कृत्रिम बुद्धिमत्ता तंत्रज्ञानाच्या वाढत्या प्रभावामुळे भविष्यात माणसाचे नक्की काय होणार, याविषयी आज सर्वसामान्यांपासून ते तंत्रज्ञान क्षेत्रातील दिग्गजांपर्यंत सर्वांच्या मनात मोठी धाकधूक आहे. 'द डायरी ऑफ अ सीईओ' या लोकप्रिय युट्युब पॉडकास्टवर डॅनियल कोकोटजलो या 'ओपनएआय' च्या माजी संशोधकाने नुकतीच एक स्फोटक आणि डोळे उघडणारी मुलाखत दिली. या मुलाखतीत त्यांनी कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या जगातील अनेक गुपिते, मोठ्या कंपन्यांच्या नफेखोरीच्या वृत्ती आणि मानवी भविष्यावरील महाभयंकर धोक्यांबद्दल सविस्तर भाष्य केले आहे. डॅनियल हे 'ओपनएआय' या चॅटजीपीटी बनवणाऱ्या कंपनीत भविष्यवेधी संशोधक (Forecaster) म्हणून काम करत होते. त्यांनी उघड केलेले वास्तव कोणत्याही विज्ञानकथेपेक्षा कमी नाही, आणि ते प्रत्येक मानवासाठी चिंतेचे कारण ठरावे असेच आहे.
डॅनियल यांच्या मते, सध्या एआय क्षेत्रात सर्वात मोठे आणि खुले गुपित हे आहे की आपण वेगाने अशा एका नव्या आणि अतिप्रगत प्रजातीची निर्मिती करत आहोत, जी भविष्यात संपूर्ण जगावर राज्य करेल. या तंत्रज्ञानाला 'सुपर इंटेलिजन्स' असे नाव दिले आहे. 'सुपर इंटेलिजन्स' म्हणजे अशी कृत्रिम बुद्धिमत्ता जी कोणत्याही मानवापेक्षा प्रत्येक गोष्टीत अधिक हुशार, वेगवान आणि स्वस्त असेल. आजघडीला ओपनएआय, अँथ्रोपिक आणि गुगलसारख्या महाकाय कंपन्यांमध्ये या 'सुपर इंटेलिजन्स'ला सर्वात आधी कोण बनवणार, याची जीवघेणी शर्यत सुरू आहे.
या शर्यतीमागे केवळ नफा कमावण्याचा हेतू नसून, संपूर्ण जगावर आणि जागतिक सत्तेवर नियंत्रण मिळवण्याची लालसा दडलेली आहे. डॅनियल यांनी स्पष्ट केले की या कंपन्यांचे सीईओ (जसे की सॅम ऑल्टमन आणि इतर) यांना अशी मोठी भीती वाटते की जर दुसऱ्या कंपनीने आधी सुपर इंटेलिजन्स बनवले, तर ते जगाचे हुकूमशहा बनतील. त्यामुळे दुसऱ्याच्या हुकूमशाहीला रोखण्यासाठी आपणच सर्वात आधी हे तंत्रज्ञान बनवून नियंत्रण मिळवले पाहिजे, या चुकीच्या आणि विध्वंसक विचाराने या कंपन्या वेगाने पुढे जात आहेत. या प्रक्रियेत, कृत्रिम बुद्धिमत्ता सुरक्षित आहे की नाही किंवा ती मानवासाठी हानिकारक ठरेल का, या महत्त्वाच्या प्रश्नांकडे जाणीवपूर्वक दुर्लक्ष केले जात आहे.
डॅनियल यांनी या मुलाखतीत एक अंगावर काटा आणणारा अंदाज वर्तवला आहे. त्यांच्या मते, जर या तंत्रज्ञानाची वाढ अशीच अनियंत्रितपणे सुरू राहिली, तर ७० टक्के शक्यता अशी आहे की हे सर्व वाईट पद्धतीने संपेल आणि कदाचित मानवी प्रजातीचा संपूर्ण विनाश किंवा एआयचे जगावरील वर्चस्व होईल. ही भीती इतकी मोठी आणि खरी आहे की डॅनियल यांनी स्वतःच्या पत्नीला आता आणखी मुले जन्माला न घालण्याचा सल्ला दिला होता, कारण या मुलांचे भविष्य अंधकारमय आणि अनिश्चित असेल असे त्यांना वाटते.
या संकटाची पहिली पायरी म्हणजे मोठ्या प्रमाणावरील बेरोजगारी. डॅनियल यांच्या मते, एआय आता अशी पातळी गाठत आहे जिथे ते सॉफ्टवेअर कोडिंग आणि त्यानंतर संपूर्ण संशोधन प्रक्रिया स्वतःहून करू शकेल. याचा अर्थ असा की एआय स्वतःच स्वतःला प्रशिक्षित करेल आणि अधिकाधिक हुशार होत जाईल. जेव्हा हे घडेल, तेव्हा माणसाची गरज पूर्णपणे संपुष्टात येईल. २०३० च्या दशकाच्या सुरुवातीपर्यंत, एआय आणि रोबोट्स अर्थव्यवस्थेतील जवळपास सर्वच कामे करू लागतील. टॅक्सी ड्रायव्हरपासून ते वकील आणि आयटी अभियंत्यांपर्यंत सर्वांच्या नोकऱ्या धोक्यात येतील. डॅनियल यांनी असेही स्पष्ट केले की, कायद्याने संरक्षित केलेल्या काही मोजक्या मानवी नोकऱ्या वगळता, उर्वरित सर्व कामे एआय माणसांपेक्षा अधिक चांगल्या पद्धतीने आणि वेगाने करू शकेल.
डॅनियल यांनी 'ओपनएआय' का सोडले, याची कथाही रंजक आणि तंत्रज्ञान कंपन्यांचा खरा चेहरा उघड करणारी आहे. जेव्हा त्यांनी २०२२ मध्ये या कंपनीत प्रवेश केला, तेव्हा कंपनीचे उद्दिष्ट मानवतेचे कल्याण करणे हे होते. परंतु, जसजशी कंपनी मोठी झाली, तसतशी ती नफा आणि सत्तेच्या मागे धावणारी एक सामान्य टेक कंपनी बनली. डॅनियल यांना एआयचे भविष्यातील धोके लोकांसमोर मांडायचे होते, पण कंपनीला ही माहिती दडपायची होती. जेव्हा डॅनियल यांनी राजीनामा दिला, तेव्हा कंपनीने त्यांच्यासमोर एक अट ठेवली. जर त्यांनी 'अँटी-डिसपॅरेजमेंट क्लॉज'वर (Anti-disparagement clause - म्हणजेच कंपनीवर कधीही टीका न करण्याचा करार) स्वाक्षरी केली, तरच त्यांना त्यांच्या हक्काचे २ दशलक्ष डॉलर्स (दोन मिलियन डॉलर्स) दिले जातील. एका खऱ्या सत्याच्या आणि तत्त्वाच्या लढाईसाठी डॅनियल यांनी या २ दशलक्ष डॉलर्सवर पाणी सोडण्याचा धाडसी निर्णय घेतला. त्यांच्या या निर्णयामुळे इंटरनेटवर मोठी खळबळ उडाली आणि शेवटी 'ओपनएआय'ला आपला निर्णय मागे घेऊन त्यांना त्यांचे पैसे द्यावे लागले.
असे निराशाजनक चित्र मांडून झाल्यानंतर, डॅनियल यांनी या संकटावर मात करण्यासाठी 'प्लॅन ए' नावाचा एक धोरणात्मक मार्ग सुचवला आहे. त्यांच्या मते, आपण हे तंत्रज्ञान पूर्णपणे थांबवू शकत नाही, पण आपण त्याचा वेग नक्कीच नियंत्रित करू शकतो. या प्लॅननुसार, २०१९ च्या सुमारास अमेरिकन सरकारने आणि इतर जागतिक नेत्यांनी मिळून नवीन एआय मॉडेल्स प्रशिक्षित करण्यावर कडक निर्बंध लादले पाहिजेत. संशोधनाची संपूर्ण प्रक्रिया पारदर्शक असायला हवी, जेणेकरून जगातील सर्व तज्ज्ञ या मॉडेल्सची सुरक्षा तपासू शकतील.
डॅनियल यांच्या अंदाजानुसार, जर आपण एआयचा वेग मंदावला आणि मानवी नियंत्रणाखाली त्याचा विकास केला, तर आपण खऱ्या अर्थाने एक सुरक्षित 'सुपर इंटेलिजन्स' मिळवू शकतो. या सुरक्षित जगामध्ये 'सिटिझन्स डिव्हिडंड' नावाची संकल्पना लागू होईल. याचा अर्थ असा की जेव्हा एआय आणि रोबोट्समुळे सर्व मानवी नोकऱ्या संपतील, तेव्हा कंपन्यांच्या अवाढव्य नफ्यावर कर लावून प्रत्येक नागरिकाला सरकारकडून खात्रीशीर निधी दरवर्षी दिला जाईल. डॅनियल यांच्या अंदाजानुसार, हा निधी सुरुवातीला वर्षाला २५,००० डॉलर्स आणि पुढे जाऊन तो प्रत्येक नागरिकासाठी १० दशलक्ष डॉलर्सपर्यंतही वाढू शकतो. या अफाट संपत्तीमुळे मानवाला काम करण्याची गरज उरणार नाही आणि कर्करोगासारखे आजार तसेच इतर गुंतागुंतीच्या समस्या एआय चुटकीसरशी सोडवेल.
शेवटी, या भयंकर आणि अफाट तांत्रिक बदलांच्या काळात सामान्य माणसाने काय करावे, या प्रश्नावर डॅनियल यांनी महत्त्वाचा सल्ला दिला आहे. त्यांनी सांगितले की, लोकांनी या विषयाकडे दुर्लक्ष न करता त्याबद्दल जास्तीत जास्त माहिती मिळवली पाहिजे. जेव्हा निवडणुका येतील, तेव्हा राजकारण्यांना एआयच्या नियमनाबद्दल त्यांचे धोरण विचारले पाहिजे. जर लोक सजग झाले आणि त्यांनी सरकारवर कडक कायदे करण्यासाठी दबाव आणला, तरच आपण या अनियंत्रित कॉर्पोरेट शर्यतीला लगाम घालू शकू.
कृत्रिम बुद्धिमत्ता हे केवळ एक सॉफ्टवेअर नसून ते मानवी इतिहासातील सर्वात मोठे आणि निर्णायक वळण आहे. डॅनियल कोकोटजलो यांच्यासारख्या तज्ज्ञांचे हे थेट आणि निर्भय इशारे जर आपण वेळीच गांभीर्याने घेतले नाहीत, तर मानवाच्या हातातील हे प्रगत खेळणे भविष्यात संपूर्ण मानवी सभ्यतेच्या विनाशाचे सर्वात मोठे कारण ठरेल, हे मात्र आता पूर्णपणे निश्चित झाले आहे.
(चित्र: एआय निर्मित)
या शर्यतीमागे केवळ नफा कमावण्याचा हेतू नसून, संपूर्ण जगावर आणि जागतिक सत्तेवर नियंत्रण मिळवण्याची लालसा दडलेली आहे. डॅनियल यांनी स्पष्ट केले की या कंपन्यांचे सीईओ (जसे की सॅम ऑल्टमन आणि इतर) यांना अशी मोठी भीती वाटते की जर दुसऱ्या कंपनीने आधी सुपर इंटेलिजन्स बनवले, तर ते जगाचे हुकूमशहा बनतील. त्यामुळे दुसऱ्याच्या हुकूमशाहीला रोखण्यासाठी आपणच सर्वात आधी हे तंत्रज्ञान बनवून नियंत्रण मिळवले पाहिजे, या चुकीच्या आणि विध्वंसक विचाराने या कंपन्या वेगाने पुढे जात आहेत. या प्रक्रियेत, कृत्रिम बुद्धिमत्ता सुरक्षित आहे की नाही किंवा ती मानवासाठी हानिकारक ठरेल का, या महत्त्वाच्या प्रश्नांकडे जाणीवपूर्वक दुर्लक्ष केले जात आहे.
डॅनियल यांनी या मुलाखतीत एक अंगावर काटा आणणारा अंदाज वर्तवला आहे. त्यांच्या मते, जर या तंत्रज्ञानाची वाढ अशीच अनियंत्रितपणे सुरू राहिली, तर ७० टक्के शक्यता अशी आहे की हे सर्व वाईट पद्धतीने संपेल आणि कदाचित मानवी प्रजातीचा संपूर्ण विनाश किंवा एआयचे जगावरील वर्चस्व होईल. ही भीती इतकी मोठी आणि खरी आहे की डॅनियल यांनी स्वतःच्या पत्नीला आता आणखी मुले जन्माला न घालण्याचा सल्ला दिला होता, कारण या मुलांचे भविष्य अंधकारमय आणि अनिश्चित असेल असे त्यांना वाटते.
या संकटाची पहिली पायरी म्हणजे मोठ्या प्रमाणावरील बेरोजगारी. डॅनियल यांच्या मते, एआय आता अशी पातळी गाठत आहे जिथे ते सॉफ्टवेअर कोडिंग आणि त्यानंतर संपूर्ण संशोधन प्रक्रिया स्वतःहून करू शकेल. याचा अर्थ असा की एआय स्वतःच स्वतःला प्रशिक्षित करेल आणि अधिकाधिक हुशार होत जाईल. जेव्हा हे घडेल, तेव्हा माणसाची गरज पूर्णपणे संपुष्टात येईल. २०३० च्या दशकाच्या सुरुवातीपर्यंत, एआय आणि रोबोट्स अर्थव्यवस्थेतील जवळपास सर्वच कामे करू लागतील. टॅक्सी ड्रायव्हरपासून ते वकील आणि आयटी अभियंत्यांपर्यंत सर्वांच्या नोकऱ्या धोक्यात येतील. डॅनियल यांनी असेही स्पष्ट केले की, कायद्याने संरक्षित केलेल्या काही मोजक्या मानवी नोकऱ्या वगळता, उर्वरित सर्व कामे एआय माणसांपेक्षा अधिक चांगल्या पद्धतीने आणि वेगाने करू शकेल.
डॅनियल यांनी 'ओपनएआय' का सोडले, याची कथाही रंजक आणि तंत्रज्ञान कंपन्यांचा खरा चेहरा उघड करणारी आहे. जेव्हा त्यांनी २०२२ मध्ये या कंपनीत प्रवेश केला, तेव्हा कंपनीचे उद्दिष्ट मानवतेचे कल्याण करणे हे होते. परंतु, जसजशी कंपनी मोठी झाली, तसतशी ती नफा आणि सत्तेच्या मागे धावणारी एक सामान्य टेक कंपनी बनली. डॅनियल यांना एआयचे भविष्यातील धोके लोकांसमोर मांडायचे होते, पण कंपनीला ही माहिती दडपायची होती. जेव्हा डॅनियल यांनी राजीनामा दिला, तेव्हा कंपनीने त्यांच्यासमोर एक अट ठेवली. जर त्यांनी 'अँटी-डिसपॅरेजमेंट क्लॉज'वर (Anti-disparagement clause - म्हणजेच कंपनीवर कधीही टीका न करण्याचा करार) स्वाक्षरी केली, तरच त्यांना त्यांच्या हक्काचे २ दशलक्ष डॉलर्स (दोन मिलियन डॉलर्स) दिले जातील. एका खऱ्या सत्याच्या आणि तत्त्वाच्या लढाईसाठी डॅनियल यांनी या २ दशलक्ष डॉलर्सवर पाणी सोडण्याचा धाडसी निर्णय घेतला. त्यांच्या या निर्णयामुळे इंटरनेटवर मोठी खळबळ उडाली आणि शेवटी 'ओपनएआय'ला आपला निर्णय मागे घेऊन त्यांना त्यांचे पैसे द्यावे लागले.
असे निराशाजनक चित्र मांडून झाल्यानंतर, डॅनियल यांनी या संकटावर मात करण्यासाठी 'प्लॅन ए' नावाचा एक धोरणात्मक मार्ग सुचवला आहे. त्यांच्या मते, आपण हे तंत्रज्ञान पूर्णपणे थांबवू शकत नाही, पण आपण त्याचा वेग नक्कीच नियंत्रित करू शकतो. या प्लॅननुसार, २०१९ च्या सुमारास अमेरिकन सरकारने आणि इतर जागतिक नेत्यांनी मिळून नवीन एआय मॉडेल्स प्रशिक्षित करण्यावर कडक निर्बंध लादले पाहिजेत. संशोधनाची संपूर्ण प्रक्रिया पारदर्शक असायला हवी, जेणेकरून जगातील सर्व तज्ज्ञ या मॉडेल्सची सुरक्षा तपासू शकतील.
डॅनियल यांच्या अंदाजानुसार, जर आपण एआयचा वेग मंदावला आणि मानवी नियंत्रणाखाली त्याचा विकास केला, तर आपण खऱ्या अर्थाने एक सुरक्षित 'सुपर इंटेलिजन्स' मिळवू शकतो. या सुरक्षित जगामध्ये 'सिटिझन्स डिव्हिडंड' नावाची संकल्पना लागू होईल. याचा अर्थ असा की जेव्हा एआय आणि रोबोट्समुळे सर्व मानवी नोकऱ्या संपतील, तेव्हा कंपन्यांच्या अवाढव्य नफ्यावर कर लावून प्रत्येक नागरिकाला सरकारकडून खात्रीशीर निधी दरवर्षी दिला जाईल. डॅनियल यांच्या अंदाजानुसार, हा निधी सुरुवातीला वर्षाला २५,००० डॉलर्स आणि पुढे जाऊन तो प्रत्येक नागरिकासाठी १० दशलक्ष डॉलर्सपर्यंतही वाढू शकतो. या अफाट संपत्तीमुळे मानवाला काम करण्याची गरज उरणार नाही आणि कर्करोगासारखे आजार तसेच इतर गुंतागुंतीच्या समस्या एआय चुटकीसरशी सोडवेल.
शेवटी, या भयंकर आणि अफाट तांत्रिक बदलांच्या काळात सामान्य माणसाने काय करावे, या प्रश्नावर डॅनियल यांनी महत्त्वाचा सल्ला दिला आहे. त्यांनी सांगितले की, लोकांनी या विषयाकडे दुर्लक्ष न करता त्याबद्दल जास्तीत जास्त माहिती मिळवली पाहिजे. जेव्हा निवडणुका येतील, तेव्हा राजकारण्यांना एआयच्या नियमनाबद्दल त्यांचे धोरण विचारले पाहिजे. जर लोक सजग झाले आणि त्यांनी सरकारवर कडक कायदे करण्यासाठी दबाव आणला, तरच आपण या अनियंत्रित कॉर्पोरेट शर्यतीला लगाम घालू शकू.
कृत्रिम बुद्धिमत्ता हे केवळ एक सॉफ्टवेअर नसून ते मानवी इतिहासातील सर्वात मोठे आणि निर्णायक वळण आहे. डॅनियल कोकोटजलो यांच्यासारख्या तज्ज्ञांचे हे थेट आणि निर्भय इशारे जर आपण वेळीच गांभीर्याने घेतले नाहीत, तर मानवाच्या हातातील हे प्रगत खेळणे भविष्यात संपूर्ण मानवी सभ्यतेच्या विनाशाचे सर्वात मोठे कारण ठरेल, हे मात्र आता पूर्णपणे निश्चित झाले आहे.
(चित्र: एआय निर्मित)
मूळ व्हिडिओ: https://www.youtube.com/watch?v=_g4l7YkDQwA
--- तुषार भ. कुटे
#ArtificialIntelligence #OpenAI #DanielKokotajlo #Superintelligence #AISafety #FutureOfHumanity #AIRegulation #AGI #TechEthics #FutureOfAI #कृत्रिमबुद्धिमत्ता #मानवीअस्तित्व #मराठीलेख #तुषारभकुटे #AI #ASI
