प्राचीन भारताच्या आणि विशेषतः महाराष्ट्राच्या दैदिप्यमान इतिहासात सातवाहन राजवंशाला अत्यंत मानाचे आणि महत्त्वाचे स्थान आहे. मौर्य साम्राज्याच्या अस्तानंतर दख्खनच्या पठारावर एक प्रबळ, समृद्ध आणि आणि स्थिर शासनव्यवस्था निर्माण करण्याचे श्रेय सातवाहन राजांना जाते. या वंशात सिमुक, सातकर्णी, गौतमीपुत्र सातकर्णी यांसारखे अनेक पराक्रमी योद्धे आणि मुत्सद्दी राजे होऊन गेले ज्यांनी आपल्या शौर्याने साम्राज्यविस्तार केला. परंतु, याच उज्ज्वल परंपरेत एक असा आगळावेगळा राजा होऊन गेला ज्याने आपल्या तलवारीच्या आणि पराक्रमाच्या जोरावर नव्हे, तर लेखणीच्या आणि रसिकतेच्या जोरावर इतिहासात आपले अढळ स्थान निर्माण केले. त्या महान आणि कलासक्त राजाचे नाव म्हणजे राजा 'हाल'. मत्स्य आणि वायू पुराणांमध्ये दिलेल्या सातवाहनांच्या राजावलीनुसार राजा हाल हा या घराण्यातील सतरावा राजा होता. त्याचा काळ साधारणपणे इसवी सनाचे पहिले शतक मानला जातो. इतर सातवाहन राजांची कारकीर्द त्यांच्या युद्ध मोहिमा, मिळवलेले विजय आणि उभारलेले शिलालेख यांसाठी ओळखली जाते, तर राजा हाल याची कारकीर्द त्याच्या प्रगल्भ साहित्यिक योगदानासाठी आणि राज्यात नांदणाऱ्या शांततेच्या काळासाठी ओळखली जाते. त्याच्या राजवटीत महाराष्ट्रात राजकीय स्थैर्यासोबतच कला, साहित्य आणि संस्कृतीला अभूतपूर्व असा राजाश्रय मिळाला.
राजा हाल याच्या नावासोबत जोडली गेलेली आणि आज जागतिक साहित्यात अत्यंत मानाचे स्थान मिळवणारी अमूल्य कलाकृती म्हणजे 'गाथा सप्तशती' किंवा प्राकृत भाषेतील 'गाहासत्तसई'. ही राजा हाल याने अतिशय डोळसपणे संकलित केलेली सातशे प्राकृत कवितांची (गाथांची) एक अप्रतिम काव्यरचना आहे. प्राचीन महाराष्ट्राची लोकभाषा असणाऱ्या 'महाराष्ट्री प्राकृत' या गोड भाषेमध्ये या गाथा रचल्या गेल्या आहेत. आजच्या आधुनिक मराठी भाषेची जननी म्हणून आपण ज्या भाषेला ओळखतो, त्या भाषेचे सर्वात जुने, अस्सल आणि समृद्ध रूप आपल्याला या गाथा सप्तशतीत पाहायला मिळते. राजा हाल हा स्वतः एक उत्तम दर्जाचा कवी होताच, पण तो गुणांचा मोठा चाहता आणि साहित्यिकांचा उदार आश्रयदाताही होता. असे मानले जाते की, त्या काळात जनमानसात अस्तित्वात असलेल्या हजारो प्राकृत लोककवितांमधून त्याने स्वतः अत्यंत चोखंदळपणे या सातशे सर्वोत्कृष्ट गाथांची निवड केली आणि त्यांना एका ग्रंथाचे कायमस्वरूपी स्वरूप दिले. या ग्रंथातील जवळपास पन्नासच्या आसपास गाथा स्वतः राजा हाल याने रचल्या आहेत, तर उर्वरित गाथा त्याच्या दरबारातील आणि राज्यभरातील शेकडो ज्ञात आणि अज्ञात कवी तसेच कवयित्रींनी रचलेल्या आहेत. या ग्रंथाचे संपादन करून हाल राजाने तत्कालीन लोकजीवनाला आणि बोलीभाषेला साहित्याच्या सर्वोच्च सिंहासनावर बसवण्याचे ऐतिहासिक कार्य केले.
गाथा सप्तशती हा केवळ एक उत्कृष्ट कवितासंग्रह नसून तो तत्कालीन महाराष्ट्राच्या सामाजिक, सांस्कृतिक आणि ग्रामीण जीवनाचा एक जिवंत, पारदर्शी आणि बोलका आरसा आहे. या गाथांमध्ये प्रामुख्याने शृंगाररस ओतप्रोत भरलेला आहे. यात मानवी भावनांचे, स्त्री-पुरुषांच्या नैसर्गिक प्रेमाचे, विरहाच्या दुःखाचे आणि मिलन-काळातील सूक्ष्म भावतरंगांचे अतिशय मनोहारी आणि सूक्ष्म चित्रण केले आहे. यातील शृंगार हा राजदरबारी किंवा कृत्रिम नसून तो मातीतला, अस्सल गावरान आणि अत्यंत नैसर्गिक आहे. शेतात राबणारा शेतकरी, जात्यावर दळण दळताना ओव्या गाणारी गृहिणी, विहिरीवर पाणी भरणारी तरुणी, व्यवसायानिमित्त दूर प्रवासाला गेलेला नवरा आणि त्याची आतुरतेने वाट पाहणारी विरहिणी पत्नी अशा सामान्य माणसांच्या जीवनातील रोजचे प्रसंग या गाथांमधून हुबेहूब जिवंत होतात. तत्कालीन कृषी संस्कृती, गोदावरी नदीचे विस्तीर्ण खोरे, विंध्य पर्वताच्या रांगा, आणि निसर्गाचे ऋतूनुसार बदलणारे मनमोहक रूप या सर्वांचे वर्णन या ग्रंथात अत्यंत बारकाव्याने आणि रसिकतेने आले आहे. यातून आपल्याला तब्बल दोन हजार वर्षांपूर्वीचा महाराष्ट्र कसा होता, सामान्य लोकांचे राहणीमान कसे होते, त्यांचे सण-उत्सव कोणते होते, याविषयी अत्यंत मोलाची ऐतिहासिक माहिती मिळते.
या साहित्यकृतीचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे यामध्ये स्त्रियांना अत्यंत मानाचे आणि बरोबरीचे स्थान दिलेले आढळते. गाथा सप्तशतीमध्ये अनेक गाथा या तत्कालीन कवयित्रींनी रचलेल्या आहेत. अनुला, माधवी, रेवा अशा अनेक कवयित्रींची नावे यात आढळतात, जे तत्कालीन समाजात स्त्रियांना असलेल्या अभिव्यक्ती स्वातंत्र्याचे आणि त्यांच्या बौद्धिक विकासाचे मोठे द्योतक आहे. या गाथांमधील नायिका ही अत्यंत धीट, स्पष्टवक्ती, भावनाप्रधान आणि व्यवहारचतुर दाखवली आहे. ती केवळ चूल आणि मूल यात अडकलेली नसून ती शेतीच्या आणि संसाराच्या कामात पुरुषांच्या बरोबरीने आणि आत्मविश्वासाने सहभाग घेताना दिसते. समाजात रूढ असलेल्या अनेक प्रथा, परंपरा, अंधश्रद्धा आणि कौटुंबिक नातेसंबंधांचे नाजूक धागेदोरे या गाथांमधून उलगडतात. राजा हाल याने या सर्व साध्या, भोळ्या आणि ग्रामीण भावनांना आपल्या ग्रंथात सन्मानाने स्थान देऊन हे सिद्ध केले की, श्रेष्ठ दर्जाचे साहित्य केवळ राजवाड्यांच्या बंदिस्त भिंतींमध्ये किंवा संस्कृतसारख्या अभिजन भाषेतच निर्माण होत नाही, तर ते शेताच्या बांधावर आणि सामान्य कष्टकरी जनतेच्या झोपडीतही प्राकृत भाषेच्या माध्यमातून तितक्याच ताकदीने फुलू शकते.
गाथा सप्तशती या ग्रंथाचा प्रभाव केवळ प्राकृत साहित्यापुरता मर्यादित राहिला नाही, तर त्यानंतरच्या काळात निर्माण झालेल्या संस्कृत साहित्यावरही त्याचा प्रचंड मोठा आणि सखोल प्रभाव पडलेला स्पष्टपणे दिसून येतो. बाणभट्ट या प्रख्यात लेखकाने आपल्या 'हर्षचरित' या प्रसिद्ध ग्रंथाच्या सुरुवातीलाच सातवाहन राजाची स्तुती करताना 'कोश' म्हणजेच गाथा सप्तशतीचा अत्यंत आदराने आणि गौरवाने उल्लेख केला आहे. कालिदासासारख्या महान संस्कृत कवीच्या मेघदूत आणि शाकुंतल यांसारख्या अजरामर कलाकृतींमध्ये निसर्गाचे आणि शृंगाराचे जे विलोभनीय वर्णन पाहायला मिळते, त्याची मूळ प्रेरणा कुठेतरी गाथा सप्तशतीच्या ग्रामीण शृंगारात दडलेली आहे, असे अनेक विद्वानांचे ठाम मत आहे. साहित्यातील 'ध्वनी' सिद्धांताचा प्रणेता आनंदवर्धन याने तर आपल्या 'ध्वन्यालोक' या ग्रंथात गाथा सप्तशतीमधील अनेक गाथांचे दाखले देऊन त्यातील काव्यसौंदर्य कसे श्रेष्ठ प्रतीचा आहे हे दाखवून दिले आहे. राजा हाल याच्या या ग्रंथाने भारतीय साहित्य परंपरेत एक असा चिरंतन आदर्श निर्माण केला, ज्याचे अनुकरण पुढील अनेक शतके वेगवेगळ्या भाषांमधील कवींनी केले. गोवर्धन आचार्यांची 'आर्या सप्तशती' आणि हिंदी कवी बिहारी यांची 'बिहारी सतसई' यांसारख्या नंतरच्या काळातील प्रसिद्ध रचनांवर राजा हाल याच्या ग्रंथाचा थेट प्रभाव जाणवतो.
राजा हाल याच्या जीवनाविषयी आणि त्याच्या विद्वानांनी भरलेल्या दरबाराविषयी अनेक रंजक कथा आणि आख्यायिका भारतीय साहित्यात, विशेषतः सोमदेव रचित 'कथासरित्सागर' या ग्रंथात पाहायला मिळतात. यातील एका अत्यंत प्रसिद्ध कथेनुसार, राजा हाल हा एकदा आपल्या राण्यांसोबत जलक्रीडा करत होता. त्यावेळी एका राणीने त्याच्यावर पाण्याचे सिंचन करू नये या अर्थाने संस्कृतमध्ये "मोदकैः ताडय" (माझ्यावर पाणी उडवू नकोस - मा उदकैः) असे म्हटले. राजाला संस्कृतचे सखोल ज्ञान नसल्यामुळे त्याने 'मोदक' या शब्दाचा अर्थ खाण्याचे मोदक असा घेतला आणि राणीसाठी खाण्याचे मोदक मागवले. या प्रसंगामुळे राण्यांमध्ये राजाची मोठी फजिती झाली आणि त्याला आपल्या भाषिक अज्ञानाची तीव्र लाज वाटली. या प्रसंगानंतर राजाने संस्कृत भाषा पूर्णपणे शिकून घेण्याचा ठाम निश्चय केला. त्याच्या दरबारात गुणाढ्य आणि शर्ववर्मन नावाचे दोन अत्यंत विद्वान मंत्री होते. शर्ववर्मन याने राजाला अत्यंत सोप्या पद्धतीने आणि कमी वेळात संस्कृत शिकवण्यासाठी 'कातन्त्र' नावाचा एक नवीन आणि सोपा व्याकरण ग्रंथ रचला. या व्याकरणाच्या मदतीने राजा हाल हा अल्पावधीतच संस्कृतचा गाढा पंडित झाला. याच काळात गुणाढ्य याने पैशाची नावाच्या प्राकृत भाषेत 'बृहत्कथा' नावाचा एक महान आणि विशाल ग्रंथ लिहिला अशी आख्यायिका आहे. राजा हाल याच्या दरबारातील हे साहित्यिक आणि बौद्धिक वातावरण किती उच्च दर्जाचे होते, हे या कथांवरून स्पष्ट होते.
राजा हाल याच्या वैयक्तिक जीवनाविषयी माहिती देणारा आणखी एक महत्त्वाचा ग्रंथ म्हणजे 'लीलावई' (लीलावती) हा प्राकृत काव्यग्रंथ. कुतूहल नावाच्या कवीने या ग्रंथाची रचना केली आहे. या ग्रंथानुसार, राजा हाल याने सिंहलद्वीप म्हणजेच आजच्या श्रीलंका देशाची अत्यंत लावण्यवती राजकुमारी लीलावती हिच्याशी विवाह केला होता. त्यांचा हा विवाह सप्तगोदावरीच्या तीरावर म्हणजे सध्याच्या आंध्र प्रदेशातील द्राक्षारामम किंवा महाराष्ट्रातील गोदावरीच्या काठी कुठेतरी मोठ्या थाटामाटात संपन्न झाला होता, असे वर्णन यात आढळते. राजा हाल याचे व्यक्तिमत्त्व किती विलोभनीय होते आणि त्याचा राजकीय तसेच सांस्कृतिक प्रभाव किती दूरवर पसरलेला होता, हे या आंतरराष्ट्रीय विवाहसंबंधावरून दिसून येते. तो केवळ एक कवी किंवा तत्त्वज्ञ नव्हता, तर राजनैतिक दृष्ट्याही त्याने आपल्या साम्राज्याची प्रतिष्ठा वाढवली होती.
इतिहासाच्या पानांवर नजर टाकल्यास राजा हाल याची कारकीर्द अवघी पाच वर्षांची होती असे काही पुराणे नोंदवतात. परंतु, या अत्यंत अल्प आणि मर्यादित कालावधीतही त्याने जे उत्तुंग सांस्कृतिक आणि साहित्यिक कार्य उभे केले, त्याचे मोल कोणत्याही मोठ्या युद्धविजयापेक्षा शतपटीने अधिक आहे. युद्धात जिंकलेले प्रदेश आणि मिळवलेली संपत्ती कालांतराने नष्ट होऊ शकते, परंतु साहित्याच्या माध्यमातून निर्माण केलेली वैचारिक संपत्ती हजारो वर्षे मानवजातीला मार्गदर्शन करत असते. राजा हाल याने आपल्या गाथा सप्तशतीच्या माध्यमातून मराठी भाषेचा आणि संस्कृतीचा जो भक्कम पाया रचला, त्यावरच पुढे संत ज्ञानेश्वर, संत तुकाराम यांच्यासारख्या महान विभूतींनी मराठी साहित्याची भव्य इमारत उभी केली. आजच्या एकविसाव्या शतकातही ग्रामीण जीवन आणि मानवी स्वभावाचे जे दर्शन आपल्याला या गाथांमध्ये घडते, ते तितकेच ताजे आणि प्रासंगिक वाटते. एक राजा म्हणून त्याच्या हाती सत्तेचे अमर्याद अधिकार होते, परंतु त्याने त्या सत्तेचा वापर समाजाच्या आणि भाषेच्या उत्कर्षासाठी केला. राजा हाल याने संकलित केलेली प्रत्येक गाथा आजही प्राचीन महाराष्ट्राचा गौरवशाली इतिहास सांगत उभी आहे आणि म्हणूनच भारतीय साहित्याच्या इतिहासात राजा हाल याला एका द्रष्ट्या युगांतकारी राजाचे अढळ स्थान प्राप्त झाले आहे.
सातवाहन राजा हाल आणि त्याच्या 'गाथा सप्तशती' या महान कलाकृतीविषयी सविस्तर माहिती घेण्यासाठी तुम्ही खालील प्रमाणभूत संदर्भ ग्रंथ, ऐतिहासिक पुस्तके आणि संकेतस्थळांचा वापर करू शकता:
१. हाल सातवाहनाची गाथासप्तशती - लेखक/संपादक: स. आ. जोगळेकर. राजा हाल याच्या मूळ प्राकृत गाथांचा अत्यंत अभ्यासपूर्ण मराठी अनुवाद, त्यांचे सविस्तर विश्लेषण आणि तत्कालीन महाराष्ट्राच्या सामाजिक व सांस्कृतिक जीवनाचे अचूक वर्णन वाचण्यासाठी हा मराठीतील सर्वोत्तम आणि प्रमाण ग्रंथ मानला जातो.
२. सातवाहन आणि पश्चिमी क्षत्रप यांचा इतिहास आणि कोरीव लेख - लेखक: डॉ. वा. वि. मिराशी. सातवाहन घराण्याची वंशावळ, त्यांची राज्यव्यवस्था आणि नाणी यांचा समग्र इतिहास समजून घेण्यासाठी डॉ. मिराशी यांचा हा ग्रंथ ऐतिहासिक दृष्ट्या अत्यंत महत्त्वाचा आहे.
३. प्राचीन महाराष्ट्राचा इतिहास - लेखक: डॉ. श. गो. कोलारकर. मौर्य काळापासून ते यादवांच्या काळापर्यंतचा महाराष्ट्राचा इतिहास सांगणाऱ्या या पुस्तकात सातवाहन काळातील साहित्य, रसिकता आणि राजा हाल याच्या योगदानावर प्रकाश टाकण्यात आला आहे.
४. कथासरित्सागर - मूळ लेखक: सोमदेव. राजा हाल, राणीसोबतचा जलक्रीडेचा प्रसंग, त्याचे संस्कृत शिकणे आणि शर्ववर्मन व गुणाढ्य या मंत्र्यांच्या आख्यायिका या संस्कृत ग्रंथात सविस्तरपणे आलेल्या आहेत. याचे अनेक मराठी आणि हिंदी अनुवाद उपलब्ध आहेत.
५. महाराष्ट्राचा इतिहास (प्राचीन काळ ते इ.स. १२००) - संपादक: डॉ. अ. रा. कुलकर्णी आणि डॉ. ग. ह. खरे. महाराष्ट्रातील विद्यापीठांमध्ये संदर्भासाठी वापरल्या जाणाऱ्या या ग्रंथात प्राकृत भाषेचा विकास आणि 'गाहासत्तसई'चे साहित्यिक मूल्य यावर तज्ज्ञांचे लेख आहेत.
६. लीलावई (लीलावती) - मूळ रचनाकार: कवी कुतूहल. राजा हाल आणि श्रीलंकेची राजकुमारी लीलावती यांच्या विवाह सोहळ्याचे वर्णन करणारे हे एक अत्यंत सुंदर प्राकृत काव्य आहे. प्राचीन साहित्याच्या अभ्यासकांसाठी हे एक महत्त्वाचे साधन आहे.
७. महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटिअर (दर्शनिका) विभागाचे अधिकृत संकेतस्थळ: महाराष्ट्र शासनाच्या या अधिकृत संकेतस्थळावर 'इतिहास - प्राचीन काळ' या खंडामध्ये सातवाहन कालखंड, त्यांचे साहित्य आणि राजा हाल याच्याविषयी अत्यंत विश्वसनीय आणि सविस्तर ऐतिहासिक नोंदी वाचायला मिळतात.
८. मराठी विश्वकोश (अधिकृत संकेतस्थळ): महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळाच्या संकेतस्थळावर 'सातवाहन घराणे' आणि 'गाथा सप्तशती' या शब्दांवर शोध घेतल्यास अनेक तज्ज्ञ लेखकांनी लिहिलेले अभ्यासपूर्ण आणि माहितीपर लेख मोफत वाचण्यासाठी उपलब्ध आहेत.
(चित्र संकल्पना: कृत्रिम बुद्धिमत्ताद्वारे निर्मित)
