तंत्रज्ञानाचा मूळ उद्देश हा मानवी जीवन अधिक सुखकर करणे आणि प्रगतीच्या नवीन वाटा शोधणे हा असतो. परंतु, जसजसे तंत्रज्ञान अधिक प्रगत आणि सर्वसामान्यांच्या आवाक्यात येऊ लागले आहे, तसतसा त्याचा वापर केवळ विधायक कामांसाठीच नव्हे, तर मानवी मानसिकतेशी खेळण्यासाठी आणि फसवणुकीसाठीही होऊ लागला आहे. सध्या 'जनरेटिव्ह एआय' या तंत्रज्ञानाने संपूर्ण जगात मोठी खळबळ उडवून दिली आहे. हे तंत्रज्ञान इतके प्रगत झाले आहे की, ते हुबेहूब माणसांसारखे दिसणारे चेहरे, आवाज आणि चित्रे काही सेकंदात तयार करू शकते. याच तंत्रज्ञानाचा अत्यंत कल्पक पण तितकाच भयंकर आणि फसवणुकीचा वापर करून एका २२ वर्षीय भारतीय विद्यार्थ्याने अमेरिकेतील लाखो लोकांना अक्षरशः वेड लावले आणि घरबसल्या हजारो डॉलर्सची कमाई केली. 'एमिली हार्ट' या नावाने अमेरिकेत प्रचंड लोकप्रिय झालेली एक 'इन्फ्लुएन्सर' प्रत्यक्षात कोणतीही जिवंत स्त्री नसून ती केवळ एका संगणकीय अल्गोरिदमने आणि कृत्रिम बुद्धिमत्तेने तयार केलेली एक आभासी प्रतिमा होती, हे सत्य जेव्हा 'वायर्ड' आणि 'एनडीटीव्ही' सारख्या वृत्तसंस्थांनी उघडकीस आणले, तेव्हा संपूर्ण जगाला मोठा धक्का बसला. तंत्रज्ञान आणि मानवी लालसेचा हा एक अत्यंत धक्कादायक आणि डोळे उघडणारा अध्याय आहे.
या संपूर्ण प्रकरणाच्या मुळाशी 'सॅम' (Sam - ओळख लपवण्यासाठी वापरलेले टोपणनाव) नावाचा एक बावीस वर्षांचा भारतीय विद्यार्थी आहे. सॅम हा वैद्यकीय शास्त्राचा विद्यार्थी असून तो भविष्यात एक अस्थिरोगतज्ज्ञ बनण्याचे स्वप्न पाहत आहे. आपले वैद्यकीय शिक्षण पूर्ण करत असताना त्याला पैशांची मोठी चणचण भासत होती. त्याला पुढील शिक्षणासाठी आणि चांगल्या भविष्यासाठी अमेरिकेत स्थायिक व्हायचे होते, परंतु त्यासाठी लागणारा प्रचंड मोठा निधी उभा करणे त्याला भारतात शक्य वाटत नव्हते. आजच्या काळात इंटरनेटवर पैसे कमवण्याचे अनेक सोपे मार्ग उपलब्ध आहेत, हे सॅमला चांगलेच ठाऊक होते. त्याने तंत्रज्ञानाचा अभ्यास करून ऑनलाईन पैसे कमवण्याचा एक अत्यंत वेगळा आणि वादग्रस्त मार्ग निवडला. सुरुवातीला त्याचा हेतू केवळ काही पैसे कमवून आपली आर्थिक अडचण दूर करणे एवढाच होता. त्याने कृत्रिम बुद्धिमत्तेवर आधारित काही टूल्सचा वापर करून बिकिनी घातलेल्या एका तरुण आणि आकर्षक मुलीचे फोटो तयार करण्यास सुरुवात केली. पण इंटरनेटवर अशा प्रकारचा 'कंटेंट' आधीच प्रचंड प्रमाणात उपलब्ध असल्यामुळे त्याला अपेक्षित यश मिळत नव्हते.
कोणत्याही व्यवसायात किंवा तंत्रज्ञानाच्या प्रयोगात योग्य रणनीती ही सर्वात महत्त्वाची असते. सॅमने हीच रणनीती आखण्यासाठी चक्क गुगलच्या 'जेमिनी' या प्रगत कृत्रिम बुद्धिमत्तेचाच सल्ला घेतला. त्याने जेमिनीला विचारले की सोशल मीडियावर एखादे बनावट अकाउंट किंवा इन्फ्लुएन्सरचे खाते अत्यंत कमी वेळात प्रचंड यशस्वी आणि लोकप्रिय कसे करावे? या प्रश्नावर गुगलच्या एआयने त्याला जो सल्ला दिला, तो खऱ्या अर्थाने अमेरिकेच्या सामाजिक आणि राजकीय मानसिकतेचे अचूक विश्लेषण करणारा होता. एआयने सॅमला असा सल्ला दिला की, जर त्याला जलद यश हवे असेल, तर त्याने अमेरिकेतील एका विशिष्ट वर्गाला, म्हणजेच 'कंझर्व्हेटिव्ह' किंवा 'मागा' (MAGA - Make America Great Again) विचारसरणीच्या लोकांना आपले लक्ष्य बनवावे. अमेरिकेचे माजी राष्ट्राध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांचे समर्थन करणारा हा एक अत्यंत मोठा आणि कट्टर गट आहे. एआयच्या मते, अमेरिकेतील वयस्कर आणि पुराणमतवादी पुरुष हे सोशल मीडियावर अशा प्रकारच्या विचारांना प्रचंड दाद देतात, ते अत्यंत एकनिष्ठ फॉलोअर्स असतात आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे त्यांच्याकडे खर्च करण्यासाठी भरपूर पैसा असतो.
कृत्रिम बुद्धिमत्तेने दिलेला हा व्यावसायिक आणि मानसशास्त्रीय सल्ला सॅमने तंतोतंत पाळला. त्याने 'एमिली हार्ट' या नावाची एक संपूर्ण बनावट पण अत्यंत आकर्षक अशी 'परसोना' किंवा व्यक्तिरेखा तयार केली. एमिली हार्ट ही दिसायला अगदी हॉलीवूड अभिनेत्री जेनिफर लॉरेन्ससारखी सुंदर, सोनेरी केसांची आणि गोरीपान अमेरिकन तरुणी होती. तिचे प्रोफाईल असे रंगवण्यात आले होते की ती पेशाने एक परिचारिका आहे, ती ख्रिश्चन धर्माचे अत्यंत कट्टर पालन करते आणि ती डोनाल्ड ट्रम्प यांची मोठी समर्थक आहे. सॅमने 'जनरेटिव्ह एआय'चा वापर करून एमिलीचे अत्यंत हुबेहूब आणि खऱ्या वाटणाऱ्या फोटोंची एक मोठी मालिकाच तयार केली. या फोटोंमध्ये एमिली अमेरिकेचा झेंडा हातात घेऊन उभी असलेली, हातात बंदूक घेऊन गोळीबाराचा सराव करणारी, बिअर पिताना आणि बर्फावर मासेमारी करताना दाखवली गेली. या सर्व गोष्टी अमेरिकेतील उजव्या विचारसरणीच्या आणि 'मागा' समर्थकांच्या अत्यंत जिव्हाळ्याच्या आणि आवडीच्या होत्या. सॅमने केवळ फोटोच नाही, तर त्या फोटोंना दिलेल्या कॅप्शन्स देखील अत्यंत विचारपूर्वक आणि त्या विशिष्ट विचारसरणीला प्रक्षुब्ध करणाऱ्या टाकल्या होत्या.
सोशल मीडियाचे अल्गोरिदम कसे काम करतात, हे सॅमने अचूक ओळखले होते. इंटरनेटवर जो कंटेंट लोकांच्या भावना भडकावतो, त्यांना विशिष्ट राजकीय भूमिकेवर ठाम राहण्यास प्रवृत्त करतो, तो कंटेंट सर्वात जास्त 'व्हायरल' होतो. सॅम दररोज अत्यंत शिस्तबद्ध पद्धतीने एमिली हार्टच्या अकाउंटवरून पोस्ट करत असे. त्याच्या एका पोस्टमध्ये एमिली हातात बंदूक घेऊन उभी होती आणि खाली अत्यंत आक्रमक कॅप्शन लिहिली होती: "जर तुम्हाला मला अनफॉलो करण्याचे कारण हवे असेल तर हे ऐका: येशू ख्रिस्त हाच आमचा राजा आहे, गर्भपात करणे हा एक मोठा खून आहे आणि सर्व बेकायदेशीर स्थलांतरितांना देशातून हाकलून दिले पाहिजे." या प्रकारच्या अत्यंत जहाल आणि ध्रुवीकरण करणाऱ्या पोस्ट्समुळे अमेरिकेतील पुराणमतवादी पुरुष अक्षरशः एमिलीच्या प्रेमात पडले. या लोकांचा असा ठाम विश्वास बसला होता की एमिली ही एक खरीखुरी, सुंदर आणि त्यांच्या राजकीय विचारांशी शंभर टक्के सहमत असलेली एक परिपूर्ण अमेरिकन तरुणी आहे.
या संपूर्ण बनावट खेळाचे जे आर्थिक आणि तांत्रिक परिणाम समोर आले, ते खरोखरच चक्रावून टाकणारे होते. सॅमच्या या रणनीतीमुळे एमिली हार्टचे अकाउंट इन्स्टाग्रामवर प्रचंड वेगाने व्हायरल झाले. त्याने पोस्ट केलेल्या प्रत्येक 'रील'ला तब्बल ३ दशलक्ष, ५ दशलक्ष आणि काही रील्सला तर १० दशलक्षांहून अधिक व्ह्यूज मिळू लागले. इन्स्टाग्रामच्या अल्गोरिदमला हा कंटेंट इतका आवडला की त्याने तो जास्तीत जास्त लोकांपर्यंत पोहोचवला. अवघ्या एका महिन्याच्या आत एमिली हार्टला इन्स्टाग्रामवर १० हजारांहून अधिक अत्यंत कट्टर आणि निष्ठावान फॉलोअर्स मिळाले. पण सॅमचा मुख्य उद्देश केवळ प्रसिद्धी मिळवणे हा नव्हता, तर त्याला या प्रसिद्धीचे रूपांतर थेट पैशात करायचे होते. यासाठी त्याने 'फॅनव्ह्यू' नावाच्या एका प्लॅटफॉर्मचा आधार घेतला. फॅनव्ह्यू हे प्रसिद्ध 'ओन्लीफॅन्स' या प्लॅटफॉर्मला टक्कर देणारे एक ॲप आहे, जिथे लोक पैसे देऊन 'एक्सक्लुझिव्ह' आणि उत्तेजक फोटो किंवा व्हिडिओ पाहू शकतात. सॅमने आपल्या इन्स्टाग्रामवरील फॉलोअर्सना या फॅनव्ह्यू अकाउंटवर खेचून आणले.
फॅनव्ह्यूवर अधिक पैसे मिळवण्यासाठी सॅमने तंत्रज्ञानाची आणखी एक पातळी ओलांडली. त्याने एक्स (पूर्वीचे ट्विटर) या सोशल मीडिया प्लॅटफॉर्मच्या 'ग्रोक एआय'चा वापर करण्यास सुरुवात केली. ग्रोक एआय हे इतर अनेक एआय टूल्सपेक्षा थोडे अधिक मोकळे आणि कमी निर्बंध असलेले टूल मानले जाते. या टूलच्या मदतीने सॅमने एमिली हार्टचे अत्यंत उत्तेजक आणि 'सॉफ्टकोअर' स्वरूपाचे बनावट फोटो तयार केले आणि ते फॅनव्ह्यूवर अपलोड केले. एमिली हार्ट ही एक खरी व्यक्ती आहे या भ्रमात असलेल्या हजारो अमेरिकन पुरुषांनी हे फोटो पाहण्यासाठी आणि एमिलीसोबत चॅटिंग करण्यासाठी मोठ्या प्रमाणावर पैसे मोजायला सुरुवात केली. सॅमच्याच शब्दांत सांगायचे तर, तो दिवसातील केवळ ३० ते ५० मिनिटे आपल्या लॅपटॉपवर काम करत होता, पण त्यातून त्याला 'पाण्यासारखा पैसा' मिळत होता. एका वैद्यकीय विद्यार्थ्यासाठी ही कमाई अफाट होती. तो दर महिन्याला घरबसल्या हजारो डॉलर्स कमवत होता. भारतातील कोणत्याही उच्च दर्जाच्या नोकरीत इतक्या कमी वेळात आणि इतक्या सहजतेने एवढा मोठा पैसा मिळवणे पूर्णपणे अशक्य होते.
पण सत्याला कधीही फार काळ लपवून ठेवता येत नाही. इंटरनेटवरील फसवणूक आणि डीपफेक प्रकरणांवर शोधपत्रकारिता करणाऱ्या 'वायर्ड' (WIRED) या तंत्रज्ञान विषयक प्रतिष्ठित मासिकाच्या पत्रकारांनी या संपूर्ण प्रकरणाचा सखोल तपास केला आणि यामागील धक्कादायक वास्तव पुराव्यांसह जगासमोर आणले. त्यांनी सिद्ध केले की एमिली हार्ट नावाची कोणतीही स्त्री अस्तित्वात नसून, हा केवळ एका हुशार भारतीयाने 'एआय'च्या मदतीने रचलेला एक मोठा आर्थिक आणि मानसिक खेळ होता. हा शोध अहवाल प्रकाशित झाल्यानंतर आणि या प्रकरणाची जागतिक स्तरावर मोठी चर्चा झाल्यानंतर, इन्स्टाग्राम आणि फेसबुकची मूळ मालक असलेल्या 'मेटा' या कंपनीला अखेर जाग आली. त्यांनी तातडीने कारवाई करत फेब्रुवारी महिन्यामध्ये एमिली हार्टचे इन्स्टाग्राम आणि फेसबुक अकाउंट फसवणूक आणि चुकीच्या माहितीच्या आरोपाखाली कायमचे बंद करून टाकले.
या संपूर्ण घटनेकडे केवळ एका विद्यार्थ्याचा पैशांसाठी केलेला फसवणुकीचा प्रकार म्हणून पाहणे ही एक मोठी तांत्रिक आणि सामाजिक चूक ठरेल. ही घटना येणाऱ्या भयंकर भविष्याची एक स्पष्ट नांदी आहे. यातून काही अत्यंत गंभीर आणि विचार करायला लावणारे मुद्दे समोर येतात. पहिला मुद्दा म्हणजे 'एआय' तंत्रज्ञानाचे झालेले लोकशाहीकरण. आजून काही वर्षांपूर्वी असे प्रगत ग्राफिक किंवा फोटो बनवण्यासाठी हॉलिवूडच्या स्टुडिओमध्ये लाखो डॉलर्स खर्च करावे लागायचे. पण आज इंटरनेटवर उपलब्ध असलेल्या मोफत किंवा अत्यंत स्वस्त एआय टूल्सच्या मदतीने जगाच्या पाठीवर कुठेतरी बसलेला एक २२ वर्षांचा तरुण विद्यार्थी जगातील सर्वात शक्तिशाली देशाच्या नागरिकांना सहजपणे मूर्ख बनवू शकतो. हे तंत्रज्ञानाचे यश असले तरी, ते मानवी समाजासाठी एक मोठे अपयश आणि धोका आहे.
दुसरा आणि सर्वात गंभीर मुद्दा म्हणजे मानवी मानसिकतेचे आणि राजकीय ध्रुवीकरणाचे 'हॅकिंग'. सॅमने एआयला केवळ फोटो बनवण्यास सांगितले नाही, तर त्याने अमेरिकेच्या समाजातील दुफळी, त्यांची धार्मिक कट्टरता आणि त्यांच्या राजकीय निष्ठा यांचा अभ्यास करून त्यावर नेमके बोट ठेवले. जेव्हा सोशल मीडिया आणि कृत्रिम बुद्धिमत्ता एकत्र येतात, तेव्हा ते माणसाला त्याच्या स्वतःच्याच विचारसरणीच्या एका 'इको चेंबर'मध्ये बंद करून टाकतात. लोकांना तेच पाहायला आणि ऐकायला आवडते जे त्यांच्या आधीच्या विश्वासांना दुजोरा देते. एमिली हार्ट ही याच राजकीय आणि सामाजिक असुरक्षिततेचे एक अत्यंत अचूक आणि यशस्वी 'प्रॉडक्ट' होती. जर एका साध्या विद्यार्थ्याला एआयचा वापर करून समाजातील एका विशिष्ट वर्गाला इतक्या सहजतेने नियंत्रित करता येत असेल, तर भविष्यात मोठे दहशतवादी गट, परदेशी सरकारे किंवा निवडणुकांमध्ये राजकीय पक्ष या तंत्रज्ञानाचा किती भयंकर आणि मोठ्या प्रमाणावर गैरवापर करू शकतात, याची कल्पना करणेही अंगावर काटा आणणारे आहे.
सरतेशेवटी, एमिली हार्टच्या या प्रकरणातून आपण सर्वांनी एक अत्यंत मोठा आणि कायमस्वरूपी धडा घेणे गरजेचे आहे. इंटरनेटच्या या आभासी जगात आपण जे काही पाहतो, ऐकतो किंवा वाचतो, त्यावर आंधळेपणाने विश्वास ठेवण्याचे दिवस आता कायमचे संपले आहेत. तंत्रज्ञान हे स्वतःहून कधीही चांगले किंवा वाईट नसते, तर त्या तंत्रज्ञानाचा वापर करणारा माणूस आणि त्याचे हेतू हे त्या तंत्रज्ञानाचे खरे स्वरूप ठरवत असतात. 'जनरेटिव्ह एआय' या नव्या अफाट शक्तीने आपल्या सर्वांना एका मोठ्या परीक्षेत आणून उभे केले आहे. आता केवळ तांत्रिक साक्षरता असणे पुरेसे नाही, तर माहितीची सत्यता पडताळून पाहणारी 'डिजिटल साक्षरता' आणि आपली स्वतःची भावनिक बुद्धिमत्ता वाढवणे ही आता काळाची सर्वात मोठी गरज बनली आहे. तसे न केल्यास, भविष्यात आपल्या सर्वांना अशा अनेक 'एमिली हार्ट' खोट्या जगाची भूल पाडत राहतील आणि आपण तंत्रज्ञानाच्या हातातील केवळ एक बाहुले बनून राहू, हे मात्र निश्चित.
कोणत्याही व्यवसायात किंवा तंत्रज्ञानाच्या प्रयोगात योग्य रणनीती ही सर्वात महत्त्वाची असते. सॅमने हीच रणनीती आखण्यासाठी चक्क गुगलच्या 'जेमिनी' या प्रगत कृत्रिम बुद्धिमत्तेचाच सल्ला घेतला. त्याने जेमिनीला विचारले की सोशल मीडियावर एखादे बनावट अकाउंट किंवा इन्फ्लुएन्सरचे खाते अत्यंत कमी वेळात प्रचंड यशस्वी आणि लोकप्रिय कसे करावे? या प्रश्नावर गुगलच्या एआयने त्याला जो सल्ला दिला, तो खऱ्या अर्थाने अमेरिकेच्या सामाजिक आणि राजकीय मानसिकतेचे अचूक विश्लेषण करणारा होता. एआयने सॅमला असा सल्ला दिला की, जर त्याला जलद यश हवे असेल, तर त्याने अमेरिकेतील एका विशिष्ट वर्गाला, म्हणजेच 'कंझर्व्हेटिव्ह' किंवा 'मागा' (MAGA - Make America Great Again) विचारसरणीच्या लोकांना आपले लक्ष्य बनवावे. अमेरिकेचे माजी राष्ट्राध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांचे समर्थन करणारा हा एक अत्यंत मोठा आणि कट्टर गट आहे. एआयच्या मते, अमेरिकेतील वयस्कर आणि पुराणमतवादी पुरुष हे सोशल मीडियावर अशा प्रकारच्या विचारांना प्रचंड दाद देतात, ते अत्यंत एकनिष्ठ फॉलोअर्स असतात आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे त्यांच्याकडे खर्च करण्यासाठी भरपूर पैसा असतो.
कृत्रिम बुद्धिमत्तेने दिलेला हा व्यावसायिक आणि मानसशास्त्रीय सल्ला सॅमने तंतोतंत पाळला. त्याने 'एमिली हार्ट' या नावाची एक संपूर्ण बनावट पण अत्यंत आकर्षक अशी 'परसोना' किंवा व्यक्तिरेखा तयार केली. एमिली हार्ट ही दिसायला अगदी हॉलीवूड अभिनेत्री जेनिफर लॉरेन्ससारखी सुंदर, सोनेरी केसांची आणि गोरीपान अमेरिकन तरुणी होती. तिचे प्रोफाईल असे रंगवण्यात आले होते की ती पेशाने एक परिचारिका आहे, ती ख्रिश्चन धर्माचे अत्यंत कट्टर पालन करते आणि ती डोनाल्ड ट्रम्प यांची मोठी समर्थक आहे. सॅमने 'जनरेटिव्ह एआय'चा वापर करून एमिलीचे अत्यंत हुबेहूब आणि खऱ्या वाटणाऱ्या फोटोंची एक मोठी मालिकाच तयार केली. या फोटोंमध्ये एमिली अमेरिकेचा झेंडा हातात घेऊन उभी असलेली, हातात बंदूक घेऊन गोळीबाराचा सराव करणारी, बिअर पिताना आणि बर्फावर मासेमारी करताना दाखवली गेली. या सर्व गोष्टी अमेरिकेतील उजव्या विचारसरणीच्या आणि 'मागा' समर्थकांच्या अत्यंत जिव्हाळ्याच्या आणि आवडीच्या होत्या. सॅमने केवळ फोटोच नाही, तर त्या फोटोंना दिलेल्या कॅप्शन्स देखील अत्यंत विचारपूर्वक आणि त्या विशिष्ट विचारसरणीला प्रक्षुब्ध करणाऱ्या टाकल्या होत्या.
सोशल मीडियाचे अल्गोरिदम कसे काम करतात, हे सॅमने अचूक ओळखले होते. इंटरनेटवर जो कंटेंट लोकांच्या भावना भडकावतो, त्यांना विशिष्ट राजकीय भूमिकेवर ठाम राहण्यास प्रवृत्त करतो, तो कंटेंट सर्वात जास्त 'व्हायरल' होतो. सॅम दररोज अत्यंत शिस्तबद्ध पद्धतीने एमिली हार्टच्या अकाउंटवरून पोस्ट करत असे. त्याच्या एका पोस्टमध्ये एमिली हातात बंदूक घेऊन उभी होती आणि खाली अत्यंत आक्रमक कॅप्शन लिहिली होती: "जर तुम्हाला मला अनफॉलो करण्याचे कारण हवे असेल तर हे ऐका: येशू ख्रिस्त हाच आमचा राजा आहे, गर्भपात करणे हा एक मोठा खून आहे आणि सर्व बेकायदेशीर स्थलांतरितांना देशातून हाकलून दिले पाहिजे." या प्रकारच्या अत्यंत जहाल आणि ध्रुवीकरण करणाऱ्या पोस्ट्समुळे अमेरिकेतील पुराणमतवादी पुरुष अक्षरशः एमिलीच्या प्रेमात पडले. या लोकांचा असा ठाम विश्वास बसला होता की एमिली ही एक खरीखुरी, सुंदर आणि त्यांच्या राजकीय विचारांशी शंभर टक्के सहमत असलेली एक परिपूर्ण अमेरिकन तरुणी आहे.
या संपूर्ण बनावट खेळाचे जे आर्थिक आणि तांत्रिक परिणाम समोर आले, ते खरोखरच चक्रावून टाकणारे होते. सॅमच्या या रणनीतीमुळे एमिली हार्टचे अकाउंट इन्स्टाग्रामवर प्रचंड वेगाने व्हायरल झाले. त्याने पोस्ट केलेल्या प्रत्येक 'रील'ला तब्बल ३ दशलक्ष, ५ दशलक्ष आणि काही रील्सला तर १० दशलक्षांहून अधिक व्ह्यूज मिळू लागले. इन्स्टाग्रामच्या अल्गोरिदमला हा कंटेंट इतका आवडला की त्याने तो जास्तीत जास्त लोकांपर्यंत पोहोचवला. अवघ्या एका महिन्याच्या आत एमिली हार्टला इन्स्टाग्रामवर १० हजारांहून अधिक अत्यंत कट्टर आणि निष्ठावान फॉलोअर्स मिळाले. पण सॅमचा मुख्य उद्देश केवळ प्रसिद्धी मिळवणे हा नव्हता, तर त्याला या प्रसिद्धीचे रूपांतर थेट पैशात करायचे होते. यासाठी त्याने 'फॅनव्ह्यू' नावाच्या एका प्लॅटफॉर्मचा आधार घेतला. फॅनव्ह्यू हे प्रसिद्ध 'ओन्लीफॅन्स' या प्लॅटफॉर्मला टक्कर देणारे एक ॲप आहे, जिथे लोक पैसे देऊन 'एक्सक्लुझिव्ह' आणि उत्तेजक फोटो किंवा व्हिडिओ पाहू शकतात. सॅमने आपल्या इन्स्टाग्रामवरील फॉलोअर्सना या फॅनव्ह्यू अकाउंटवर खेचून आणले.
फॅनव्ह्यूवर अधिक पैसे मिळवण्यासाठी सॅमने तंत्रज्ञानाची आणखी एक पातळी ओलांडली. त्याने एक्स (पूर्वीचे ट्विटर) या सोशल मीडिया प्लॅटफॉर्मच्या 'ग्रोक एआय'चा वापर करण्यास सुरुवात केली. ग्रोक एआय हे इतर अनेक एआय टूल्सपेक्षा थोडे अधिक मोकळे आणि कमी निर्बंध असलेले टूल मानले जाते. या टूलच्या मदतीने सॅमने एमिली हार्टचे अत्यंत उत्तेजक आणि 'सॉफ्टकोअर' स्वरूपाचे बनावट फोटो तयार केले आणि ते फॅनव्ह्यूवर अपलोड केले. एमिली हार्ट ही एक खरी व्यक्ती आहे या भ्रमात असलेल्या हजारो अमेरिकन पुरुषांनी हे फोटो पाहण्यासाठी आणि एमिलीसोबत चॅटिंग करण्यासाठी मोठ्या प्रमाणावर पैसे मोजायला सुरुवात केली. सॅमच्याच शब्दांत सांगायचे तर, तो दिवसातील केवळ ३० ते ५० मिनिटे आपल्या लॅपटॉपवर काम करत होता, पण त्यातून त्याला 'पाण्यासारखा पैसा' मिळत होता. एका वैद्यकीय विद्यार्थ्यासाठी ही कमाई अफाट होती. तो दर महिन्याला घरबसल्या हजारो डॉलर्स कमवत होता. भारतातील कोणत्याही उच्च दर्जाच्या नोकरीत इतक्या कमी वेळात आणि इतक्या सहजतेने एवढा मोठा पैसा मिळवणे पूर्णपणे अशक्य होते.
पण सत्याला कधीही फार काळ लपवून ठेवता येत नाही. इंटरनेटवरील फसवणूक आणि डीपफेक प्रकरणांवर शोधपत्रकारिता करणाऱ्या 'वायर्ड' (WIRED) या तंत्रज्ञान विषयक प्रतिष्ठित मासिकाच्या पत्रकारांनी या संपूर्ण प्रकरणाचा सखोल तपास केला आणि यामागील धक्कादायक वास्तव पुराव्यांसह जगासमोर आणले. त्यांनी सिद्ध केले की एमिली हार्ट नावाची कोणतीही स्त्री अस्तित्वात नसून, हा केवळ एका हुशार भारतीयाने 'एआय'च्या मदतीने रचलेला एक मोठा आर्थिक आणि मानसिक खेळ होता. हा शोध अहवाल प्रकाशित झाल्यानंतर आणि या प्रकरणाची जागतिक स्तरावर मोठी चर्चा झाल्यानंतर, इन्स्टाग्राम आणि फेसबुकची मूळ मालक असलेल्या 'मेटा' या कंपनीला अखेर जाग आली. त्यांनी तातडीने कारवाई करत फेब्रुवारी महिन्यामध्ये एमिली हार्टचे इन्स्टाग्राम आणि फेसबुक अकाउंट फसवणूक आणि चुकीच्या माहितीच्या आरोपाखाली कायमचे बंद करून टाकले.
या संपूर्ण घटनेकडे केवळ एका विद्यार्थ्याचा पैशांसाठी केलेला फसवणुकीचा प्रकार म्हणून पाहणे ही एक मोठी तांत्रिक आणि सामाजिक चूक ठरेल. ही घटना येणाऱ्या भयंकर भविष्याची एक स्पष्ट नांदी आहे. यातून काही अत्यंत गंभीर आणि विचार करायला लावणारे मुद्दे समोर येतात. पहिला मुद्दा म्हणजे 'एआय' तंत्रज्ञानाचे झालेले लोकशाहीकरण. आजून काही वर्षांपूर्वी असे प्रगत ग्राफिक किंवा फोटो बनवण्यासाठी हॉलिवूडच्या स्टुडिओमध्ये लाखो डॉलर्स खर्च करावे लागायचे. पण आज इंटरनेटवर उपलब्ध असलेल्या मोफत किंवा अत्यंत स्वस्त एआय टूल्सच्या मदतीने जगाच्या पाठीवर कुठेतरी बसलेला एक २२ वर्षांचा तरुण विद्यार्थी जगातील सर्वात शक्तिशाली देशाच्या नागरिकांना सहजपणे मूर्ख बनवू शकतो. हे तंत्रज्ञानाचे यश असले तरी, ते मानवी समाजासाठी एक मोठे अपयश आणि धोका आहे.
दुसरा आणि सर्वात गंभीर मुद्दा म्हणजे मानवी मानसिकतेचे आणि राजकीय ध्रुवीकरणाचे 'हॅकिंग'. सॅमने एआयला केवळ फोटो बनवण्यास सांगितले नाही, तर त्याने अमेरिकेच्या समाजातील दुफळी, त्यांची धार्मिक कट्टरता आणि त्यांच्या राजकीय निष्ठा यांचा अभ्यास करून त्यावर नेमके बोट ठेवले. जेव्हा सोशल मीडिया आणि कृत्रिम बुद्धिमत्ता एकत्र येतात, तेव्हा ते माणसाला त्याच्या स्वतःच्याच विचारसरणीच्या एका 'इको चेंबर'मध्ये बंद करून टाकतात. लोकांना तेच पाहायला आणि ऐकायला आवडते जे त्यांच्या आधीच्या विश्वासांना दुजोरा देते. एमिली हार्ट ही याच राजकीय आणि सामाजिक असुरक्षिततेचे एक अत्यंत अचूक आणि यशस्वी 'प्रॉडक्ट' होती. जर एका साध्या विद्यार्थ्याला एआयचा वापर करून समाजातील एका विशिष्ट वर्गाला इतक्या सहजतेने नियंत्रित करता येत असेल, तर भविष्यात मोठे दहशतवादी गट, परदेशी सरकारे किंवा निवडणुकांमध्ये राजकीय पक्ष या तंत्रज्ञानाचा किती भयंकर आणि मोठ्या प्रमाणावर गैरवापर करू शकतात, याची कल्पना करणेही अंगावर काटा आणणारे आहे.
सरतेशेवटी, एमिली हार्टच्या या प्रकरणातून आपण सर्वांनी एक अत्यंत मोठा आणि कायमस्वरूपी धडा घेणे गरजेचे आहे. इंटरनेटच्या या आभासी जगात आपण जे काही पाहतो, ऐकतो किंवा वाचतो, त्यावर आंधळेपणाने विश्वास ठेवण्याचे दिवस आता कायमचे संपले आहेत. तंत्रज्ञान हे स्वतःहून कधीही चांगले किंवा वाईट नसते, तर त्या तंत्रज्ञानाचा वापर करणारा माणूस आणि त्याचे हेतू हे त्या तंत्रज्ञानाचे खरे स्वरूप ठरवत असतात. 'जनरेटिव्ह एआय' या नव्या अफाट शक्तीने आपल्या सर्वांना एका मोठ्या परीक्षेत आणून उभे केले आहे. आता केवळ तांत्रिक साक्षरता असणे पुरेसे नाही, तर माहितीची सत्यता पडताळून पाहणारी 'डिजिटल साक्षरता' आणि आपली स्वतःची भावनिक बुद्धिमत्ता वाढवणे ही आता काळाची सर्वात मोठी गरज बनली आहे. तसे न केल्यास, भविष्यात आपल्या सर्वांना अशा अनेक 'एमिली हार्ट' खोट्या जगाची भूल पाडत राहतील आणि आपण तंत्रज्ञानाच्या हातातील केवळ एक बाहुले बनून राहू, हे मात्र निश्चित.
--- तुषार भ. कुटे
