राध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांचे समर्थन करणारा हा एक अत्यंत मोठा आणि कट्टर गट आहे. एआयच्या मते, अमेरिकेतील वयस्कर आणि पुराणमतवादी पुरुष हे सोशल मीडियावर अशा प्रकारच्या विचारांना प्रचंड दाद देतात, ते अत्यंत एकनिष्ठ फॉलोअर्स असतात आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे त्यांच्याकडे खर्च करण्यासाठी भरपूर पैसा असतो. 

कृत्रिम बुद्धिमत्तेने दिलेला हा व्यावसायिक आणि मानसशास्त्रीय सल्ला सॅमने तंतोतंत पाळला. त्याने 'एमिली हार्ट' या नावाची एक संपूर्ण बनावट पण अत्यंत आकर्षक अशी 'परसोना' किंवा व्यक्तिरेखा तयार केली. एमिली हार्ट ही दिसायला अगदी हॉलीवूड अभिनेत्री जेनिफर लॉरेन्ससारखी सुंदर, सोनेरी केसांची आणि गोरीपान अमेरिकन तरुणी होती. तिचे प्रोफाईल असे रंगवण्यात आले होते की ती पेशाने एक परिचारिका आहे, ती ख्रिश्चन धर्माचे अत्यंत कट्टर पालन करते आणि ती डोनाल्ड ट्रम्प यांची मोठी समर्थक आहे. सॅमने 'जनरेटिव्ह एआय'चा वापर करून एमिलीचे अत्यंत हुबेहूब आणि खऱ्या वाटणाऱ्या फोटोंची एक मोठी मालिकाच तयार केली. या फोटोंमध्ये एमिली अमेरिकेचा झेंडा हातात घेऊन उभी असलेली, हातात बंदूक घेऊन गोळीबाराचा सराव करणारी, बिअर पिताना आणि बर्फावर मासेमारी करताना दाखवली गेली. या सर्व गोष्टी अमेरिकेतील उजव्या विचारसरणीच्या आणि 'मागा' समर्थकांच्या अत्यंत जिव्हाळ्याच्या आणि आवडीच्या होत्या. सॅमने केवळ फोटोच नाही, तर त्या फोटोंना दिलेल्या कॅप्शन्स देखील अत्यंत विचारपूर्वक आणि त्या विशिष्ट विचारसरणीला प्रक्षुब्ध करणाऱ्या टाकल्या होत्या. 

सोशल मीडियाचे अल्गोरिदम कसे काम करतात, हे सॅमने अचूक ओळखले होते. इंटरनेटवर जो कंटेंट लोकांच्या भावना भडकावतो, त्यांना विशिष्ट राजकीय भूमिकेवर ठाम राहण्यास प्रवृत्त करतो, तो कंटेंट सर्वात जास्त 'व्हायरल' होतो. सॅम दररोज अत्यंत शिस्तबद्ध पद्धतीने एमिली हार्टच्या अकाउंटवरून पोस्ट करत असे. त्याच्या एका पोस्टमध्ये एमिली हातात बंदूक घेऊन उभी होती आणि खाली अत्यंत आक्रमक कॅप्शन लिहिली होती: "जर तुम्हाला मला अनफॉलो करण्याचे कारण हवे असेल तर हे ऐका: येशू ख्रिस्त हाच आमचा राजा आहे, गर्भपात करणे हा एक मोठा खून आहे आणि सर्व बेकायदेशीर स्थलांतरितांना देशातून हाकलून दिले पाहिजे." या प्रकारच्या अत्यंत जहाल आणि ध्रुवीकरण करणाऱ्या पोस्ट्समुळे अमेरिकेतील पुराणमतवादी पुरुष अक्षरशः एमिलीच्या प्रेमात पडले. या लोकांचा असा ठाम विश्वास बसला होता की एमिली ही एक खरीखुरी, सुंदर आणि त्यांच्या राजकीय विचारांशी शंभर टक्के सहमत असलेली एक परिपूर्ण अमेरिकन तरुणी आहे. 

या संपूर्ण बनावट खेळाचे जे आर्थिक आणि तांत्रिक परिणाम समोर आले, ते खरोखरच चक्रावून टाकणारे होते. सॅमच्या या रणनीतीमुळे एमिली हार्टचे अकाउंट इन्स्टाग्रामवर प्रचंड वेगाने व्हायरल झाले. त्याने पोस्ट केलेल्या प्रत्येक 'रील'ला तब्बल ३ दशलक्ष, ५ दशलक्ष आणि काही रील्सला तर १० दशलक्षांहून अधिक व्ह्यूज मिळू लागले. इन्स्टाग्रामच्या अल्गोरिदमला हा कंटेंट इतका आवडला की त्याने तो जास्तीत जास्त लोकांपर्यंत पोहोचवला. अवघ्या एका महिन्याच्या आत एमिली हार्टला इन्स्टाग्रामवर १० हजारांहून अधिक अत्यंत कट्टर आणि निष्ठावान फॉलोअर्स मिळाले. पण सॅमचा मुख्य उद्देश केवळ प्रसिद्धी मिळवणे हा नव्हता, तर त्याला या प्रसिद्धीचे रूपांतर थेट पैशात करायचे होते. यासाठी त्याने 'फॅनव्ह्यू' नावाच्या एका प्लॅटफॉर्मचा आधार घेतला. फॅनव्ह्यू हे प्रसिद्ध 'ओन्लीफॅन्स' या प्लॅटफॉर्मला टक्कर देणारे एक ॲप आहे, जिथे लोक पैसे देऊन 'एक्सक्लुझिव्ह' आणि उत्तेजक फोटो किंवा व्हिडिओ पाहू शकतात. सॅमने आपल्या इन्स्टाग्रामवरील फॉलोअर्सना या फॅनव्ह्यू अकाउंटवर खेचून आणले.

फॅनव्ह्यूवर अधिक पैसे मिळवण्यासाठी सॅमने तंत्रज्ञानाची आणखी एक पातळी ओलांडली. त्याने एक्स (पूर्वीचे ट्विटर) या सोशल मीडिया प्लॅटफॉर्मच्या 'ग्रोक एआय'चा वापर करण्यास सुरुवात केली. ग्रोक एआय हे इतर अनेक एआय टूल्सपेक्षा थोडे अधिक मोकळे आणि कमी निर्बंध असलेले टूल मानले जाते. या टूलच्या मदतीने सॅमने एमिली हार्टचे अत्यंत उत्तेजक आणि 'सॉफ्टकोअर' स्वरूपाचे बनावट फोटो तयार केले आणि ते फॅनव्ह्यूवर अपलोड केले. एमिली हार्ट ही एक खरी व्यक्ती आहे या भ्रमात असलेल्या हजारो अमेरिकन पुरुषांनी हे फोटो पाहण्यासाठी आणि एमिलीसोबत चॅटिंग करण्यासाठी मोठ्या प्रमाणावर पैसे मोजायला सुरुवात केली. सॅमच्याच शब्दांत सांगायचे तर, तो दिवसातील केवळ ३० ते ५० मिनिटे आपल्या लॅपटॉपवर काम करत होता, पण त्यातून त्याला 'पाण्यासारखा पैसा' मिळत होता. एका वैद्यकीय विद्यार्थ्यासाठी ही कमाई अफाट होती. तो दर महिन्याला घरबसल्या हजारो डॉलर्स कमवत होता. भारतातील कोणत्याही उच्च दर्जाच्या नोकरीत इतक्या कमी वेळात आणि इतक्या सहजतेने एवढा मोठा पैसा मिळवणे पूर्णपणे अशक्य होते. 

पण सत्याला कधीही फार काळ लपवून ठेवता येत नाही. इंटरनेटवरील फसवणूक आणि डीपफेक प्रकरणांवर शोधपत्रकारिता करणाऱ्या 'वायर्ड' (WIRED) या तंत्रज्ञान विषयक प्रतिष्ठित मासिकाच्या पत्रकारांनी या संपूर्ण प्रकरणाचा सखोल तपास केला आणि यामागील धक्कादायक वास्तव पुराव्यांसह जगासमोर आणले. त्यांनी सिद्ध केले की एमिली हार्ट नावाची कोणतीही स्त्री अस्तित्वात नसून, हा केवळ एका हुशार भारतीयाने 'एआय'च्या मदतीने रचलेला एक मोठा आर्थिक आणि मानसिक खेळ होता. हा शोध अहवाल प्रकाशित झाल्यानंतर आणि या प्रकरणाची जागतिक स्तरावर मोठी चर्चा झाल्यानंतर, इन्स्टाग्राम आणि फेसबुकची मूळ मालक असलेल्या 'मेटा' या कंपनीला अखेर जाग आली. त्यांनी तातडीने कारवाई करत फेब्रुवारी महिन्यामध्ये एमिली हार्टचे इन्स्टाग्राम आणि फेसबुक अकाउंट फसवणूक आणि चुकीच्या माहितीच्या आरोपाखाली कायमचे बंद करून टाकले.

या संपूर्ण घटनेकडे केवळ एका विद्यार्थ्याचा पैशांसाठी केलेला फसवणुकीचा प्रकार म्हणून पाहणे ही एक मोठी तांत्रिक आणि सामाजिक चूक ठरेल. ही घटना येणाऱ्या भयंकर भविष्याची एक स्पष्ट नांदी आहे. यातून काही अत्यंत गंभीर आणि विचार करायला लावणारे मुद्दे समोर येतात. पहिला मुद्दा म्हणजे 'एआय' तंत्रज्ञानाचे झालेले लोकशाहीकरण. आजून काही वर्षांपूर्वी असे प्रगत ग्राफिक किंवा फोटो बनवण्यासाठी हॉलिवूडच्या स्टुडिओमध्ये लाखो डॉलर्स खर्च करावे लागायचे. पण आज इंटरनेटवर उपलब्ध असलेल्या मोफत किंवा अत्यंत स्वस्त एआय टूल्सच्या मदतीने जगाच्या पाठीवर कुठेतरी बसलेला एक २२ वर्षांचा तरुण विद्यार्थी जगातील सर्वात शक्तिशाली देशाच्या नागरिकांना सहजपणे मूर्ख बनवू शकतो. हे तंत्रज्ञानाचे यश असले तरी, ते मानवी समाजासाठी एक मोठे अपयश आणि धोका आहे.

दुसरा आणि सर्वात गंभीर मुद्दा म्हणजे मानवी मानसिकतेचे आणि राजकीय ध्रुवीकरणाचे 'हॅकिंग'. सॅमने एआयला केवळ फोटो बनवण्यास सांगितले नाही, तर त्याने अमेरिकेच्या समाजातील दुफळी, त्यांची धार्मिक कट्टरता आणि त्यांच्या राजकीय निष्ठा यांचा अभ्यास करून त्यावर नेमके बोट ठेवले. जेव्हा सोशल मीडिया आणि कृत्रिम बुद्धिमत्ता एकत्र येतात, तेव्हा ते माणसाला त्याच्या स्वतःच्याच विचारसरणीच्या एका 'इको चेंबर'मध्ये बंद करून टाकतात. लोकांना तेच पाहायला आणि ऐकायला आवडते जे त्यांच्या आधीच्या विश्वासांना दुजोरा देते. एमिली हार्ट ही याच राजकीय आणि सामाजिक असुरक्षिततेचे एक अत्यंत अचूक आणि यशस्वी 'प्रॉडक्ट' होती. जर एका साध्या विद्यार्थ्याला एआयचा वापर करून समाजातील एका विशिष्ट वर्गाला इतक्या सहजतेने नियंत्रित करता येत असेल, तर भविष्यात मोठे दहशतवादी गट, परदेशी सरकारे किंवा निवडणुकांमध्ये राजकीय पक्ष या तंत्रज्ञानाचा किती भयंकर आणि मोठ्या प्रमाणावर गैरवापर करू शकतात, याची कल्पना करणेही अंगावर काटा आणणारे आहे.

सरतेशेवटी, एमिली हार्टच्या या प्रकरणातून आपण सर्वांनी एक अत्यंत मोठा आणि कायमस्वरूपी धडा घेणे गरजेचे आहे. इंटरनेटच्या या आभासी जगात आपण जे काही पाहतो, ऐकतो किंवा वाचतो, त्यावर आंधळेपणाने विश्वास ठेवण्याचे दिवस आता कायमचे संपले आहेत. तंत्रज्ञान हे स्वतःहून कधीही चांगले किंवा वाईट नसते, तर त्या तंत्रज्ञानाचा वापर करणारा माणूस आणि त्याचे हेतू हे त्या तंत्रज्ञानाचे खरे स्वरूप ठरवत असतात. 'जनरेटिव्ह एआय' या नव्या अफाट शक्तीने आपल्या सर्वांना एका मोठ्या परीक्षेत आणून उभे केले आहे. आता केवळ तांत्रिक साक्षरता असणे पुरेसे नाही, तर माहितीची सत्यता पडताळून पाहणारी 'डिजिटल साक्षरता' आणि आपली स्वतःची भावनिक बुद्धिमत्ता वाढवणे ही आता काळाची सर्वात मोठी गरज बनली आहे. तसे न केल्यास, भविष्यात आपल्या सर्वांना अशा अनेक 'एमिली हार्ट' खोट्या जगाची भूल पाडत राहतील आणि आपण तंत्रज्ञानाच्या हातातील केवळ एक बाहुले बनून राहू, हे मात्र निश्चित.

--- तुषार भ. कुटे

एआयच्या प्रशिक्षणासाठी मेटाची नवी पाळत

तंत्रज्ञानाचा विकास हा नेहमीच मानवी काम सोपे करण्यासाठी आणि आपली कार्यक्षमता वाढवण्यासाठी होत आला आहे. पण सध्याच्या घडीला कृत्रिम बुद्धिमत्ता ज्या अफाट आणि काहीशा भीतीदायक वेगाने कॉर्पोरेट जगात आपला शिरकाव करत आहे, ते पाहून अनेकदा थक्क व्हायला होते. बीबीसी आणि रॉयटर्ससारख्या आघाडीच्या आंतरराष्ट्रीय वृत्तसंस्थांनी नुकतीच एक अत्यंत खळबळजनक आणि तंत्रज्ञान विश्वाला विचार करायला लावणारी बातमी प्रकाशित केली आहे. फेसबुक, इन्स्टाग्राम आणि व्हॉट्सॲपची मूळ कंपनी असलेल्या 'मेटा'ने आपल्या अमेरिकेतील कर्मचाऱ्यांच्या संगणकांवर एक नवीन आणि वादग्रस्त ट्रॅकिंग सॉफ्टवेअर इन्स्टॉल करण्याचा मोठा निर्णय घेतला आहे. हे सॉफ्टवेअर कर्मचाऱ्यांचे माऊसचे 'क्लिक्स', त्यांनी कीबोर्डवर टाईप केलेले शब्द आणि त्यांच्या स्क्रीनवरील हालचाली थेट रेकॉर्ड करणार आहे. या ट्रॅकिंगचा मुख्य उद्देश कर्मचाऱ्यांच्या कामावर किंवा त्यांच्या वेळेवर पाळत ठेवणे हा नसून, कंपनीच्या भविष्यातील कृत्रिम बुद्धिमत्तेला माणसांसारखे काम कसे करावे याचे 'प्रशिक्षण' देणे हा आहे. तंत्रज्ञानाच्या जगात मानवी वर्तणुकीचा आणि रोजच्या कामाचा असा अत्यंत सूक्ष्म आणि थेट वापर ही खऱ्या अर्थाने एका नव्या आणि आव्हानात्मक युगाची सुरुवात मानली जात आहे.

आजचे 'लार्ज लँग्वेज मॉडेल्स' किंवा चॅटबॉट्स कविता लिहू शकतात, गुंतागुंतीचे कोडिंग करू शकतात आणि प्रचंड मोठ्या डेटाचे काही सेकंदात विश्लेषणही करू शकतात. परंतु, जेव्हा त्यांना माणसासारखे प्रत्यक्ष संगणकावर बसून दैनंदिन काम करायला सांगितले जाते, तेव्हा ते अनेकदा गोंधळतात. उदाहरणार्थ, एखाद्या सॉफ्टवेअरमधील 'ड्रॉपडाऊन मेन्यू'मधून अचूक पर्याय निवडणे, कामाचा वेग वाढवण्यासाठी कीबोर्डचे विविध शॉर्टकट वापरणे किंवा वेगवेगळ्या विंडोजमध्ये एकाच वेळी काम करून माहितीची जुळवाजुळव करणे, यांसारख्या मानवासाठी अत्यंत साध्या आणि सोप्या असलेल्या गोष्टी 'एआय एजंट्स'ना अद्याप शंभर टक्के अचूकपणे जमत नाहीत. याच तांत्रिक समस्येवर कायमस्वरूपी मात करण्यासाठी मेटाने 'मॉडेल कॅपेबिलिटी इनिशिएटिव्ह' नावाचा हा नवीन कार्यक्रम सुरू केला आहे. कंपनीला असा प्रचंड मोठा आणि खरा डेटा हवा आहे जो प्रत्यक्ष माणसाच्या कामाच्या पद्धतीचे हुबेहूब अनुकरण करेल. जेव्हा एखादा कर्मचारी आपले रोजचे काम करतो, तेव्हा तो माऊस कसा फिरवतो, तो कशावर क्लिक करतो आणि काम पूर्ण करण्यासाठी कोणती पद्धत वापरतो, हा सर्व अत्यंत मौल्यवान डेटा गोळा करून तो थेट एआयला प्रशिक्षित करण्यासाठी वापरला जाणार आहे. जेणेकरून भविष्यात एआय स्वतःहून हीच कामे माणसाच्या हस्तक्षेपाशिवाय आणि अत्यंत वेगाने करू शकेल.

मेटाचे मुख्य तंत्रज्ञान अधिकारी अँड्र्यू बॉसवर्थ यांनी कर्मचाऱ्यांना पाठवलेल्या एका अंतर्गत ईमेलमध्ये कंपनीच्या या भविष्यातील अत्यंत महत्त्वाकांक्षी आणि मोठ्या धोरणाविषयी सविस्तर माहिती दिली आहे. त्यांनी या संपूर्ण प्रक्रियेला 'एजंट ट्रान्सफॉर्मेशन ॲक्सिलरेटर' (Agent Transformation Accelerator - ATA) असे नवीन आणि आकर्षक नाव दिले आहे. बॉसवर्थ यांच्या मते, कंपनी अशा एका भविष्याच्या दिशेने अत्यंत वेगाने वाटचाल करत आहे जिथे कंपनीची बहुतेक सर्व रोजची कामे आणि तांत्रिक कोडिंग हे मानवी कर्मचाऱ्यांऐवजी 'एआय एजंट्स' स्वतः पूर्ण करतील. या नव्या व्यवस्थेत मानवी कर्मचाऱ्यांची मुख्य भूमिका ही केवळ या एआय एजंट्सना 'निर्देश देण्याची', त्यांच्या कामाचे आणि निर्णयांचे 'पुनरावलोकन करण्याची' आणि त्यांना भविष्यात अधिक चांगले काम करण्यासाठी मदत करण्याची असेल. याचाच अत्यंत सरळ आणि स्पष्ट अर्थ असा की, सध्या जो कर्मचारी स्वतः हाताने कोड लिहितो, डिझाईन बनवतो किंवा डेटा एंट्री करतो, तो भविष्यात केवळ एका एआयचा व्यवस्थापक किंवा पर्यवेक्षक बनेल. काम स्वयंचलित करण्याच्या या वाढत्या प्रवृत्तीमुळे संपूर्ण सिलिकॉन व्हॅलीत आणि तंत्रज्ञान क्षेत्रात एक प्रकारची मोठी आणि गंभीर अस्वस्थता निर्माण झाली आहे. कारण, ज्या तंत्रज्ञानाला घडवण्यासाठी या हजारो इंजिनिअर्सनी आपले आयुष्य वेचले, तेच तंत्रज्ञान आता त्यांचे रोजचे काम हिरावून घेण्याच्या तयारीत आहे.

या नवीन ट्रॅकिंग सॉफ्टवेअरमुळे आणि वाढत्या पाळत ठेवण्याच्या प्रवृत्तीमुळे मेटाच्या कर्मचाऱ्यांमध्ये प्रचंड मोठी नाराजी, असुरक्षितता आणि वैयक्तिक गोपनीयतेची चिंता निर्माण झाली आहे. कंपनीच्या प्रवक्त्यांनी आणि व्यवस्थापनाने जरी वारंवार स्पष्ट केले असले की या गोळा केलेल्या डेटाचा वापर कोणत्याही कर्मचाऱ्याच्या कामाचे मूल्यमापन करण्यासाठी किंवा त्याला कामावरून काढून टाकण्यासाठी अजिबात केला जाणार नाही, तरीही कर्मचाऱ्यांच्या मनात याविषयी मोठी साशंकता आणि भीती आहे. कंपनीने असेही म्हटले आहे की या डेटामधून संवेदनशील माहिती आणि खाजगी संदेश वगळण्यासाठी काही अत्यंत कडक तांत्रिक सुरक्षा उपाय योजले आहेत. पण एका सामान्य कर्मचाऱ्याच्या दृष्टीने हा अनुभव अत्यंत भयावह आणि एका 'डिजिटल तुरुंगात' अडकल्यासारखा आहे. आपण आठ तास कामाच्या ठिकाणी संगणकावर बसल्यावर कीबोर्डवर टाईप केलेला प्रत्येक शब्द आणि माऊसची प्रत्येक लहान-मोठी हालचाल कोणीतरी रेकॉर्ड करत आहे, या कल्पनेनेच कामाच्या ठिकाणचे वातावरण अत्यंत तणावपूर्ण आणि अविश्वासाचे झाले आहे. सर्वात धक्कादायक बाब म्हणजे, मेटाने आपल्या कर्मचाऱ्यांना या ट्रॅकिंग प्रणालीमधून बाहेर पडण्याचा कोणताही अधिकृत पर्याय दिलेला नाही. तुम्हाला जर कंपनीत काम करत राहायचे असेल, तर तुम्हाला तुमचा हा रोजच्या कामाचा डेटा एआयला द्यावाच लागेल, अशी ही एक प्रकारची सक्तीची आणि कठोर अट आहे. युरोपसारख्या खंडातील देशांमध्ये जिथे कर्मचाऱ्यांच्या गोपनीयतेचे आणि डेटा संरक्षणाचे कायदे अत्यंत कडक आहेत, तिथे मेटाचा हा प्रयोग कायदेशीर आणि प्रशासकीय कचाट्यात सापडण्याची मोठी शक्यता अनेक सायबर तज्ञांनी व्यक्त केली आहे.

कर्मचाऱ्यांच्या या वाढत्या असुरक्षिततेमागे आणि प्रचंड तणावामागे आणखी एक अत्यंत भयंकर, जळजळीत आणि व्यावहारिक वास्तव दडलेले आहे. ज्या वेळी मेटा आपल्या कर्मचाऱ्यांचा अत्यंत मौल्यवान डेटा गोळा करून स्वतःच्या एआयला प्रशिक्षित करत आहे, नेमक्या त्याच वेळी कंपनीमध्ये येत्या काही दिवसांत अत्यंत मोठ्या प्रमाणावर नोकरकपात (Layoff) होण्याची दाट शक्यता आणि अफवा बाजारात पसरली आहे. अमेरिकेतील विविध आर्थिक अहवालांनुसार, मेटा येत्या काही महिन्यांत आपल्या जागतिक मनुष्यबळापैकी जवळपास दहा ते वीस टक्के म्हणजेच तब्बल आठ ते पंधरा हजार कर्मचाऱ्यांना कामावरून कायमचे कमी करण्याच्या तयारीत आहे. या भयानक पार्श्वभूमीवर कर्मचाऱ्यांना असे वाटणे अत्यंत स्वाभाविक आणि रास्त आहे की ते स्वतःच्याच हाताने आणि स्वतःच्याच ज्ञानाने आपला 'बदली कामगार' तयार करत आहेत. तुम्ही आज तुमचे काम अचूकपणे कसे करायचे हे एआयला शिकवायचे, तुमचा डेटा देऊन त्याला परिपूर्ण बनवायचे आणि उद्या तेच एआय काम करण्यास सक्षम झाल्यावर कंपनीने तुम्हाला तुमची गरज संपली म्हणून नोकरीवरून काढून टाकायचे, अशी ही अत्यंत विदारक आणि दुर्दैवी परिस्थिती आहे. सिलिकॉन व्हॅलीमधील हे अत्यंत थंड डोक्याने केलेले 'कॉर्पोरेट क्रौर्य' तंत्रज्ञान क्षेत्रातील कामगारांसाठी आणि अभियंत्यांसाठी एक अत्यंत मोठा आणि आयुष्याचा धडा शिकवणारा इशारा आहे. मानवी श्रमापेक्षा, अनुभवापेक्षा आणि निष्ठेपेक्षा कंपनीच्या नफ्याला आणि अद्ययावत तंत्रज्ञानाला किती जास्त आणि क्रूर महत्त्व दिले जाते, हे या ताज्या उदाहरणावरून अत्यंत स्पष्टपणे आणि भयानक रित्या दिसून येते.

या संपूर्ण व्यावसायिक घडामोडीत आणखी एक अत्यंत रंजक आणि लक्षवेधी बाजू आहे, ती खुद्द मेटाचे प्रमुख मार्क झुकरबर्ग यांच्या अमर्याद महत्त्वाकांक्षेची. मार्क झुकरबर्ग सध्या केवळ कंपनीच्या तळागाळातील कामकाजातच एआय आणत नाहीत, तर ते स्वतःचा एक 'एआय क्लोन' किंवा कृत्रिम बुद्धिमत्तेवर आधारित हुबेहूब डिजिटल अवतार तयार करण्यावरही काम करत आहेत. या 'एआय बॉस'ला खुद्द झुकरबर्ग यांच्यासारखेच बोलण्याचे, निर्णय घेण्याचे आणि विचार करण्याचे विशेष तांत्रिक प्रशिक्षण दिले जात आहे. भविष्यात कंपनीच्या हजारो कर्मचाऱ्यांशी थेट संवाद साधण्यासाठी आणि काही विशिष्ट व्यवस्थापकीय निर्णय अत्यंत वेगाने घेण्यासाठी या एआय अवताराचा वापर केला जाईल, अशीही मोठी चर्चा तंत्रज्ञान वर्तुळात आहे. एकीकडे तळातील कर्मचाऱ्यांचे काम काढून घेण्यासाठी आणि खर्च वाचवण्यासाठी एआयचा वापर केला जात आहे, तर दुसरीकडे खुद्द मुख्य कार्यकारी अधिकाऱ्याची कामे अधिक सोपी करण्यासाठीही एआयचाच पर्याय शोधला जात आहे. यावरून मेटा कंपनी आता पूर्णपणे एका 'एआय-फर्स्ट' किंवा केवळ कृत्रिम बुद्धिमत्ता केंद्रित आणि नियंत्रित संस्थेमध्ये रूपांतरित होत आहे, हे निर्विवादपणे सिद्ध होते. तंत्रज्ञानाच्या या नव्या आणि अत्यंत वेगवान शर्यतीत जो कर्मचारी किंवा जो व्यावसायिक मागे राहील, तो केवळ एका कंपनीच्याच नाही तर संपूर्ण तंत्रज्ञान विश्वाच्या प्रवाहातून बाहेर फेकला जाईल, असा स्पष्ट आणि कठोर संदेश झुकरबर्ग यांनी आपल्या या नव्या धोरणातून संपूर्ण जगाला दिला आहे.

विचार करायची गोष्ट ही आहे की मेटा कंपनीचा हा नवा आणि वादग्रस्त ट्रॅकिंगचा प्रयोग केवळ त्यांच्यापुरता मर्यादित राहणारा नक्कीच नाही. आज मेटा जे धाडस आणि प्रयोग करत आहे, उद्या ॲपल, गुगल आणि मायक्रोसॉफ्टसारख्या इतर बलाढ्य कंपन्याही त्याचेच अनुकरण करतील यात कोणतीही शंका नाही. भारतासारख्या देशात, जिथे लाखो तरुण दरवर्षी सॉफ्टवेअर इंजिनिअरिंगच्या क्षेत्रात आपले भविष्य घडवू पाहत आहेत आणि आयटी कंपन्यांमध्ये स्वप्ने रंगवत आहेत, त्यांच्यासाठी ही बातमी एक अत्यंत महत्त्वाचा आणि धोक्याचा संकेत आहे. केवळ जुन्या पद्धतीचे कोडिंग करणे, मॅन्युअल टेस्टिंगचे काम करणे किंवा साधी डेटा एंट्री करणे यांवर आता भविष्यात नोकरीची कोणतीही शाश्वती आणि हमी उरणार नाही, हे त्रिकालबाधित सत्य आहे. शिक्षण घेणाऱ्या विद्यार्थ्यांना आणि सध्या आयटी क्षेत्रात काम करत असलेल्या व्यावसायिकांना आता स्वतःची तांत्रिक आणि बौद्धिक पातळी उंचावणे अत्यंत गरजेचे आणि अनिवार्य झाले आहे. एआय मॉडेल्स कसे तयार होतात, त्यांचे अचूक व्यवस्थापन कसे करायचे आणि एआय ज्या समस्या आपल्या अल्गोरिदमने सोडवू शकत नाही त्या गुंतागुंतीच्या मानवी समस्या कशा सोडवायच्या, यावर आता सर्वांना आपले लक्ष केंद्रित करावे लागेल. कृत्रिम बुद्धिमत्ता ही नक्कीच मानवाच्या हातातील एक अफाट आणि प्रगतीची शक्ती आहे, पण जेव्हा तीच शक्ती मानवी हक्क, रोजगार आणि वैयक्तिक गोपनीयतेच्या कक्षा ओलांडू लागते, तेव्हा तंत्रज्ञानाची अफाट प्रगती आणि मानवी नैतिकता यांच्यातील अत्यंत नाजूक समतोल कसा राखायचा, हे येणाऱ्या काळात आपल्या सर्वांसमोरील सर्वात मोठे आणि गंभीर आव्हान बनून उभे राहणार आहे.

(संदर्भ: बीबीसी)

--- तुषार भ. कुटे

खरोष्टी लिपी: प्राचीन भारताच्या वायव्य सरहद्दीवरील एक ऐतिहासिक आणि गूढ अक्षरमाला

प्राचीन भारताच्या प्रदीर्घ आणि गुंतागुंतीच्या ऐतिहासिक वाटचालीत अनेक भाषा आणि लिपींनी अत्यंत मोलाचे योगदान दिले आहे. यापैकीच एक अत्यंत वैशिष्ट्यपूर्ण आणि ऐतिहासिकदृष्ट्या महत्त्वाची लिपी म्हणजे खरोष्टी लिपी. साधारणपणे इसवी सन पूर्व तिसऱ्या शतकापासून ते इसवी सनाच्या तिसऱ्या शतकापर्यंत भारताच्या वायव्य भागात, म्हणजे आजच्या पाकिस्तान आणि अफगाणिस्तानच्या प्रदेशात, या लिपीचा मोठ्या प्रमाणावर वापर होत असे. ब्राह्मी लिपी ही प्राचीन भारताची प्रमुख आणि सर्वमान्य लिपी असली, तरी वायव्य सरहद्दीवरील गांधार प्रदेशात खरोष्टीने आपले एक अत्यंत वेगळे आणि मजबूत स्थान निर्माण केले होते. सम्राट अशोकाच्या काळापासून ते कुषाण साम्राज्याच्या अस्तापर्यंत खरोष्टी लिपी ही राजकीय, व्यापारी आणि धार्मिक व्यवहारांचे एक अत्यंत महत्त्वाचे माध्यम होती. प्राचीन भारताचा मध्य आशियाशी असलेला संपर्क आणि त्यातून झालेली सांस्कृतिक देवाणघेवाण समजून घेण्यासाठी या लिपीचा अभ्यास अत्यंत अनिवार्य ठरतो.

खरोष्टी लिपीच्या उगम आणि तिच्या नावाविषयी इतिहासकारांमध्ये आणि भाषाशास्त्रज्ञांमध्ये अनेक रंजक मतप्रवाह आहेत. या लिपीच्या नावाचा उगम कसा झाला याबद्दल निश्चित आणि एकमत असणारी माहिती उपलब्ध नसली तरी, काही अभ्यासकांच्या मते 'खरोष्ट' नावाच्या एका प्राचीन विद्वानाने किंवा ऋषीने या लिपीचा शोध लावला असावा आणि त्याच्याच नावावरून तिला खरोष्टी असे नाव पडले असावे. एका प्राचीन चिनी आख्यायिकेनुसार, एका गाढवाच्या ओठांसारखा आकार या लिपीतील काही अक्षरांना असल्यामुळे तिला खरोष्ठी असे म्हटले गेले असावे, कारण संस्कृतमध्ये 'खर' म्हणजे गाढव आणि 'ओष्ठ' म्हणजे ओठ असा अर्थ होतो. तर काही पाश्चात्य संशोधकांच्या मते, 'खरोस्त्र' नावाच्या एका इराणी किंवा अरमाइक शब्दावरून हा शब्द निर्माण झाला असावा. नावाचा उगम काहीही असला तरी, या लिपीची मुळे प्राचीन पर्शियन किंवा अरमाइक लिपीमध्ये दडलेली आहेत यावर बहुतांश विद्वानांचे ठाम एकमत आहे. अकिमेनिड म्हणजेच इराणी साम्राज्याचा विस्तार जेव्हा भारताच्या वायव्य भागापर्यंत झाला, तेव्हा त्यांच्यासोबत त्यांची प्रशासकीय भाषा आणि लिपीही या भागात आली. याच अरमाइक लिपीमध्ये स्थानिक भारतीय भाषांच्या उच्चारणांनुसार अनेक महत्त्वपूर्ण बदल करून एका नव्या लिपीचा जन्म झाला, तीच ही प्राचीन खरोष्टी लिपी होय.

खरोष्टी लिपीचे सर्वात मोठे आणि उठून दिसणारे वैशिष्ट्य म्हणजे तिची लिहिण्याची पद्धत. प्राचीन ब्राह्मी किंवा आजच्या देवनागरी लिपीच्या अगदी उलट, खरोष्टी लिपी उजवीकडून डावीकडे लिहिली जात असे. ही पद्धत स्पष्टपणे तिच्या अरमाइक किंवा मध्यपूर्वेकडील लिपींच्या प्रभावाची साक्ष देते. खरोष्टी ही एक अक्षरात्मक लिपी आहे, ज्यामध्ये प्रत्येक व्यंजनामध्ये 'अ' हा स्वर अंगभूत असतो आणि इतर स्वर जोडण्यासाठी व्यंजनांना विशिष्ट खुणा किंवा मात्रा लावल्या जातात. ब्राह्मी लिपीच्या तुलनेत खरोष्टीमध्ये दीर्घ स्वरांचा खूप मोठा अभाव दिसून येतो, तसेच जोडाक्षरे लिहिण्याची पद्धतही थोडी अधिक क्लिष्ट आणि गुंतागुंतीची आहे. ही लिपी प्रामुख्याने 'गांधारी' प्राकृत भाषेचे लेखन करण्यासाठी वापरली जात असे. या लिपीची वळणे अतिशय प्रवाही आहेत, ज्यामुळे ती जलद गतीने लिहिण्यासाठी अत्यंत सोयीची होती. कागद, भूर्जपत्र, प्राण्यांचे कातडे, लाकडी पट्ट्या आणि तांब्याची, चांदीची किंवा सोन्याची नाणी यांसारख्या अत्यंत विविध माध्यमांवर या लिपीचे लेखन झालेले आज आपल्याला पाहायला मिळते. 

खरोष्टी लिपीच्या वापराचा सर्वात पहिला आणि अत्यंत भक्कम ऐतिहासिक पुरावा आपल्याला मौर्य सम्राट अशोकाच्या शिलालेखांमध्ये मिळतो. अशोकाने आपल्या अवाढव्य साम्राज्याच्या वेगवेगळ्या भागांत स्थानिक लोकांच्या सोयीसाठी वेगवेगळ्या लिपींमध्ये आपले शिलालेख कोरले होते. सध्याच्या पाकिस्तानमधील शाहबाजगढी आणि मानसेहरा या दोन ठिकाणी सापडलेले अशोकाचे भव्य शिलालेख हे संपूर्णपणे खरोष्टी लिपीत कोरलेले आहेत. यावरून तत्कालीन वायव्य भारतात या लिपीची लोकप्रियता आणि सार्वत्रिक वापर किती व्यापक होता हे निर्विवादपणे सिद्ध होते. अशोकानंतरच्या काळात, भारतावर आक्रमण करणाऱ्या इंडो-ग्रीक, शक, पल्लव आणि कुषाण यांसारख्या अनेक परकीय राजवटींनीही याच लिपीला मोठा आश्रय दिला आणि तिचा प्रशासनात वापर केला. या काळात तयार झालेल्या नाण्यांवर एका बाजूला ग्रीक लिपी आणि भाषा, तर दुसऱ्या बाजूला खरोष्टी लिपी आणि प्राकृत भाषा असा द्विभाषिक वापर मोठ्या प्रमाणावर केलेला आढळतो. राजा मिनँडर, विम कडफिसेस आणि महान सम्राट कनिष्क यांसारख्या राजांच्या नाण्यांवरून आणि शिलालेखांवरून खरोष्टी लिपीच्या विकासाचा एक अखंड आणि ऐतिहासिक आलेख आपल्याला स्पष्टपणे पाहायला मिळतो.

केवळ भारताच्या सीमेपुरतीच खरोष्टी लिपी मर्यादित राहिली नाही, तर व्यापाराच्या आणि विशेषतः रेशीम मार्गाच्या म्हणजेच सिल्क रोडच्या माध्यमातून ती दूरवरच्या मध्य आशियापर्यंत पसरली. गांधार प्रदेश हा बौद्ध धर्माचा एक अत्यंत मोठा आणि सामर्थ्यवान गड होता आणि येथूनच बौद्ध धर्माचा प्रसार चीन आणि मध्य आशियामध्ये वेगाने झाला. या धर्मप्रसाराच्या ऐतिहासिक कार्यात बौद्ध भिक्खूंनी आणि व्यापाऱ्यांनी गांधारी भाषा आणि खरोष्टी लिपीचा मोठ्या प्रमाणावर वापर केला. विसाव्या शतकाच्या सुरुवातीला चीनच्या शिनजियांग प्रांतातील 'निया' आणि मध्य आशियातील इतर प्राचीन शहरांच्या उत्खननात लाकडी पट्ट्यांवर आणि चामड्यावर खरोष्टी लिपीत लिहिलेले शेकडो प्रशासकीय आणि व्यापारी दस्तऐवज सापडले आहेत. या निया दस्तऐवजांमुळे खरोष्टी लिपीच्या मध्य आशियातील प्रदीर्घ आणि व्यापक वापराचा एक नवा आणि थक्क करणारा इतिहास उजेडात आला आहे. याशिवाय, अफगाणिस्तानातील हड्डा आणि बामियान यांसारख्या बौद्ध केंद्रांवरही खरोष्टीतील अनेक भूर्जपत्रांवरील हस्तलिखिते सापडली आहेत, ज्यातून 'धम्मपद' सारख्या प्रसिद्ध बौद्ध ग्रंथाच्या अत्यंत प्राचीन आणि मूळ आवृत्त्या जगासमोर आल्या आहेत, ज्याला आपण आज गांधारी धम्मपद म्हणून ओळखतो.

शेकडो वर्षे काळाच्या पडद्याआड गेलेल्या या गूढ लिपीचे वाचन आणि उकल करण्याचे मोठे श्रेय एकोणिसाव्या शतकातील युरोपियन संशोधकांना जाते. इसवी सनाच्या तिसऱ्या शतकानंतर ब्राह्मी लिपीच्या वाढत्या प्रभावामुळे आणि राजकीय उलथापालथींमुळे खरोष्टी लिपीचा वापर हळूहळू कमी होत गेला आणि कालांतराने ती पूर्णपणे विस्मृतीत गेली. अठराव्या आणि एकोणिसाव्या शतकात जेव्हा युरोपियन प्रवासी आणि अधिकाऱ्यांनी वायव्य भारतातून प्राचीन नाणी गोळा करण्यास सुरुवात केली, तेव्हा त्यावरील न समजणाऱ्या लिपीने सर्वांना मोठ्या कोड्यात टाकले. जेम्स प्रिन्सेप, चार्ल्स मेसन, आणि क्रिश्चन लासेन यांसारख्या अत्यंत कुशाग्र बुद्धिमत्तेच्या विद्वानांनी इंडो-ग्रीक नाण्यांवरील द्विभाषिक लेखांचा अत्यंत बारकाईने अभ्यास केला. नाण्याच्या एका बाजूला असलेल्या ग्रीक राज्याच्या नावावरून त्यांनी दुसऱ्या बाजूच्या खरोष्टी लिपीतील अक्षरांचे ध्वनी निश्चित केले आणि एका अत्यंत कठीण अशा भाषिक कोड्याची उकल केली. जेम्स प्रिन्सेप याने अठराशे तीसच्या दशकात ब्राह्मी सोबतच खरोष्टी लिपीचेही यशस्वीपणे वाचन करून प्राचीन भारताच्या इतिहासाची एक अत्यंत महत्त्वाची कवाडे कायमची खुली केली.

खरोष्टी लिपी ही प्राचीन भारताच्या आणि विशेषतः आशिया खंडाच्या सांस्कृतिक आणि व्यापारी देवाणघेवाणीचा एक अत्यंत महत्त्वाचा दुवा आहे. या लिपीने केवळ एका प्रादेशिक भाषेचे वहन केले नाही, तर तिने भारत, ग्रीस, इराण आणि चीन यांसारख्या विविध आणि महान संस्कृतींना एका सामायिक धाग्यात गुंफण्याचे मोठे ऐतिहासिक कार्य केले आहे. ज्याप्रमाणे दख्खनच्या पठारावर आणि मध्य भारतात ब्राह्मी लिपीने साहित्याचा आणि प्रशासनाचा पाया रचला, अगदी त्याच ताकदीने खरोष्टीने वायव्य सरहद्दीवर आणि मध्य आशियाच्या वाळवंटात भारतीय संस्कृतीची आणि बौद्ध तत्त्वज्ञानाची पाळेमुळे घट्ट रोवली. खरोष्टी लिपीचे शिलालेख, नाणी आणि लाकडी पट्ट्यांवरील दस्तऐवज हे प्राचीन काळातील लोकांच्या प्रगत जीवनशैलीचे, त्यांच्या अढळ धार्मिक श्रद्धेचे आणि अफाट जागतिक व्यापाराचे अत्यंत बोलके आणि मौल्यवान साक्षीदार आहेत. खरोष्टी लिपीच्या आणि गांधारी भाषेच्या सखोल अभ्यासाशिवाय प्राचीन भारतीय इतिहासाचे आणि विशेषतः परकीय आक्रमणांच्या भारतीयीकरणाच्या प्रक्रियेचे चित्र कधीही पूर्ण होऊ शकत नाही.

संदर्भ सूची:

१. रिचर्ड सालोमन लिखित इंडियन एपिग्राफी: अ गाईड टू द स्टडी ऑफ टेराकोटा, स्टोन, कॉपर अँड ब्रॉन्झ इन्स्क्रिप्शन्स ऑफ अर्ली इंडिया हा ग्रंथ.
२. डॉ. अ. ह. दाणी लिखित इंडियन पेलिओग्राफी हा प्राचीन भारतीय लिपीशास्त्रावरील विस्तृत आणि अभ्यासपूर्ण संदर्भ ग्रंथ.
३. जेम्स प्रिन्सेप यांचे खरोष्टी आणि ब्राह्मी लिपीच्या उकलीबाबतचे एशियाटिक सोसायटीच्या जर्नलमधील मूळ शोधनिबंध.
४. डॉ. वासुदेव विष्णू मिराशी यांचे प्राचीन भारतीय कोरीव लेख आणि नाणेशास्त्रावरील विविध संशोधन लेख आणि पुस्तके.
५. जॉन मार्शल यांचे तक्षशिला येथील उत्खननाचे आणि तेथील खरोष्टी शिलालेखांच्या अभ्यासावर आधारित अधिकृत पुरातत्त्वीय अहवाल. 

शिवनेरी लेणी - सारांश लेख (लेखमालिका लेख क्रमांक- ५/५)

शिवनेरी दुर्ग हा साधारणपणे १०० मीटर उंच आणि माथ्यावर सपाट असलेला एक अवाढव्य पर्वत असून, याच्या चहूबाजूंनी सहा वेगवेगळ्या गटांमध्ये बौद्ध लेणी कोरलेली आहेत. यातील 'गट ३' हा डोंगरमाथ्यापासून पश्चिमेकडे जाणाऱ्या 'साखळी मार्गावर' स्थित आहे. हा मार्ग पूर्वी अत्यंत दुर्गम होता आणि साखळ्यांच्या साहाय्यानेच तो पार करता येत असे. या गटातील लेण्यांमध्ये भिक्खूंना राहण्यासाठीच्या खोल्यांपेक्षा मोठ्या दालनांची संख्या जास्त आहे. येथील लेणी क्रमांक २६ मधील एक शिलालेख अत्यंत महत्त्वाचा आहे, कारण त्यात एका 'यवन' म्हणजेच ग्रीक दात्याने दिलेल्या दानाचा उल्लेख आढळतो. तसेच लेणी क्रमांक २८ मधील वेगवेगळ्या उंचीचे दगडी बाक असे सुचवतात की हे दालन प्राचीन काळी बौद्ध भिक्खूंसाठी शिक्षणाचे केंद्र किंवा वर्ग म्हणून वापरले जात असावे.

शिवनेरी लेण्यांचा 'गट ४' हा वास्तुकलेच्या दृष्टीने सर्वात परिपूर्ण आणि नियोजनबद्ध असा समूह आहे. हा गट म्हणजे प्रत्यक्षात एक स्वयंपूर्ण बौद्ध मठच आहे. येथील लेणी क्रमांक ३६, जिला स्थानिक भाषेत 'बारा गडद' म्हणतात, ही या समूहातील सर्वात मोठी वास्तू असून त्यात मध्यवर्ती दालनाभोवती बारा निवासी खोल्या कोरलेल्या आहेत. या गटात एक सपाट छताचे भव्य चैत्यगृह (लेणी ४३) आणि अनेक पाण्याचे टाके आहेत. लेणी क्रमांक ४२ मध्ये एका कोनाड्यात कोरलेला अर्ध-उठावातील स्तूप हा भिक्खूंच्या निवासातच प्रार्थनास्थळ समाविष्ट करण्याचा एक प्राचीन प्रयोग मानला जातो. या समूहातील वास्तुकलेचे मोजमाप आणि नियोजन हे तत्कालीन कारागिरांच्या प्रगत कौशल्याची साक्ष देते.

'गट ६' हा शिवनेरीवरील सर्वात सुलभ आणि पर्यटकांच्या परिचयाचा गट आहे. हा समूह किल्ल्याच्या दुसऱ्या तटबंदीच्या आत असून शिवाई देवीच्या मंदिरापासून याची सुरुवात होते. शिवाई देवीचे मंदिर हे मूळचे एक प्राचीन चैत्यगृह होते, ज्यातील स्तूप काढून त्या जागी देवीची मूर्ती स्थापन करण्यात आली आहे. या गटातही 'यवन' दात्यांचे शिलालेख आढळतात. लेणी क्रमांक ६४ मधील शिलालेख एका यवन दात्याने दिलेल्या 'भोजन-मंडपाचा' उल्लेख करतो. या गटातील लेण्यांमध्ये निवासी खोल्या कमी आणि प्रार्थना दालने जास्त असल्याने, हे ठिकाण नाणेघाटावरून येणाऱ्या प्रवाशांच्या तात्पुरत्या मुक्कामासाठी आणि धार्मिक गरजांसाठी वापरले जात असावे असा तर्क लावला जातो.

एकंदरीत, शिवनेरीवरील या लेण्यांचा अभ्यास करताना असे लक्षात येते की, जुन्नर हे त्याकाळी केवळ स्थानिक केंद्र नव्हते तर ते ग्रीस आणि रोमन साम्राज्याशी जोडलेले एक आंतरराष्ट्रीय व्यापार केंद्र होते. येथील वास्तुकला ही प्रामुख्याने हीनयान बौद्ध पंथाशी संबंधित असून ती साधेपणा आणि वैज्ञानिक नियोजनाचा उत्कृष्ट नमुना आहे. वेगवेगळ्या संशोधकांनी या लेण्यांना दिलेले वेगवेगळे क्रमांक दस्तऐवजीकरणात काहीसा गोंधळ निर्माण करतात, परंतु डॉ. नागराजू आणि जेम्स बर्जेस यांच्या संशोधनामुळे या लेण्यांचे ऐतिहासिक महत्त्व जगासमोर आले आहे. शिवनेरी डोंगर हा केवळ एका किल्ल्याचे स्थान नसून तो दोन हजार वर्षांच्या अखंड सांस्कृतिक प्रवासाचा मूक साक्षीदार आहे.

(आधीचे सर्व लेख याच फेसबुक पानावर आहेत.)

संदर्भ आणि सर्व चित्रे साभार: https://kevinstandagephotography.wordpress.com

- सातवाहनकालीन महाराष्ट्र संघ. 

मार्क झुकरबर्गचा 'एआय बॉस'

सध्याच्या घडीला कृत्रिम बुद्धिमत्ता ज्या अफाट वेगाने कॉर्पोरेट जगात आणि मानवी संवादात आपला थेट शिरकाव करत आहे, ते पाहून अनेकदा थक्क व्हायला होते. तंत्रज्ञान आता केवळ सॉफ्टवेअरचे कोडिंग, क्लिष्ट डेटाचे विश्लेषण किंवा उद्योगांमधील स्वयंचलित यंत्रांपुरते मर्यादित राहिलेले नाही; तर ते आता थेट कंपन्यांच्या सर्वोच्च नेतृत्व आणि व्यवस्थापनामध्ये आपला मोठा वाटा मागत आहे. 'द गार्डियन' या अत्यंत प्रतिष्ठित आणि सुप्रसिद्ध ब्रिटिश वृत्तपत्राने नुकतीच एक अत्यंत खळबळजनक, आश्चर्यकारक आणि विचार करायला लावणारी बातमी प्रकाशित केली आहे. या नव्या बातमीनुसार, फेसबुक, इन्स्टाग्राम आणि व्हॉट्सॲप यांसारख्या जगातील सर्वात मोठ्या सोशल मीडिया प्लॅटफॉर्म्सची मूळ कंपनी असलेल्या 'मेटा'चे संस्थापक आणि मुख्य कार्यकारी अधिकारी मार्क झुकरबर्ग आता स्वतःचाच एक 'एआय क्लोन' किंवा कृत्रिम बुद्धिमत्तेवर आधारित हुबेहूब डिजिटल अवतार तयार करत आहेत. मेटा कंपनीमध्ये सध्या जगभरात सुमारे एकोणाहत्तर हजार (७९,०००) कर्मचारी काम करतात. या सर्व हजारो कर्मचाऱ्यांना आपला सर्वोच्च 'बॉस' नेहमी उपलब्ध असावा आणि त्यांना त्यांच्या कंपनीविषयक प्रश्नांची उत्तरे थेट झुकरबर्ग यांच्याकडूनच मिळावीत, या अत्यंत महत्त्वाकांक्षी आणि नाविन्यपूर्ण उद्देशाने हा मोठा प्रकल्प हाती घेण्यात आला आहे.

संस्थेतील प्रत्येक कर्मचाऱ्याशी थेट, पारदर्शक आणि वैयक्तिक संवाद साधणे हे कोणत्याही नेत्यासाठी किती मोठे आणि कठीण आव्हान असते. जेव्हा कोणत्याही कंपनीचा किंवा संस्थेचा आकार प्रचंड वाढतो, तेव्हा सर्वोच्च व्यवस्थापन आणि तळागाळातील कर्मचारी यांच्यातील दरी साहजिकच वाढत जाते. मार्क झुकरबर्ग यांच्यासारख्या सिलिकॉन व्हॅलीमधील एका अत्यंत शक्तिशाली, व्यस्त आणि बलाढ्य नेत्यालाही नेमकी हीच संवादाची मोठी अडचण भेडसावत असावी. याच समस्येवर कायमस्वरूपी मात करण्यासाठी त्यांनी आता कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा अत्यंत प्रगत आधार घेण्याचे ठरवले आहे. 'फायनान्शियल टाईम्स'ने दिलेल्या अत्यंत सविस्तर माहितीनुसार, या नव्या एआय प्रणालीचे मुख्य उद्दिष्ट हेच आहे की मेटाच्या कर्मचाऱ्यांना कंपनीच्या सर्वोच्च नेतृत्वाशी अधिक जोडलेले आणि जवळचे वाटावे. हा एआय अवतार केवळ मार्क झुकरबर्ग यांच्यासारखा दिसणारा किंवा केवळ त्यांच्यासारखा आवाज काढणारा नसेल, तर तो त्यांच्यासारखाच सखोल विचार करणारा असेल. यासाठी या प्रणालीला मार्क झुकरबर्ग यांची बोलण्याची विशिष्ट पद्धत, त्यांच्या आवाजातील चढउतार, त्यांची कामाची शैली आणि कंपनीच्या भविष्यातील व्यावसायिक धोरणांबाबतचे त्यांचे विचार यांचे अत्यंत सखोल आणि तांत्रिक प्रशिक्षण दिले जात आहे. वयाच्या अवघ्या एकचाळिसाव्या वर्षी तब्बल २२० अब्ज डॉलर्सपेक्षा जास्त (म्हणजेच अब्जावधी रुपयांच्या) संपत्तीचे मालक असलेले झुकरबर्ग स्वतः या प्रकल्पात वैयक्तिकरीत्या अत्यंत बारकाईने लक्ष घालत आहेत आणि आपला आवाज व प्रतिमा या प्रणालीला प्रशिक्षित करण्यासाठी पुरवत आहेत. 

एखाद्या जिवंत आणि विचार करणाऱ्या व्यक्तीचा कृत्रिम क्लोन बनवणे ही तांत्रिक दृष्ट्या अत्यंत गुंतागुंतीची आणि किचकट प्रक्रिया असते. यासाठी नॅचरल लँग्वेज प्रोसेसिंग, प्रगत लार्ज लँग्वेज मॉडेल्स आणि अत्याधुनिक व्हॉइस क्लोनिंगसारख्या अद्ययावत तंत्रज्ञानाचा वापर केला जातो. झुकरबर्ग यांच्या मागील अनेक वर्षांच्या सार्वजनिक मुलाखती, त्यांनी कर्मचाऱ्यांना पाठवलेले हजारो ईमेल्स, त्यांचे विविध पॉडकास्ट आणि त्यांच्या बैठकांचे रेकॉर्डिंग अशा प्रचंड मोठ्या डेटासेटवर या एआय मॉडेलचे 'फाईन-ट्युनिंग' केले जात आहे. यामुळे भविष्यात जेव्हा एखादा कर्मचारी या एआयला कोणताही प्रश्न विचारेल, तेव्हा ते एआय केवळ साचेबद्ध किंवा रोबोटिक उत्तर देणार नाही, तर त्या उत्तरात खुद्द झुकरबर्ग यांचा तो खास 'टोन' किंवा शैली असेल, जी कर्मचाऱ्यांना अत्यंत ओळखीची आणि जिव्हाळ्याची वाटेल. 

अर्थात, मार्क झुकरबर्ग यांनी स्वतःचे डिजिटल रूप जगासमोर आणण्याची किंवा तंत्रज्ञानाशी असा खेळ करण्याची ही काही पहिलीच वेळ नाही. त्यांना 'मेटाव्हर्स' (Metaverse) या आभासी जगाचे आणि डिजिटल अवतारांचे पूर्वीपासूनच प्रचंड मोठे आकर्षण राहिले आहे. २०२२ मध्ये जेव्हा त्यांनी त्यांच्याच मेटाव्हर्समध्ये स्वतःचा पहिला डिजिटल अवतार अत्यंत अभिमानाने सादर केला होता, तेव्हा त्याच्या अत्यंत सुमार आणि बालिश ग्राफिक्समुळे संपूर्ण इंटरनेटवर त्यांची खूप खिल्ली उडवली गेली होती. त्यानंतर त्यांनी टीकाकारांची दखल घेत त्या अवतारात अनेक सुधारणा केल्या होत्या. परंतु, आता मेटा कंपनीने केवळ आभासी जगातील 'दिसणाऱ्या' आणि निर्जीव अवतारांपुरते स्वतःला मर्यादित न ठेवता, 'विचार करणाऱ्या' आणि मानवाशी 'संवाद साधणाऱ्या' अत्यंत प्रगत कृत्रिम बुद्धिमत्तेकडे आपला मोर्चा वळवला आहे. हा नवीन एआय अवतार केवळ एक चित्र नसेल, तर तो एक अत्यंत हुशार चॅटबॉट आणि व्हर्च्युअल असिस्टंट असेल, जो कर्मचाऱ्यांच्या कोणत्याही प्रश्नांना झुकरबर्ग यांच्या व्यावसायिक शैलीत अचूक उत्तरे देईल.

या संपूर्ण प्रकल्पाचा आणखी एक अत्यंत रंजक आणि महत्त्वाचा पैलू म्हणजे, मेटा कंपनी केवळ आपल्या कर्मचाऱ्यांसाठीच नव्हे, तर खुद्द मार्क झुकरबर्ग यांच्यासाठीही एक अत्यंत खास 'सीईओ एजंट' विकसित करत आहे. हा 'सीईओ एजंट' एक अत्यंत खाजगी, सुरक्षित आणि वैयक्तिकृत कृत्रिम बुद्धिमत्ता प्रणाली आहे, जी झुकरबर्ग यांना कंपनीची सर्व अंतर्गत माहिती अत्यंत वेगाने मिळवून देण्यासाठी मदत करत आहे. जेव्हा एखाद्या मोठ्या बैठकीला सामोरे जायचे असते किंवा कर्मचाऱ्यांच्या अत्यंत कठीण प्रश्नांची उत्तरे द्यायची असतात, तेव्हा हा एजंट त्यांना पूर्वतयारी करण्यासाठी मोठी मदत करतो. 'द वॉल स्ट्रीट जर्नल'च्या अहवालानुसार, २०२३ मध्ये जेव्हा मेटा कंपनीने तब्बल दहा हजार कर्मचाऱ्यांना एकाच झटक्यात कामावरून कमी करण्याचा अत्यंत कठोर निर्णय घेतला होता, त्यानंतर अवघ्या दोन दिवसांनी झुकरबर्ग यांना संतप्त, नाराज आणि भविष्याच्या चिंतेने घाबरलेल्या कर्मचाऱ्यांच्या थेट प्रश्नांना सामोरे जावे लागले होते. नोकरीची सुरक्षितता आणि वर्क फ्रॉम होम यांसारख्या अत्यंत नाजूक विषयांवर कर्मचाऱ्यांनी त्यांना धारेवर धरले होते. अशा अत्यंत तणावपूर्ण आणि आव्हानात्मक बैठकांमध्ये अचूक उत्तरे देण्यासाठी आणि कंपनीची बाजू प्रभावीपणे मांडण्यासाठी हा 'सीईओ एजंट' भविष्यात अत्यंत महत्त्वाची भूमिका बजावणार आहे, ज्यामुळे झुकरबर्ग यांचा वेळ आणि ऊर्जा दोन्ही वाचेल.

मेटा कंपनीचा हा 'एआय बॉस'चा प्रयोग केवळ मार्क झुकरबर्ग किंवा त्यांच्या कंपनीपुरता मर्यादित राहणार नाही, तर यामागे एक अत्यंत मोठी जागतिक आणि व्यावसायिक रणनीती दडलेली आहे. आजचे युग हे 'कंटेंट क्रिएटर्स' आणि सोशल मीडिया इन्फ्लुएन्सर्सचे युग आहे. या वाढत्या डिजिटल अर्थव्यवस्थेमध्ये काम करणाऱ्या जगभरातील लाखो इन्फ्लुएन्सर्सना त्यांच्या करोडो चाहत्यांसोबत वैयक्तिक संवाद साधणे व्यावहारिक दृष्ट्या कधीही शक्य नसते. वेळेची मोठी कमतरता ही त्यांची प्रमुख अडचण असते. मेटाला असा पूर्ण विश्वास आहे की, जर मार्क झुकरबर्ग यांचा हा एआय अवतार यशस्वीरीत्या काम करू लागला, तर हेच तंत्रज्ञान जगभरातील इन्फ्लुएन्सर्स आणि क्रिएटर्सना व्यावसायिक स्तरावर उपलब्ध करून दिले जाऊ शकते. ते सर्वजण स्वतःचे एआय अवतार किंवा डिजिटल क्लोन सहज तयार करू शकतील, जे त्यांच्या वतीने त्यांच्या चाहत्यांशी चोवीस तास संवाद साधू शकतील, त्यांच्या प्रश्नांची उत्तरे देतील आणि त्यांच्या डिजिटल अस्तित्वाची व्याप्ती अनेक पटींनी वाढवतील. हा प्रयोग जर खऱ्या अर्थाने यशस्वी झाला, तर सोशल मीडियाच्या आणि संवादाच्या जगात एक अभूतपूर्व क्रांती नक्कीच घडेल.

मेटा कंपनी सध्या कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या क्षेत्रात स्वतःला जगातील सर्वात आघाडीची आणि नंबर एकची कंपनी बनवण्यासाठी अब्जावधी डॉलर्सची अफाट आणि धाडसी गुंतवणूक करत आहे. गुगल, मायक्रोसॉफ्ट आणि ओपनएआय यांसारख्या बलाढ्य प्रतिस्पर्ध्यांना मागे टाकण्यासाठी झुकरबर्ग यांनी कंबर कसली आहे. त्यांचा अंतिम उद्देश केवळ एखादा साधा चॅटबॉट बनवणे हा नसून, 'सुपरइंटेलिजन्स' म्हणजेच मानवी बुद्धिमत्तेपेक्षाही कैक पटींनी प्रगत आणि कोणतीही बौद्धिक कार्ये अत्यंत सहजतेने करू शकणारी प्रणाली विकसित करणे हा आहे. यासाठी ते कंपनीच्या अंतर्गत कामकाजातही कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा जास्तीत जास्त वापर करत आहेत. एआयच्या मदतीने कंपनीचा वाढता खर्च कमी करणे, कामाचा वेग आणि अचूकता वाढवणे आणि पर्यायाने नफ्याचे प्रमाण वाढवणे, हे त्यांचे प्रमुख लक्ष्य आहे.

परंतु, एका तंत्रज्ञान अभ्यासक, डेटा संशोधक आणि शिक्षणतज्ज्ञाच्या दृष्टिकोनातून या सर्व प्रगतीकडे पाहताना, या अत्यंत प्रगत तंत्रज्ञानासोबत काही मूलभूत आणि अत्यंत नाजूक नैतिक प्रश्नही निर्माण होतात. जेव्हा एखादा कर्मचारी अत्यंत तणावात असतो, नोकरी गमावण्याच्या भीतीने ग्रासलेला असतो किंवा त्याला कामाच्या ठिकाणी खऱ्या मानवी आधाराची आणि सहानुभूतीची गरज असते, तेव्हा एक मशीन किंवा 'एआय बॉस' त्याला ती मायेची उब आणि तो खरा भावनिक आधार देऊ शकेल का? कृत्रिम बुद्धिमत्ता अत्यंत अचूक माहिती देऊ शकते, तर्कशुद्ध उत्तरे देऊ शकते आणि कंपनीचे धोरण अत्यंत स्पष्टपणे मांडू शकते; पण ती खऱ्या मानवी भावनांची हुबेहूब आणि जिवंत नक्कल कधीही करू शकत नाही. नेतृत्व करणे म्हणजे केवळ कर्मचाऱ्यांच्या प्रश्नांची तांत्रिक उत्तरे देणे नव्हे, तर आपल्या सहकाऱ्यांच्या पाठीवर विश्वासाचा हात ठेवणे, त्यांच्या अडचणी समजून घेणे हे देखील असते. तंत्रज्ञान भविष्यात कितीही प्रगत झाले, तरी मानवी नेतृत्वाची आणि खऱ्या संवादाची जागा एखादा डिजिटल क्लोन पूर्णपणे घेऊ शकेल, असे मला अजिबात वाटत नाही. 

सरतेशेवटी, मार्क झुकरबर्ग यांचा हा 'एआय बॉस'चा प्रयोग कॉर्पोरेट इतिहासातील एक अत्यंत धाडसी आणि महत्त्वाचा टप्पा मानला जाईल. तो प्रयोग पूर्णपणे यशस्वी होईल की नाही, कर्मचाऱ्यांना खरोखरच त्यांच्या 'बॉस'शी जोडल्यासारखे वाटेल की त्यांना एखाद्या निर्जीव यंत्राशी बोलत असल्याचा कंटाळा येईल, हे तर येणारा काळच ठरवेल. पण या एका बातमीतून एक गोष्ट मात्र अत्यंत निश्चित झाली आहे की, येणाऱ्या भविष्यात कृत्रिम बुद्धिमत्ता ही आपल्या व्यावसायिक जीवनाचा एक अत्यंत अविभाज्य आणि अपरिहार्य घटक बनणार आहे. या बदलत्या आणि वेगवान प्रवाहात आपल्याला तंत्रज्ञानाचा योग्य तो वापर करायला शिकावेच लागेल, पण त्याच वेळी आपल्यातील माणुसकी आणि मानवी संवाद हरवणार नाही, याची योग्य ती काळजी घेणे हे आता प्रत्येक नेत्याचे आणि संस्थेचे सर्वांत मोठे कर्तव्य असणार आहे.

(संदर्भ: द गार्डियन)

--- तुषार भ. कुटे

शिवनेरी लेण्यांचा 'गट ६': श्रद्धा, इतिहास आणि परकीय दातृत्वाचा एक अनोखा संगम (लेखमालिका भाग ४/५)

जुन्नर शहराच्या कुशीत विसावलेल्या ऐतिहासिक शिवनेरी डोंगरावरील लेण्यांच्या साखळीत 'गट ६' (Group 6) हा अत्यंत महत्त्वाचा आणि पर्यटकांसाठी सर्वाधिक सुलभ असा समूह मानला जातो. शिवनेरी डोंगराच्या दक्षिण कड्यावर, उंचावर कोरलेला हा लेणी समूह किल्ल्याच्या दुसऱ्या तटबंदीच्या आत स्थित आहे. या गटाचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे याचे भौगोलिक स्थान. शिवनेरी किल्ल्यावर जाणाऱ्या मुख्य मार्गावरून चालताना हा लेणी समूह अत्यंत सहजपणे पाहता येतो, त्यामुळे इतर लेणी गटांप्रमाणे येथे पोहोचण्यासाठी कोणत्याही विशेष वाटाड्याची किंवा कठीण गिर्यारोहणाची आवश्यकता भासत नाही. हा गट साधारणपणे दक्षिणाभिमुख असून, किल्ल्याच्या मुख्य दरवाजातून (शिवाई दरवाजा) थोडे पुढे गेल्यावर लागणाऱ्या शिवाई देवीच्या मंदिरापासूनच या गटाची सुरुवात होते. ऐतिहासिकदृष्ट्या हा गट जेवढा समृद्ध आहे, तेवढाच तो काळाच्या ओघात आणि मध्ययुगीन युद्धांच्या धामधुमीत बदललेलाही आहे. किल्ल्याच्या तटबंदीच्या आणि संरक्षणाच्या अगदी जवळ असल्यामुळे, अनेक लेण्यांचे मूळ स्वरूप बदलले गेले असून काही ठिकाणी त्यांचे नुकसानही झालेले पाहायला मिळते.

या लेणी समूहातील सर्वात पहिली आणि महत्त्वाची वास्तू म्हणजे 'लेणी क्रमांक ५६' (बर्जेस ५९, इंद्रजी ४४), जी आज 'शिवाई देवी मंदिर' म्हणून जगप्रसिद्ध आहे. बाहेरून पाहताना हे एक सामान्य हिंदू मंदिर वाटते, परंतु प्रत्यक्षात हे सातवाहन काळातील एक भव्य 'सपाट छताचे चैत्यगृह' आहे. छत्रपती शिवाजी महाराजांची कुलदैवत असलेल्या शिवाई देवीची मूर्ती जिथे बसवण्यात आली आहे, तिथे एकेकाळी एक भव्य पाषाणी स्तूप होता. या चैत्यगृहाच्या छतावर आजही स्तूपावरील 'छत्राचा' भाग कोरीव स्वरूपात पाहायला मिळतो. मंदिराच्या दर्शनी भागाची मूळ भिंत काढून त्या जागी नंतरच्या काळात सुबक अशा घडीव दगडांचे बांधकाम करण्यात आले आहे.

शिवाई मंदिरापासून पूर्वेकडे थोडे खाली उतरल्यावर 'लेणी क्रमांक ५७' (बर्जेस ६०, इंद्रजी ४५) लागते. हे एक साधे आणि लहान भिक्खू निवासस्थान असून त्यामध्ये एक ओसरी आणि एक स्वतंत्र खोली आहे. या खोलीच्या दरवाजाचा खालचा भाग नंतरच्या काळात दगड-मातीने भरून काढलेला दिसतो, ज्यावरून असा तर्क लावला जातो की मराठा किंवा मुघल काळात या प्राचीन लेणीचा उपयोग धान्याचे कोठार किंवा साठवणुकीची खोली म्हणून केला गेला असावा. या बदलांनंतरही, या लेणीची मूळ वास्तुरचना ती अत्यंत प्राचीन काळातील असल्याचे स्पष्टपणे दर्शवते.

याच मार्गावर पुढे गेल्यावर 'लेणी क्रमांक ५९' (बर्जेस ६२, इंद्रजी ४६) ही एक वैशिष्ट्यपूर्ण वास्तू पाहायला मिळते. या लेणीमध्ये एक उघडी ओसरी असून मागच्या भिंतीत एक छोटी खोली कोरलेली आहे. या खोलीच्या समोरील भिंत पूर्णपणे तोडलेली आढळते, कदाचित प्रवेशद्वार मोठे करण्यासाठी हे काम केले असावे. या लेणीचे सर्वात अमूल्य वैशिष्ट्य म्हणजे तिच्या ओसरीच्या भिंतीवर कोरलेला दोन ओळींचा स्पष्ट शिलालेख. हा शिलालेख ब्राह्मी लिपीत असून तो इसवी सनाच्या दुसऱ्या शतकातील आहे. यामध्ये 'इसिपालित' नावाच्या एका उपासकाने, जो 'उगह' नावाच्या उपासकाचा पुत्र होता, त्याने आपल्या पुत्रांसह हे लेणे दान म्हणून दिल्याचा उल्लेख आहे. 'उपासक' म्हणजे बौद्ध धर्माचे असे अनुयायी जे भिक्खू नसून गृहस्थाश्रमी राहून धर्माचे पालन करतात. या शिलालेखाच्या लिपीवरून या लेणीचा काळ निश्चित करण्यात अभ्यासकांना मोठी मदत झाली आहे.

या गटातील वास्तुकलेचा आणखी एक भव्य नमुना म्हणजे 'लेणी क्रमांक ६४' (बर्जेस ६७, इंद्रजी ४८). हे ५.८ मीटर रुंद आणि ४.४ मीटर खोल असलेले एक मोठे खुले दालन आहे, ज्याच्या तीनही भिंतींना लागून दगडी बाक कोरलेला आहे. या दालनाच्या जमिनीवर आणि छतावर असलेल्या खोबणींवरून असे लक्षात येते की, पूर्वी या दालनाचा दर्शनी भाग लाकडी पडद्याने बंद केलेला असावा. या लेणीच्या डाव्या भिंतीवर चार ओळींचा एक अत्यंत स्वच्छ आणि सुस्पष्ट शिलालेख आहे, जो इसवी सनाच्या तिसऱ्या शतकातील आहे. हा शिलालेख 'चैत्र' नावाच्या एका 'यवन' दात्याने दिलेल्या दानाबद्दल आहे. यामध्ये या दालनाचा उल्लेख 'भोजन-मंडप' असा करण्यात आला आहे, ज्याचा अर्थ असा की हे दालन भिक्खूंना एकत्र बसून भोजन करण्यासाठी बांधले होते. शिलालेखाच्या सुरुवातीला 'त्रिरत्न' आणि उलट दिशेचा 'स्वास्तिक' अशी दोन पवित्र बौद्ध चिन्हे कोरलेली आहेत. हा शिलालेख अनेक वर्षे एका आधुनिक भिंतीच्या आड झाकलेला असल्यामुळे त्याची अक्षरे आजही अगदी नव्यासारखी आणि कोरीव दिसतात.

सहाव्या गटाच्या शेवटी 'लेणी क्रमांक ६६' (बर्जेस ६९, इंद्रजी ५०) हे एक छोटेखानी पण वास्तुकलेच्या दृष्टीने परिपूर्ण असे चैत्यगृह आहे. यामध्ये एक ओसरी आणि एक मुख्य दालन असून दालनाच्या मध्यभागी समोरच एक देखणा स्तूप कोरलेला आहे. या लेणीच्या मोजमापांचा अभ्यास केल्यास प्राचीन काळातील 'गणितीय अचूकता' पाहून थक्क व्हायला होते. दालनाची खोली आणि रुंदी यांचे गुणोत्तर २:१ आहे, तर उंची आणि रुंदीचे गुणोत्तर ४:५ इतके अचूक राखण्यात आले आहे. स्तूपाचा व्यास हा दालनाच्या रुंदीच्या बरोबर दोन-तृतीयांश असून स्तूपाच्या दोन्ही बाजूंना आणि मागच्या बाजूला फिरण्यासाठी समान जागा सोडण्यात आली आहे. 

शिवनेरीच्या या दक्षिण गटातील लेण्यांची एकूण रचना पाहता, असे लक्षात येते की हे ठिकाण भिक्खूंच्या कायमस्वरूपी वास्तव्यापेक्षा बाहेरील 'फ्लोटिंग' लोकसंख्येसाठी अधिक उपयुक्त असावे. येथे मोठ्या चैत्यगृहांची आणि भोजन दालनांची संख्या जास्त आहे, परंतु निवासी खोल्यांची संख्या तुलनेने कमी आहे. नाणेघाटावरून जुन्नरकडे येणाऱ्या प्रवाशांना सर्वात आधी शिवनेरीचा हा दक्षिण भाग लागत असे, त्यामुळे प्रवाशांच्या धार्मिक आणि भोजनाच्या गरजा पूर्ण करण्यासाठी या लेण्यांची निर्मिती केली असावी, असा तर्क केविन स्टँडेज यांनी आपल्या ब्लॉगमधून मांडला आहे. थोडक्यात सांगायचे तर, शिवनेरीचा हा सहावा गट म्हणजे प्राचीन जागतिक व्यापार, बौद्ध तत्त्वज्ञान आणि मानवी दातृत्वाचा एक देदीप्यमान वारसा आहे जो आजही शिवनेरीच्या कड्यावर अभिमानाने उभा आहे.

संदर्भ आणि सर्व चित्रे साभार: https://kevinstandagephotography.wordpress.com

- सातवाहनकालीन महाराष्ट्र संघ